ویژگی‌های مدینة عصرظهور

پدیدآورنده: حسین مسعودی

1. مدینة عدل:

عدالت، واژه‌ای غریب نیست؛ امّا حقیقتی قریب هم نیست. سده‌ها و هزاره‌های بسیاری است که بشر با این رؤیا روز و شب سر کرده؛ امّا جز زور، اختناق، ظلم و بیداد، نصیبی نبرده است.

دیده‌ایم و مکرّر شنیده‌ایم که در طول تاریخ، انسان‌های بسیاری با اندیشة عدالت و فریاد دادخواهی انسان‌ها، این حقیقت را زنده و جاودان ساخته اند؛ امّا تلاش عملی آن خیراندیشان و نیک خواهان در راه برقراری عدالت، در بیشتر موارد کم‌ثمر یا بي‌ثمر بوده و عدالت در معنای حقیقیِ آن، همچنان در رؤیا. چقدر سخت و دشوار است تعبیر نشدنِ این رؤیای شیرین؛ امّا مي‌دانیم، هر چه بر شمارة اوراق تاریخ افزون گردد، از شمارة انتظارمان خواهد کاست و این همان چراغ امیدی است که قرن‌ها و قرن‌هاست در دل انسان‌ها به عشق آمدن آن منجی، روشن و فروزان است. به عشق او، که نامش (عدل) است (السّلام علی… العدل المشتهر) کلامش عدل است و راهش عدل. او که حکومتش، حکومت عدالت است و این گم شدة بشریت را در فرجام تاریخ بدو باز خواهد گرداند.

در خصوصیات قیام و حکومت امام زمان(عج)، هیچ ویژگی به اندازة (عدالت و قسط) روشنی و نما ندارد. آن قدر که در روایات بر ویژگی عدالت‌گستری امام(ع) تأکید شده، برسایر مسائل چنین ابرامی نرفته است و این، نشان از برجستگی این مهم در سازمان مدینة فاضلة اسلامی در دوران ظهور دارد.

ده‌ها و بلکه صدها روایت در کتاب‌های مختلف روایی، به‌ویژه، در کتاب «منتخب الأثر» و «کمال‌الدّین»، دربارة عدالت‌گستری آن حضرت وارد شده است. در بسیاری از این روایات، از آن امام همام(ع)، به عنوان مظهر و تجلّي کامل عدالت، یاد شده است. نام (عدل) که بر ايشان نهاده‌اند در واقع ترجمان کامل رسالت ايشان است.

صاحب «مکیال المکارم»، در اثر شریف خود، در این‌باره چنین مي‌نویسد:

«عدل، آشکارترین صفات نیک آن امام است. برای همین [آن بزرگوار] در دعای شبهای رمضان، (عدل) نامیده شده است:

«اللّهمّ و صلّ علی ولیّ امرک القائم المؤمّل و العدل المنتظَر؛

خداوندا به ولیّ امر خود که قیام کننده و… و عدل مورد انتظار همه است درود فرست.»1

و در جای دیگر، همین عنوان را به گونه‌ای دیگر مي‌یابیم:

«اوّل العدل و اخره؛2

«السلام علی القائم المنتظر و العدل المشتهر…؛3

در مدينة فاضلة اسلامي و در بستر ظهور آن منجی نیز، همه‌جا سخن از عدالت و قسط است. سخن از لبریز شدن زمین از عدل و داد است. دامنة عدالت او، تا اقصانقاط منازل و زوایای ناپیدای جامعه گسترده است، حتّی عدالت و دادگری همچون گرما و سرما در درون خانه‌های مردمان نفوذ مي‌کند و مأمن و مسکن وجود آنان را سامان مي‌بخشد.4 و در روایات ظهور، عدالت، چنان عطش برانگیز و سیری ناپذیر و فراموش‌ناشدنی ترسیم گردیده است که انسان را در این گمان مي‌افکند که اصولاً، جهان برای رسیدن به این نقطه و فرجام، باقی مانده است و برنامه و تنظیم متعمّدانة الهی بر این است که آخرین سطور تاریخ، با برگ‌های دادخواهی به انجام رسد و خداوند چنان بر این مهم تأکید دارد که اگر حتّي یک روز از عمر دنیا باقی مانده باشد، او آن را چنان طولانی خواهد کرد5 تا آن رؤیای موعود مردمان از راه رسد و درخت عدالت را بر ضمیر آگاه

تشنگان بکارد و جامعة بشری را با آن گم‌شدة خویش روبه‌رو سازد، زمین را از عدل و قسط سیراب کند و آن قدر بر بادة عدالت بیفزاید که جان آدمیان از آن مدهوش گردد.

در سایة این عدالت، هیچ انسانی در قید بندگی و بردگی باقی نمي‌ماند.6

حقوق به یغما رفتة انسان‌ها به آنها باز مي‌گردد.7

بندهای پیدا و ناپیدای بندگی از سر و گردن انسان‌ها باز مي‌گردد و زمینة استثمار انسان از انسان به کلّی برچیده مي‌شود.8

کارگزاران ظلم و بیداد، مورد بازخواست قرار مي‌گیرند. قاضیان و حاکمان کژرفتار از مسئولیّت خویش، عزل مي‌شوند و زمین، از هرنوع خیانت و نادرستی پاک مي‌گردد.9

گردنکشان و مستکبران در هم کوبیده مي‌شوند و محرومان و مستضعفان در بازگشت حقّ خویش کامیاب مي‌گردند.10 دیگر نالة هیچ مظلومی در گلو خفه نمي‌گردد، اشک و آه هیچ دلسوخته‌ای بلند نمي‌گردد، هیچ انساني سر بر بالین نمي‌گذارد و هیچ محرومی با کینه و دغدغة ناامنی، روزگار سپری نمي‌کند.

و اینها افسانه نیست، بلکه به راستی تمام آن چیزی است که بر ما وعده داده‌اند و ما را در انتظار آن به برترین عبادت فراخوانده‌اند که انتظار آمدن او، انتظار گام‌های عدالت است.

2. مدينة رفاه:

مدينة فاضلة اسلامي، مدينة رفاه و آسایش همگانی است. رفاه و تنعّم بدان سان که دیگر نیازمند و صاحب حاجتی در سطح جامعه یافت نمي‌توان کرد. یک دلیل مهم بر این امر، توزیع عادلانة ثروت‌ها و منابع است. در شهر عدالت، که حقوق انسان‌ها محور توجّه و برنامه‌ریزی است، بالطّبع بذر این توجّه، محصولی چون رفاه و برخورداری همگانی از مواهب الهی در پی خواهد داشت. هم در تعالیم دینی و هم در آموزه‌های علمی و تجربی بشر، به روشنی، به این واقعیت راه برده‌ایم که در صورتی جامعه از غنا و بهره‌مندی عمومی سرشار خواهد گشت که پیشاپیش از عدالت سیراب گردیده باشد و مشکل کشورها در حال حاضر و در قرون و اعصار متمادی، کمبود منابع و مواهب طبیعی بر گسترة خاک نبوده، بلکه توزیع ناعادلانة آنها بوده است.

آنچه در روایات ظهور، در این باره آمده است، نشان مي‌دهد که خواست‌ها و آرزوهای مادّی انسان، در جدول توجّهات آرمان شهر اسلامی، نه تنها از یاد برده نشده، بلکه حتّي در صدر توجّه و عنایت قرار گرفته است و انسان‌ها، به دلیل داشتن چنین خواست‌هایی مورد نکوهش قرار نگرفته‌اند؛ بلکه بر توجّه خداوند در پاسخ به این خواهش‌ها تأکید فراوان رفته است:

پیامبر خاتم(ص) مي‌فرماید:

«در امّت من، مهدی قیام کند… و در زمان او، مردم به چنان نعمت و برخورداری و رفاه دست یابند که در هیچ زمانی دست نیافته باشند. [و این رفاه شامل تمامی انسان‌ها خواهد بود چه] نیکوکار و چه بدکار. آسمان مکرر بر آنان ببارد [کنایه از وفور مواهب طبیعی] و زمین چیزی از روییدنی‌های خود را پنهان نسازد.»11

در روایات دیگر سخن از کثرت مال،12 وفور نعمت‌ها، باران‌های پی درپی، سبکباری و رهایی از بارهای سنگین زندگی13، آسودگی از رنج طلب کردن و نیافتن، سخنی از ادای قرض تمامِ مقروضان و ادای دِین تمام صاحبان دین است، سخن از بي‌نیازی تمام انسان‌هاست و سخن از بذل و بخشش امام(ع) بر همگان است، به طوری که از طلب مال و بخشش دیگران بي‌نیاز گردند.14 در آنجا سخن از عمران و آبادی تمامی عرصة خاک است، به گونه‌ای که چون آن حضرت قیام کند، همة خرابی‌ها را آباد کند،15 تمامی سطح زمین را از سرسبزی و نشاط و طراوت بپوشاند،16 گنج‌ها و معادن زمین، همگی مورد استخراج قرار گیرند و زمین، آنچه را که در درون مخفی داشته، برای رفاه و آسایش انسان‌ها به دست او خواهد سپرد.17

3. مدينة امن و سلام:

به اعتقاد روان شناسان، از مهم‌ترین نیازهای اساسی بشر که در هرم نیازهای وی جایگاه ویژه‌ای دارد، نیاز به امنيّت است. البتّه این نیاز در ابعاد مختلفی تجلّي مي‌یابد، امنيّت اخلاقی، اقتصادی، حقوقی، اجتماعی، خانوادگی و… آنچه از حجم زیادی از روایات ظهور بر مي‌آید، نشان مي‌دهد که مدينة فاضلة اسلامي، شهر امن و سلام است، آن هم امنيّت در معنای واقعی و در تمامی ابعاد آن.

در روایتی از امام صادق(ع) در تفسیر آیة شریف:

«وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ»

می فرماید:

«نزلت فی القائم و اصحابه»18

یعنی وعدة خداوند، مبنی بر اینکه وحشت و خوف مؤمنان را به امنيّت و سلام تبدیل مي‌کند، در زمان ظهور آن حضرت، معنی و مصداق کامل مي‌یابد و انسان‌ها در آن موعد شریف است که مي‌توانند با قلبی آسوده و فارغ از هرگونه دغدغة اقتصادی، حقوقی، اخلاقی و اجتماعی سر بر بالین آرامش بگذارند و زندگانی دنیا را دور از خطرهای دلهره‌آمیز همیشگی ببینند. بنابراین، گردنه‌های پرخطر و پرنشیبی که در زندگی هر انسان به واسطة روابط نادرست حاکم در اجتماع پدید مي‌آید، در آرمان شهر اسلامی جایی و جایگاهی ندارد. این نیز سعادتی است زمینی در یک شهر آرمانی و آسمانی.

4. مدينة تربیت:

پیش از این یادآور شدیم که تمدّن غرب، اساس پیشرفت خویش را بر مبنای توجّه به انسان پایه‌گذاری کرده و انسان محوری و انسان مداری، جزو نرم افزارهای اساسی در پیشرفت غرب محسوب مي‌گردد. امّا همان انسان که مقصود و غایت پیشرفت تلقی شده، همان انسان در تمامیت وجودیش، در این تمدّن فراموش شده و بحران تمدّن غرب، در ابعاد مختلف: اخلاقی، اجتماعی و تربیتی آن مؤیّد صریح این غفلت و ناکامی است. انسانی که فقط از یک سو نظاره شد و تنها ابعاد مادّی او، در محاسبه آمد، انسانی است کاریکاتوری و ابتر و بالطّبع، نمي‌توان او را در عالم خارج، انسان نامید و مشکل غرب در همین سوءتفاهم کوچک است!

چندین قرن است که برای آسایش تن، هر چه فرمول اقتصادی و سیاسی به یاد داشته‌اند و هر چه امکانات علمی و تکنیکی در اختیار داشته‌اند، به استخدام در آورده‌اند، تا شاید بتوانند آسایش این جهانی انسان را بدو باز گردانند، حال آن که او، پس از این همه تلاش، هیچ‌گونه آرامشی در خود نمي‌یابد، جهان را تنگ، تاریک و سرد مي‌بیند و در آن احساس حقارت و پوچی مي‌کند و این جریان، به اعتقاد منتقدان درون این نظام، جز به نابودی انسان نمي‌انجامد و این آن چیزی است که باید آن را انسان مداری واژگونه، یا انسان‌گرایی نسیان‌گرانه نامید. همین معنی را از زبان یکی از منتقدان فرانسوی نظام غرب بازگو مي‌کنیم:

تمدّن جدید که به هنگام حرکت آغازین خود مي‌خواست (انسان‌گرا) باشد و به انسان آنچنان اصالتی داد که او را آغاز و انجام همه چیز کرد، اکنون به ماجرايی این چنین شگفت دچار شده است. در روزگار ما، تار و پود مفهوم انسان از هم گسسته است… به هر حال، تمدّنی که خود را (انسان‌گرا) مي‌نامید، نظامی از آب در آمده است که آدمی را تحقیر مي‌کند و مي‌فریبد و سرانجام نابودش مي‌سازد. تحقیر آدمی در این معنی و از این راه است که تمدّن يادشده، انسان را به دستگاهی مرکّب از یک سلسله وظایف کمّی و مادّی و به ماشینی منحصراً تولیدکننده و مصرف‌کننده تبدیل مي‌نماید.19

امّا در آرمان شهر اسلامی، همان‌گونه که ترسیم کردیم، فقط سخن از آسایش تن نیست. فقط سخن از وفور ثروت و رفاه مادّی نیست، در تصویر مهندسان این مدينه، انسان فقط تن نیست، بلکه موجودی است دارای ابعاد مختلف که تکامل و رشد او، در گرو رشد متوازن تمامی آن ابعاد است و آن بهشت زمینی تحقّق نمي‌یابد مگر آنکه بارقه‌اي از آسمان نیز در آن حلول کند. تربیت و پرورش روح انسان‌ها و توجّه به اخلاق و فضايل روحی، که از اساسی‌ترین برنامه‌های ظهور است، در همین راستا معنی مي‌یابد. مدينة فاضله، در عین حالی که شهر عدالت است، شهر رفاه، امنيّت، تربیت و شهر سجایا و فضایل انسانی است. در آن محیط، انسان‌های صالح تربیت مي‌یابند تا جامعه‌ای آرمانی و صالح بنا سازند. در آنجا، در کنار دست‌یابی انسان‌ها به غنای مالی، از غنای قلبی و روحی بهره‌مند مي‌گردند20 و در کنار اتمام نعمت و وفور ثروت، به اکمال اخلاق و فضیلت‌های انسانی راه مي‌یابند.21 کینه‌های اخلاقی از قلب‌ها ریشه‌کن مي‌گردد22 و دروغ و تزویر و نامردمی، در روابط اجتماعی، جای خود را به یک‌رویی و یک‌رنگی مي‌بخشد و به واقع، در چنین بستری است که رفاه، عدالت و امنيّت نیز معنا، مفهوم و حقیقت خویش را باز مي‌یابند و جز با این نگرش همه جانبه به انسان و در کنار هم چیدن اجزای حقیقی او در برابر هم، نمي‌توان به تعبیر رؤیای همیشگی انسان در تأسیس آرمان شهر انسانی پرداخت.

5. مدينة علم:

دورة ظهور، دوران گسترش علم و دانایی است و مدينة فاضلة اسلامي، مدینة العلم است. با آمدن آن منجی حقیقی، همان‌گونه که ظلم و بیداد جای خود را به عدل و دادگری مي‌سپارد و همان گونه که نابه‌سامانی‌های مختلف اجتماعی به سامان مي‌گراید، به همان ترتیب نیز، دانایی و فرزانگی بدیلِ جهل و نادانی مي‌گردد و جهان از نور عقل و دانش آکنده مي‌گردد23.

او مي‌آید تا همان طور که جهان را لبریز از عدالت مي‌سازد، از دانایی و فرزانگی نیز سیراب سازد. نیروهای عقلانی توده‌ها را تمرکز بخشد و خردها و دریافت‌های آنان را به کمال رساند.24 علوم و دانش‌هایی که در طول اعصار و قرون در پشت پرده‌ها، مکنون مانده، پراکنده سازد و مرزهای دانایی و یادگیری را تا سراپرده منازل و تا اعماق وجود تک تک انسان‌ها، اعم از زن و مرد گسترش بخشد25.