محمّد شجاعي
اساسي‌ترين پايه‌هاي شناخت انسان در دانستن هدف خلقت، ازكجا آمدنش و به كجا رفتنش خواهد بود. اگرانسان نداند ازكجا آمده و تكليف خود را در دنيا نداند، به ناچار نخواهد دانست كه چگونه بايد عمل نمايد. پس به طريق اولي نسبت به آخرت هم دچارمشكل خواهد شد و به همين دليل فهم اينكه به كجا خواهد رفت براي او ميسّر نخواهد بود. بنابراين مهم‌ترين مسئله براي انسان؛ شناخت اين موضوع است كه ازكجا آمده، اكنون دركجا هست و به كجا خواهد رفت.
در ابتدا در باب اهميّت خودشناسي به تعبير زيبايي از اميرالمؤمنين(ع) اشاره مي‌‌كنيم كه فرمودند: «نال الفوز الأكبر من ظفر بمعرفة النفس؛ كسي كه موفّق به شناخت نفس شود، به بزرگترين رستگاري رسيده است.»
«ظفر» در اينجا به معناي پيروزي است و پيروزي يك جريان خودشناسي است كه انسان با رفع موانع و غلبه برآن مي‌‌تواند به شناخت حقيقي نايل آيد و اين يك شناخت فطري نيست و براي پيروزي لازم به اين باور است كه جنبه‌هاي جمادي، گياهي، حيواني و حتّي عقلاني انسان جنبة اصلي و حقيقي شخصيّت انسان را تشكيل نمي‌دهد؛ در توضيح مراتب نفس انسان لازم است گفته شود كه انسان به دليل اينكه داراي جسم و بدن است، جماد است و ازآن جهت كه تغذيه و رشد و توليد مثل و ... دارد، گياه است و از آن جهت كه به جنس مخالف كشش دارد و ازدواج ميكند و تشكيل خانواده مي‌‌دهد، يك حيوان است؛ زيرا تمام اينها در زندگي حيوانات مشاهده ميشود و جهت تعقّل، عقلانيت، تعلّم و كسب تخصّص او جنبة مافوق حيواني و فرشته‌اي اوست؛ امّا انسانيت انسان مربوط به جنبة فوق عقلاني و فوق تجرّد اوست و حقيقت عشق به كمال مطلق، عشق به بي‌نهايت هم مربوط به اين بخش است. در و اقع حقيقت «لاإله إلّا الله» از اين بخش مافوق انسان نشئت مي‌‌گيرد.
انسان با رسيدن به اين باوركه كمالات جمادي، گياهي و حيواني جزو حقيقت او نيستند، بايد آنها را در جهت نيل به هدف خلقت استفاده كند و به عبارت ديگر اين كمالات ابزاري شوند تا بخش انساني انسان شكوفا شود؛ البتّه فهم و برنامه‌ريزي براي رسيدن به اين باور، كاري بس دشوار است. اغلب افراد حتّي پس از اينكه به اين شناخت مي‌‌رسند؛ امّا در عمل، به كمالات جمادي، نباتي و حيواني مشغول بوده و به تعبيري شيفتة خود هستند و عمر و جواني خود را صرف كسب اين كمالات نموده‌اند. به عبارتي همة اين بخش‌ها حجاب بخش انساني و مانع انسان مي‌‌شوند؛ يعني غالباً آن جنبة انساني، آسماني و الهي تحت فشاركشش هاي جمادي، نباتي، حيواني و حتّي عقلاني قرار مي‌‌گيرد. بدين معنا كه جنبة الهي در شهوت‌هاي علم خواهي و علم طلبي سقط شده و رشد زيادي پيدا نخواهد كرد. اگر انسان ازجنبه‌هاي فطري حقايق را بيابد اين دانستن و دانايي كافي نخواهد بود و تنها برايش دارايي است و اين دارايي زماني جزو باور انسان ميشود كه روي انتخاب‌ها، ارتباطات، رفتارها و چينش‌هاي فكري، حبّ و بغض‌ها و گرايش انسان تأثيرگذاشته و آنها را براساس حقيقت انساني خودش تنظيم كرده باشد. در و اقع همة باورهاي غلط به دليل تعريف‌هاي اشتباهي است كه از خود تفسير ميشود زيرا نمي‌دانيم از كجا آمده‌ايم و اصلاً ماجراي آمدنمان بر روي زمين يا داستان خلقت ما چه بوده است؟ اگر انسان نقطة آغازخود را از دنيا بداند، اشتباه كرده است چون خلقت او از دنيا نبوده تا گفته شود حركت او به سمت ابديت يك حركت خطّي است؛ يعني از اينجا متولّد شدم و به آخرت مي‌‌روم، نگاه كاملاً غلطي است؛ درحالي‌كه انسان نزد خدا بوده، به دنيا آمده و به آخرت جايگاه اصلي خود نزد خانوادة آسماني و پروردگارش باز ميگردد. هر شناخت و باوري به غير از اين خطاست. بنابراين وقتي انسان مباني انتخاب و ارتباط و افكار و انديشه‌هاي خود را نداند، همة زندگي‌اش تلف شده و در خسران خواهد بود و در واقع سرماية جاودانه‌اي كه خدا به او داده از بين برده است؛ زيرا نگاه انسان
به خودش، نگاه غلطي بوده و در شناخت نوع ارزش‌ها، نوع هنجارها و ناهنجاري‌ها دچار اشتباه شده است.
رمزموفّقيت انسان
گاهي ديده ميشود انسان بسياري از امور را در ابتدا ناهنجار دانسته است؛ امّا با حقيقت آسماني‌اش سازگار بوده و برعكس بسياري از امور را هنجار مي‌‌دانسته؛ در حالي‌كه با حقيقت انساني‌اش سازگار نبوده است. سؤال خيلي مهمّي كه در اينجا وجود دارد و بايد به آن جواب داده شود اينست كه انسان بداند و حقيقت اصلي‌اش از كجاست؟ وطنش كجاست؟ پدر و مادر واقعي او چه كساني هستند؟ و چرا انسان نمي‌تواند در فرهنگ دنيايي به رستگاري و خوشبختي برسد و كسي هم يافت نمي‌شود كه بگويد من در اين دنيا خوشبخت بودم و به هرخواسته‌اي كه داشتم، رسيدم و آن را به‌دست آوردم؟ در حالي‌كه مي‌‌بينيم همة انسان‌ها ناكام و تشنه از دنيا رفته‌اند.
بنابراين رمز موفّقيت و علامت موفّقيت از منظر اميرالمؤمنين علي(ع) خودشناسي است و كسي كه به اين شناخت برسد به بزرگترين رستگاري و خوشبختي رسيده است. اين شناخت بي‌شك در انتخاب‌ها، ارتباطات، رفتارها و افكار تأثيرگذار خواهند بود و در تمام شئونات زندگي ظهور پيدا خواهد كرد. پس انسان بايد احساس كند كه خوشبخت‌ترين موجود روي زمين است؛ زيرا حضرت فرمودند: «نال الفوز الأكبر» اين انسان به بزرگترين خوشبختي رسيده است.
آثارخودشناسي
با توجّه به جايگاه و اهميّت خودشناسي لازم است به آثار اين كمال توجّه شود. از مهم‌ترين آثار خودشناسي، شادي و آرامش است؛ يعني معلوم ميشود كه انسان در كجاست و آنهايي كه دائماً احساس بدبختي و محروميت در دنيا دارند يا آنها كه احساس باختن و پوچي دارند و انگيزه‌هاي شيرين و هيجانات مثبت را در زندگي از دست داده‌اند، خود را نشناخته‌اند.
از علايم خودشناسي احساس شهود خوشبختي است؛ بدين معنا كه با از دست دادن يك كمال يا به‌دست آوردن يك كمال نه احساس غم و غصّه داشته باشد و نه احساس سرخوشي و اين درجه‌اي از رستگاري است. اين انسان با تمام زواياي وجودي خود، رستگاري را احساس ميكند؛ زيرا دارايي‌هاي حقيقي خود را مي‌‌بيند و لذّت مي‌‌برد.
انساني كه توفيق شناخت نفس پيدا كرده، به رستگاري و خوشبختي رسيده است، انساني شاد و آرام است و ناآرامي و غصّه در او راه ندارد. به ديگران حسادت نمي‌كند، چشم و هم چشمي ندارد، زود رنج و حسّاس، عصبي، پرخاشگر و بددهن نيست. اين انسان به همان اندازه يا بيشتر از خودش از رشد ديگران در جنبه‌هاي مادّي و معنوي لذّت مي‌‌برد و ديگران را همانند خودش مي‌‌بيند؛ يعني همان‌گونه كه عاشق خودش است، به ديگران مهر مي‌‌ورزد. اگر به كسي چيزي برسد، همان اندازه لذّت مي‌‌برد كه گويي به خودش رسيده است. به مقايسة شيطاني و غلط نمي‌افتد و مثلاً نمي‌گويد زيرا فلاني رسيد و من نرسيدم و ... انساني كه در مسير معرفت نفس گام بردارد اسم رحمان در او تجلّي مي‌‌يابد؛ بدين معنا كه اگر بدترين دردها، گرفتاري‌ها اقتصادي يا اجتماعي يا سياسي را داشته باشد، همواره شاد است.
نمونة كامل انساني را كه به معرفت نفس رسيده، مي‌‌توان در كربلا جست‌وجو كرد. خانمي كه بچّه‌هايش، برادرزاده‌هايش را جلو چشمانش تكّه‌تكّه كردند و حتّي عزيزترين عزيزش، يعني برادرش را در مقابل او سر بريدند و بعد هم اسيرش كردند، كتك زدند و در برابر اين همه سختي فرمود: «و ما رأيت إلّا جميلاً» آيا انسان قدرت اين را پيدا ميكند كه در برخورد با مشكلات يا فقدان‌ها چنين جمله‌اي بگويد. آن‌هم مصيبت‌هاي دنيايي كه يا كمالات جمادي،گياهي يا حيواني هستند آيا اين جرئت و جسارت را داريد اين سخن را بگوئيد يا در برخورد با مصائب دنيوي دم از بدبختي و بيچارگي و له شدن نزنيد. انساني كه با از دست دادن خوردني، مالي و ... غصّه مي‌‌خورد يا به جان ديگران مي‌‌افتد كه قرآن كريم فرمود: «الدنيا جيفةٌ و طالبها كلابٌ؛ دنيا جيفه و مرداري است و آدم‌ها بر سراين مردارها به جان هم مي‌‌افتند و كشته مي‌‌شوند.» حضرت زينب(س) چه نگاهي به خود داشت كه بعد از اين همه اسارت و كتك خوردن و تكّه تكّه شدن عزيزانش مي‌‌تواند اين همه مصائب را زيبا بداند، چرا؟ چون خود را شناخته بود.
آنكه خود را شناخته، صابر است و اسماء الهي را جذب ميكند و در برابرحادثه‌ها احساس غم و اندوه به دل راه نمي‌دهد. احساس باخت و شكست در زندگي ندارد؛ زيرا ميداند براي اينجا آفريده نشده و قرار هم نيست براي هميشه در اينجا بماند. او ميداند كه بايد نزد عزيزترين كس خود، يعني كمال مطلق و بي‌نهايت، مهربان‌ترين كس به خود و كسي كه او را بيشتر از خودش، دوست دارد، باز ميگردد.پس چرا بايد احساس شكست داشته باشد؟ چرا بايد دل‌سرد ازحركت به سمت خدمت به امام زمان(ع) يا خودسازي داشته باشد؟
كليد خودشناسي
انساني كه با چند شكست تمام انگيزه‌هايش از بين مي‌‌رود به اين دليل است كه خود را نشناخته. انسان زماني موفّق به معرفت
نفس خواهد شد كه دائماً در خويش اين رستگاري عظيم را احساس كند و اين احساس بايد مطابق با واقع باشد و نه در خيال و اوهام و به عبارت ديگر احساس رستگاري كه نوعي بهجت و شادماني را دنبال دارد بايد ناشي از شناخت خانوادة آسماني و احساس تعلّق خاطر به جايگاه آسماني انسان باشد.
بنابراين اگر انسان شناخت نظري پيدا كند و با مطالعة قرآن و خواندن كتاب و پاي درس استاد رفتن به مرحله‌اي از دانايي برسد كه اين دانايي تبديل به دارايي و ثروت شود، اين دارايي حوادث را براي او شيرين ميكند و ديگر احساس تلخي ندارد و هرچه از اوگرفته شود، منبسط‌تر ميشود. حتّي اين بهجت و شادماني در يك آدم معمولي هم ممكن است، مشاهده شود.
بنابراين منشأ همة شادي‌ها، موفّقيت‌ها، آرامش‌ها و رستگاري در دنيا و آخرت منوط به شناخت خود و خانوادة آسماني است. همة شكست‌ها و احساس بدبختي‌ها و تحقير شدن هاي انسان، احتياج به ديگران، احساس نياز به غير خانوادة آسماني داشتن همه براي اين است كه خود را نمي‌شناسد. تمام آلودگي‌ها و حتّي گناهان براي اين است كه انسان خود را ارزان مي‌‌فروشد. خود فروشي به كمالات جمادي، نباتي و حيواني و حتّي علمي و عقلي.
در همين ارتباط اميرالمؤمنين(ع) تعبير زيبايي دارند كه مي‌‌فرمايد: «لاتجهل نفسك فإنّ الجاهل معرفة نفسه جاهل بكلِ شيء» حقيقت اين است كه؛ كسي كه خود را نمي‌شناسد، هيچ چيز را نمي‌شناسد.
گاهي اوقات ديده ميشود فردي مهندس، دكتر يا پروفسوراست، امّا بدبخت است احساس خوشبختي نمي‌كند و كافي است او را از پست فعلي‌اش جابه‌جا كنند، افسرده و پژمرده ميشود. اكثر بيماري‌هاي رواني براي تحصيل كرده‌ها و ثروتمندان است. وقتي انسان خود را شناخت و باوركرد و قيمت حقيقي خود را دانست به آرامش، شادي و خوشبختي در دنيا و نظام ابدي‌اش نايل شده است. براي اين انسان موقعيت علم، پول، مدرك تحصيلي، اعتبارات دنيايي، كمالات حيواني و جايگاه ارزشي ندارد. اين باور در حقيقت در انتخاب‌ها، ارتباطات، رفتارها و افكار انسان اثرگذاشته و به انسان احساس فوز اكبر را داده است؛ امّا ممكن است در فشار و سختي باشد. اساساً انسان جز با قرار گرفتن در اين مسير تشبّه به خدا پيدا نمي‌كند. وقتي انسان اذيّت نشود، آزار نبيند و ديگران قدردانش نشوند، نمي‌تواند معناي عفو را بفهمد. تا وقتي نافرماني انسان را نكند، انسان نخواهد فهميد عفو و غفور به چه معنا است و اصلاً غفور نمي‌شود، شبيه خدا نمي‌شود و تا اينكه ظلم در حقّ او نشود تا از ناحية پدر و مادر يا همسر و فرزند يا دوست آزار نبيند، رحمان نخواهد شد. رحمان نسبت به كافر يا حتّي نسبت به حيوان و از هيچ حيواني هم بدش نمي‌آيد. بنابراين براي جهالت انسان همين بس كه خودش را نمي‌شناسد. حتّ اگر تمام علوم عالم را هم داشته باشد؛ خودش را كه نشناسد جاهل است و در واقع آن علوم هيچ فايده‌اي براي او ندارد و به او هيچ كمكي هم نخواهد كرد. وقتي دارايي انسان با دارايي شناخت خودش همراه نباشد، تمام موقعيّت‌ها و شناخت‌ها و امتيازها به ضررش تمام خواهد شد. وقتي انسان خود حقيقي‌اش را نشناسد، تمام اين امكانات را صرف فردي ميكند كه دشمن اوست، صرف خود ديگري ميكند كه خود او نيست؛ بلكه دشمن اوست كه هرچه به او بيشتر رسيدگي كند، حجم غصّه‌ها و اضطراب‌ها و احساس پوچي‌ها را بيشتر ميكند. پس خودشناسي بهترين ثروت و ياور براي تقوا و آخرت است؛ امّا اگرانسان خود را نشناسد اين ثروت فقط او را به جهنّم مي‌‌برد؛ مانند كسي كه بدون نيروي كافي بخواهد ازيك قلّه بالا برود و هرچه او بالاتر مي‌‌رود، موقع سقوط بيشترتكّه تكّه ميشود. پس نتيجه‌اي كه مي‌‌توان گرفت اين است كه همة خيرات بر معرفت نفس استوار است.
«والحمد لله ربّ العالمين»