ساعت بيست و پنج:

اعلام پایان تاریخ غربی

اسماعيل شفيعي سروستاني

طيّ قرون پانزدهم تا بيستم ميلادي كه تاريخ غربي تولّد، نشو و نما و بالندگي خود را به تجربه نشست و در همين سال‌ها، مردان بسياري با قلم و زبان از سوگيري‌ها، غفلت‌ها، موقعيّت‌ها و سرانجام نحوة سير و سفر اين تاريخ سخن گفتند؛ گاه به اجمال و اشاره و گاه به صراحت دربارة نتايج محتوم اين شيوة مشيّ كردن در عرصة زمين به گفت‌وگو نشستند.

در ميان آن نامداران، درام نويساني چون كريستوفر مارلو و گوته، مورّخان و فلاسفة تاريخ؛ چون اشپنگلر، توين بي و فوكو، شاعران و فرهيختگان فرزانه‌اي چون هايدگر و هولدورلين آلماني، نظريّه‌پردازاني چون: فوكوياما، هانتينگتون و ديگران را مي‌توان نام برد كه هر يك به نحوي از پايان و سرانجام سير و سلوك در جادة خودبنيادي، فردگرايي و سكولاريسم سخن رانده يا وجهي و وضعي را مورد پرسش قرار داده يا از آن اعراض كرده‌اند.

هر يك از نام‌بردگان، وجهي از اين تاريخ (مدرنيته) را مورد پرسش يا نقد قرار داده و حتّي برخي تنها معترض وجهي ساده شده‌اند؛ هر چند كه از تماميّت اين تاريخ اعراض نجسته‌اند.

مطالعة اين بخش، حكايت سال‌هاي دراز اعراض از غرب و اعتراض به غرب، مدرنيته، فرهنگ غربي و سير و سلوك بشر غربي را مي‌نماياند و گاه برخي راه برون رفت از بحران را نيز متذكّر شده‌اند.

جدّي‌ترين منتقدان غرب، شرقي نيستند. در مقابل، شيفتگان و پرستش‌كنندگان غرب نيز بيش از آنكه خود غربي باشند، از جملة ساكنان شرق و شرقي‌اند. گفت‌وگو از منتقدان غرب، دفتر بزرگي فراروي ما قرار مي‌دهد. از آنجا كه فهرست كردن نام منتقدان و ارائة آراي آنان در وظيفة اين دفتر نيست، به اجمال به برخي آثار و آرا كه انتشار آنها از سال‌هاي آغازين قرن 16 م. شروع شده، اشاره مي‌شود.

1. كريستوفر مارلو1

در نيمة دوم قرن شانزدهم ميلادي، هم‌زمان با سال‌هاي حيات و حضور شكسپير در صحنة ادبيات و فرهنگ انگليسي، كريستوفر مارلو سه درام به رشتة تحرير كشيد. «تيمور لنگ»، «يهودي مالت» و بالأخره «دكتر فاستوس». اينها، سه اثر مهمّ مارلو بودند كه در هر سه، به نحوي حرص، آز و طمع بي‌اندازة بشر براي كسب مال و ثروت مجسّم و عاقبت شوم اين آزمندي نيز بيان شده است.

در درام دكتر فاستوس كه نسخه‌اي از آن با همين عنوان در سال 1340 ش. به وسيلة مرحوم دكتر لطفعلي صورتگر ترجمه و توسط «بنگاه ترجمه و نشر كتاب» منتشر شد، برخي از بارزترين تجلّيات انسان‌گرايي و فردگرايي رنسانس را مي‌توان مشاهده كرد.2

البتّه نبايد از نظر دور داشت كه اثر كريستوفر مارلو ناظر بر پرسش از ذات تفكّر و فرهنگ غربي كه در حال توسعه بود، نيست.

فاستوس، تجلّي اشتياق انساني است كه براي شناخت جهان و تسلّط بر تمامي رازهاي طبيعت با اتّكا به جادو و سحر خود، به راه مي‌افتد. وي در هواي دست‌يابي به قدرتي است كه او را به تمامي آرزوها و تمايلات نفساني برساند و توانايي درنورديدن تمامي زواياي جهان را بدو ببخشد. از همين رو با تلاش بسيار و از طريق اوراد و اذكار و جادو موفّق به ديدار و گفت‌وگو با شيطان مي‌شود. در اين ديدارها، فاستوس از شيطان، مفيستوفلس3 مي‌خواهد تا او را در رسيدن

به تمام خواسته‌هايش ياري دهد.

به پيشنهاد شيطان، عهدنامه‌اي خونين ميان فاستوس و شيطان امضا مي‌شود تا در پايان زمان مقرّر شده، فاستوس دين، ايمان، آزادگي و پاكي را در مقابل وقوف به اسرار جهان به وي تسليم كند.4

گفتني است كه پيش از انعقاد عهد، آنگاه كه فاستوس، شيطان را مخاطب خود ساخته و به او مي‌گويد:

اي بدكار زنبه روزگار، به تو فرمان مي‌دهم كه حاجت مرا برآوري و سرّ همه چيز را با من بازگويي.5

شيطان او را از عاقبت كار بيم مي‌دهد و مي‌گويد:

هر چه به جهان و قلمرو ما مربوط باشد از تو پوشيده نخواهم داشت، امّا بايد از دوزخ انديشه كني؛ زيرا به لعنت ابدي دچاري.6

فاستوس آمرانه خطاب به شيطان مي‌گويد:

به تو امر مي‌دهم كه تا زنده هستم، در ملازمت من باشي و هر چه امر مي‌دهم، انجام دهي. اگر خواستم ماه آسماني از مدار خودش خارج شود يا آب دريا طغيان كند و عالمِ خاك را فراگيرد، فوراً اطاعت كني و ترتيب آن را بدهي.7

در آخرين ساعت از زندگي و به پايان رسيدن مجال بيست و چهار ساله، آنگاه كه فاستوس به بسياري از هواجس خود دست يافت، در وضعي نگون‌بار در لحظاتي كه چيزي به موعد مقرّر براي تسليم روح به شيطان نمانده است، به خود مي‌گويد:

آه اي فاستوس، اينك بيش از يك ساعت از زندگي تو باقي نيست و از آن پس تا پايان جهان ملعون خواهي بود! اي ستارگان آسماني كه همه دم در جنبش و تكاپوييد، دمي از حركت باز ايستيد تا مگر زمان، معدوم گردد و نيمه شب هرگز نرسد. اي ديدة درخشان و زيباي طبيعت، بار ديگر از خاور بدرخش و جهان تاريك را روشني بخشيده، روزي دراز و شب ناشدني بساز يا اين آخرين ساعت از درازاي سال، ماه، هفته يا اصلاً يك روز تمام عطا كن تا مگر فاستوس بتواند توبه كرده، روح خويش از عذاب مؤيّد برهاند.8

مارلو در غم‌نامة دكتر فاستوس، در زمينة برخي از اساسي‌ترين پيامدهاي انسان‌گرايي و فردگرايي رنسانس، از جمله پيامدهاي بالقوّة ضدّ مذهبي آنها به تأمّل پرداخته بود و شايد هم به صرافت طبع از آيندة فرارو سخن مي‌راند.

فيلسوفان رنسانس از آزادي انسان و رهايي از غايتي تغييرناپذير، چنان‌كه اديان از آن سخن مي‌گفتند، به وجد آمده بودند. امّا آزادي، لزوم انتخاب را مطرح مي‌سازد؛ اين فرد چگونه مي‌بايد غايت‌هاي خويش را برگزيند؟

پاسخ مارلو اين بود كه انسان بايد تابع تمنيّات نفساني خويش باشد... اين فكر، بعدها در تفكّر ليبرالي نقش عمده‌اي ايفا نمود.9 اين عبارت مارلو انعكاس عيني خودبنيادي انسان عصر مارلو است.

كريستوفر مارلو در سال 1593 م. در جواني از دنيا رفت، امّا پس از وي با موضوع و محتواي درام فاستوس، آثار ديگري خلق شد كه در بسياري وجوه از فاستوس الهام گرفته بودند. در ميان آن همه، هيچ اثري به پاي تراژدي «فاوست»، اثر گوته آلماني نمي‌رسد. يوهان ولفگانگ فون گوته، دو قرن پس از مارلو، نمايشنامة فاوست را سرود.

اين نكته را نمي‌توان ناديده گرفت كه در عصر مارلو، وجوهي از سوگيري كلّي بشر غربي و تاريخ جديد بروز كرده بود؛ از همين رو و به دلايلي ديگر، در اثر مارلو هيچ گونه پرسش جدّي از ذات فرهنگ و تمدّن غربي نيست.

فاوست

2. گوته

گوته (1749 ـ 1832 م.) شاعر، درام‌نويس، منتقد، داستان‌سرا و عالِم آلماني نيز نمايش‌نامه‌اي به نام فاوست دارد.

فاوست، قهرمان گوته، عالمي است عالي‌قدر و دانشمندي

است نامور؛ امّا افسرده و حرمان‌زده... در پي كشمكش با تمنّايي دروني و وسوسه‌اي تمام نشدني، فاوست به سوي سحر، افسون و جادو روي مي‌آورد و مي‌كوشد بلكه از رهگذر مطالعة اين‌گونه كتاب‌ها، راهي به سوي خوشبختي مفروضش بيابد؛ امّا در اين تلاش نيز هم‌آغوش نااميدي مي‌شود و در آن دم كه قصد مي‌كند با نوشيدن جام زهر به زندگي بي‌حاصل خويش پايان دهد، مفيستو (شيطان) در كسوت مرد مسافري پاي به درون زندگي او مي‌گذارد و پيشنهادي به او مي‌دهد كه با خشنودي وي روبه‌رو مي‌گردد.

مفيستو آماده است تا:

آرزوهاي انجام نيافته و آمال سرخوردة او را برآورد، مشروط به اينكه او در پايان سال‌هاي شادكامي، خويشتن را به ابليس بسپارد و عقوبتي را كه شيطان جاودانه براي او مقرّر مي‌دارد، بدون چون و چرا بپذيرد.10

فاوست، عالم خسته‌دل و پير، در پناه جادوي شيطان، زورمند و فرحناك و جوان شده است و در پهنة هستي در ميان موهبت‌هاي بي‌شماري كه ابليس قادر است در اختيار او نهد، مي‌زيد. نخستين چيزي كه فاوست به تبع هوس خويش مي‌طلبد، هم‌آغوشي دختري است كه به حسبِ تصادف مظهر معصوميّت و پاكدامني است و ...11

در فرازي از اين تراژدي، آنگاه كه در برابر قاصدي، عجوزة اضطراب، كه آمدن مرگ را به او خبر مي‌دهد، قرار مي‌گيرد، مي‌گويد:

در اين دنيا، كار من يكّه‌تازي بود، به دنبال هر هوسي دويدم، هر چه را كه ناخشنودم مي‌ساخت، رها مي‌كردم و آنچه را كه از من مي‌گريخت، مي‌گذاشتم بگريزد. پياپي آرزو مي‌كردم و پياپي به وصال مي‌رسيدم و بار ديگر آرزو مي‌كردم و بدين‌سان همة عمر خويش را با طوفاني از هوس‌ها انباشته ساختم...12

در پايان اين گفت‌وگو، عجوزة اضطراب با دميدن نفس شررباري فاوست را كور مي‌كند. آخرين پيام او اين است:

بشر در سراسر زندگي نابينا است و حقايق را نمي‌بيند؛ همان بهتر كه تو نيز نابينا باشي! آنگاه او را ترك مي‌كند و مي‌رود.13

هيچ يك از دو اثر و تصوير ارائه شده توسط مارلو و گوته، ناظر بر تمنّاي گذار از خودبنيادي و فلك‌زدگي بشر غربي نيست و دعوت براي هيچ مبارزه و مجاهدتي را در خود و با خود ندارد و به اندازة كورسوي شمعي، موجب خروج از انانيّت و خودپرستي كه چون بختك بر تاريخ غربي افتاده است، نمي‌شود؛ ليكن هر يك، ضمن ارائة تصويري از اين شرايط و سمت و سوي انسان غربي، مرتبه‌اي از اين سير را كه در قرن‌هاي 19 و 20 م. به پايان انجاميد، انعكاس مي‌دهند.

تعبير جناب استاد دكتر رضا داوري دربارة غرب و به تبع آن فاوست، شنيدني‌تر از همة سخن‌هاست كه در خود، دريافت انديشمندانه‌اي را دربارة اين اثر و تاريخ غرب دارد.

غرب، رؤيايي است كه شيطان به فاوست القا كرده است.14

غرب، همان مدرنيته است و جهاني كه بر اساس آن شكل گرفت و در قرن بيستم ميلادي، تمدّن تكنولوژيك آن در «آمريكا» متجلّي شد. رؤياي محقّق شدة‌ فاوست كه اينك واسپس قرن بيستم ميلادي، سرنوشت فاوست را در اوج بحران به تجربه نشسته است.

فيلسوف تاريخ آلماني، اشپنگلر، زمان شروع و انحطاط غربي را پس از انتشار فاوستِ گوته مي‌داند.15 به تعبير ديگر، تجربة فاوست، تجربة انسان غربي است كه در فاوست متجلّي مي‌شود و با خود تمدّن غربي را كه تجلّي عمل خودكامانه و متّكي به دمدمه‌هاي شيطاني است، به ارمغان مي‌آورد.

فاوست انعكاس ارادة معطوف به قدرت انسان غربي است كه براي نيل به قدرت، زمين را از هر گونه باور، سنّت، ادب قدسي و اسطوره‌اي كه رويي به عبوديّت دارد، تهي و باير مي‌خواهد؛ قدرتي كه جز با حمايت و همراهي تمام عيار شيطان حاصل نمي‌آيد.

در واقع اين دو اثر، دو پرده از يك نمايش يا دو تصوير

منعكس شده در آينة تاريخ غربي‌اند كه مارلو و گوته ارائه مي‌كنند؛ اگرنه هر دو سوار بر يك كشتي رو به عالمي واحد روانه‌اند؛ عالمي كه ذاتاً با عالم شرقي و فرزانة مردان شرقي تفاوت دارد. به زبان استاد فرديد:

گوته از انسان و همه چيز مي‌گويد، ولي ميقات او ميقات خود بنيادانه است. ميقات حافظ، عالَم حافظ، عالم ديگري است.16

در ميان آثار ادبي و ادبيات غرب، آثار ديگري را مي‌توان برشمرد، كه دربارة غرب و انسان غربي منتقدانه سخن گفته‌اند. تصوير ارائه شده از آيندة انسان غربي توسط نويسندة انگليسي، آلدوس هاكسلي نيز ديدني است.

به قول جناب استاد رضا داوري اردكاني:

از سال‌هاي اوّلية اين تاريخ، شاعران و متفكّراني بوده‌اند كه پايان دورة جديد را حس كرده بودند.17

دنياي قشنگ نو

3. آلدوس هاكسلي

آلدوس لئونارد هاكسلي،18 نويسندة انگليسي (1894 ـ1967م.) در رمان «دنياي قشنگ نو»19 با نفرت از سياست‌بازي‌ها و صنعت‌زدگي‌ها، سخن به ميان آورد. وي، تصويرگر آينده‌اي شد كه تكنولوژي در پيشرفته‌‌ترين شرايط، تمام وجوه معنوي، شاعرانه و ذوقي را از انسان اخذ كرده و از او موجود صددرصد مكانيكي خواهد ساخت. موجوداتي كه در كارخانة توليد و در عين برخورداري از تمام امكانات زندگي، در شهري رؤيايي و فراصنعتي به سر مي‌برند، امّا بي‌خبر، دورمانده از هر گونه نگاه و ادب سنّتي و شاعرانه.آنها، حسب استعدادها و اقتضائات شهر مدرن صنعتي تربيت مي‌شوند و در خدمتش درمي‌آيند.

هاكسلي، متعرّض بيگانه شدن انسان از خود، اليناسيون و غوغاي صنعت است، امّا در رماني نه چندان قوي، در سطح و لاية بيروني تمدّن غربي قرن‌هاي نوزدهم و بيستم ميلادي مي‌ماند؛ بي‌آنكه توان رسوخ به لايه‌هاي زيرين و پرسش از منشأ اين الينه شدن انسان را داشته باشد.

اثر او بيشتر مورد تقليد روشنفكران شرقي واقع شد كه در آثار متجدّد مآب خود، متعرّض ماشين زدگي شدند و دل‌خوش به صورتي از تاريخ گذشته، خود را با سفالينه‌ها، كشكول‌ها و قهوه‌خانه‌هاي سنّتي راضي ساختند و در خودبنيادي و خودپرستي، نحوي ديگر از غرب‌زدگي را در خود تكرار كردند؛ امّا به هر صورت به قول جناب دكتر رضا داوري: