عصرظهور؛ عصر تجلّی ولایت خدا

گفت‌وگو با حجّت‌الاسلام والمسلمين سيّد محمّد مهدي ميرباقري

اشاره

حجّت‌الاسلام والمسلمين ميرباقري در مصاحبه‌اي با مجلّة «موعود» مهم‌ترين ويژگي‌ها و شاخصه‌هاي عصر ظهور امام مهدي(عج) را بيان كردند. به نظر ايشان اصلي‌ترين خصيصة عصر ظهور امام مهدي(ع)، ظهور ولايت ولي‌الله در جهان است و همة آثار و بركاتي كه در اين عصر در جهان حاصل مي‌شود به تبع همين ظهور ولايت است.

 آيا مي‌توان گفت جامعة آرماني‌اي كه اسلام ترسيم مي‌كند، جامعه‌اي است بر محور انسان كامل؛ يعني در واقع جامعه‌اي است كه اساس آن بر كمال و تحوّل انسان است؟

 بله. من تقريباً با فرمايشات شما موافقم؛ امّا همين مطلب را مقداري باز مي‌كنم. در واقع اصلي‌ترين كاري كه وليّ خدا مي‌كند، تصرّف در ارواح انساني است. او انسان‌هايي را كه براي پذيرش ولايت، قابليّت پيدا كرده‌اند يا به تعبير ديگر بستر پذيرش در آنها ايجاد شده است، موضوع تصرّف قرار مي‌دهد، ارواح ديگري در آنها مي‌دمد و آنها را به منزلت ديگري از حيات مي‌رساند. وقتي منزلت حيات انسان متفاوت شد، منزلت نيازها، اراده‌ها و انگيزه‌هايش، همه كاملاً متفاوت مي‌شود و همة آنها از نوع حيات طيّبه‌اي مي‌گردند كه همه‌اش نورانيّت است و معارف وليّ خدا در آن جاري است. اين مطلب را مي‌توان از روايات فراواني به دست آورد. رواياتي كه «ماءمعين» ذكر شده در سورة «ملك»1 و «ماء غدقا»ي بيان شده در سورة «جن»2 را به وليّ ‌الله و معارف آنها تفسير مي‌كنند. در عصر ظهور معارف ربّاني و ملكوتي وليّ خدا در قلوب جاري مي‌شود و اين معرفت‌ها مراتب جديدي از روح حيات و نورانيّت را ايجاد مي‌كند. بنابراين در اين عصر، حركت‌ها در عالم نور است، در عالم معارف است، سنخ ديگري از حركت و مطلوبيّت است، همين‌طور كه فرموديد، به علاوه خود تصرّف وليّ خدا در عالم، حيات ديگري را در همة موجودات مي‌دمد. حتّي در بعضي از روايات آمده كه حيوانات هم رفتارشان متفاوت مي‌شود؛ يعني قابليّت پيدا مي‌شود و آنها هم رشد مي‌كنند؛ در واقع يك هماهنگي در رشد واقع مي‌شود. اساس ولايت وليّ ‌الله هم همين است كه انسان را به مرزي برساند كه بتواند نعمت‌هاي خدا را درك و دريافت كند. نعمت‌هاي خدا خيلي فراوان‌تر از آن چيزي است كه ما در عالم محسوسات مي‌بينيم. حتّي در همين دنيا، درك و دريافت اين نعمت‌ها منوط به كمال انسان است. انساني كه به درجات قرب مي‌رسد، انساني كه درجاتي از حيات طيّبه در او دميده مي‌شود، ظرفيّت درك و دريافت ولايت وليّ ‌الله، ظرفيّت درك و دريافت امر و رحمت خدا را پيدا مي‌كند. اين اصلي‌ترين تحوّلي است كه در عصر ظهور اتّفاق مي‌افتد. انسان‌ها، انسان‌هاي ربّاني مي‌شوند، انسان‌هايي مي‌شوند كه شعاع وليّ خدا هستند، نور ولايت در آنها دميده شده است. ماءمعين و آب گواراي ولايت وليّ ‌الله و ولايت نوراني آن حضرت بر قلوبشان جاري شده است. طبيعي است كه التذاذ، ابتهاج، نشاط، حركت و راحتي چنين انسان‌هايي مفهوم ديگري دارد.

مهذّب شدن همة مناسبات و روابط اجتماعي

نكتة قابل تأمّل اين است كه در اين عصر نه تنها افراد و آحاد جامعه تهذيب مي‌شود؛ بلكه روابط اجتماعي و ارتباطات آنها هم تهذيب مي‌شود؛ يعني اخلاق اجتماعي‌شان هم ملكوتي مي‌شود. همة مناسبات بر محور تقوا و در بستر رشد و تقرّب قرار مي‌گيرد. گاهي مناسبات اجتماعي، اخلاق رذيله را رشد مي‌دهد. مديريت مادّي حتّي در يك كارخانه، گاهي به نحوي است كه ايجاد حرص، حسد و استكبار مي‌كند. روابط سازماني ناسالم در افراد وابسته به طبقة بالا، روحية استكبار و در افراد وابسته به طبقة پايين، دنائت و حسد ايجاد مي‌كند. ولي روابط

در يك دستگاه مديريتي حق اين‌گونه نيست. ايجاد حبّ و تقوا مي‌كند، همة رابطه‌ها بر مدار تقوا قرار مي‌گيرد، نه بر مدار شهوات. در جامعة وليّ خدا، همة ارتباطات اين‌گونه مي‌شود. حبّ ‌في ‌الله و بغض‌ في‌ الله در همة مناسبات اجتماعي جاري مي‌شود؛ يعني همة ارتباطات بر بستر محبّت به خدا شكل مي‌گيرد و همة رابطه‌هاي محبّت‌آميز، بر محور حبّ به خدا و حبّ به وليّ خدا قرار مي‌گيرد. همة روابط اجتماعي بستر قرب مي‌شود و هيچ چيز در آنجا بستر پرستش دنيا نيست. اگر ما يك چنين نگاهي داشته باشيم طبيعتاً تحت ولايت وليّ خدا يك هماهنگي كامل بين عالم انساني و عالم بيرون انسان اتّفاق مي‌افتد و همه نوراني و هماهنگ مي‌شوند. در يك چنين وضعيّتي ديگر تعبير نعمت‌هاي مادّي غلط است، تنعمّات متنوّعي در اختيار بشر قرار مي‌گيرد كه همه‌اش معنوي است، همه‌اش الهي است، هيچ‌ كدام دعوت به خود، ابتهاج به خود، ابتهاج به استكبار، ابتهاج به نفس نيست، همه‌اش ابتهاج به رحمت خداي متعال است.

متأسّفانه ما به دليل جريان ولايت باطل، در شرايطي قرار گرفته‌ايم كه بشريّت ظرفيّت درك و دريافت نعمت و رحمت خدا را از دست داده و ظلماني شده است. اگر آن ظرفيّت پيدا شود، بشر دائماً در ابتهاجاتي واقع مي‌شود كه حتّي يك لحظه‌اش با كلّ دستگاه باطل قابل مقايسه نيست. آن ابتهاجاتي كه گاهي براي اولياي خدا در حالات باطني‌شان رخ مي‌دهد؛ در همة جلوه‌هاي اجتماعي ظهور مي‌كند. حال من نمي‌دانم از انساني كه به اين مرحله رسيده به انسان كامل تعبير كنيم يا به انسان عبد؛ يعني انساني كه متولّي به ولايت وليّ ‌الله است كه تعبير صحيح از آن شيعه است. من تعبير به شيعه را جايگزين انسان كامل مي‌كنم؛ چون تعبير به انسان كامل، تعبير عرفاست كه در جاي خودش محترم است، ولي مجموعة تعاريف و خصلت‌هايي كه براي انسان كامل ذكر مي‌كنند، اگر نظامشان را ببينيم غير از نظامي است كه در ادبيات و معارف قرآني و معارف نوراني اهل بيت(ع) براي شيعه و مؤمن بيان شده است. شيعه بهترين تعبير است، انساني كه شعاع وليّ خودش است. چنان كه در روايات آمده است: «إنّ روح المؤمن أشدّ اتّصالاً بروح الله من شعاع الشّمس بالشّمس»،3 در روايات فطرت شيعه هم داريم كه شيعيان از اضافة بدن ما اهل بيت(ع) خلق شده‌اند و سرشتشان با ما يكي است.4 بنابراين شيعه اتّصال به وليّ خودش دارد و در حركتش هم شعاع اوست. بر گِردِ او مي‌چرخد و براساس ارادة او و هماهنگ با او حركت مي‌كند. عصر ظهور، عصر جلوة تشيّع است. اوّل انسان‌ها در درجة تشيّع كمال پيدا مي‌كنند و بعد از آنكه شعاع سرچشمة حيات و نور شدند، حيات و نور در آنها دميده مي‌شود و غرق در جذبه‌هاي آن نور سرور و نور حيات مي‌گردند.

 به نظر مي‌رسد يكي از نكاتي كه توجّه به آن در تحليل درست پديدة ظهور و حركت امام عصر(عج) نقش بسيار مهمّي دارد، تأكيد فراواني است كه در روايات بر مسئلة عدالت‌گستري آن حضرت شده است؛ حال اين پرسش مطرح است كه گسترش عدالت چه ارتباطي با تحوّل و تكامل انسان دارد و در اين زمينه چه نقشي بازي مي‌كند؟

 در پاسخ سؤال شما ابتدا به چند نكته اشاره مي‌كنم و بعد جمع‌بندي مي‌كنم. نكتة اوّل اين است كه عدالت، صفت فعل خداي متعال است. فعل خداوند متعال، هم فعل حكيم است، هم فعل عدل است، بنابراين فطرت انسان‌ها هم، طالب آن عدل است. انسان‌ها به طور فطري عدالت را دوست ‌دارند. بنابراين يك فطرت عمومي است.

نكتة دوم اينكه، انسان در بستر پرورش فردي و اجتماعي كه قرار مي‌گيرد، كم‌كم ممكن است تلقّي‌اش از عدالت تغيير كند؛ يعني اگر تحت ولايت ابليس قرار گرفت، ابليس معني عدالت را هم در نگاه او ممكن است عوض كند؛ به گونه‌اي كه مناسبات

جائرانه را عادلانه و مناسبات عادلانه را جائرانه ببيند. همچنان كه حبّ به معروف در انسان قرار داده شده است و ممكن است انسان به‌جايي برسد كه منكر را معروف ببيند و معروف را منكر. همان اتّفاقي كه براساس روايات در آخرالزّمان واقع مي‌شود؛ يعني بشر به نقطه‌اي مي‌رسد كه زيبايي‌شناسي‌اش عوض مي‌شود. ابليس به دنبال اين است كه زيبايي‌شناسي انسان و جهت ارادة او را به سمت دنيا و پرستش نفس تغيير دهد. اگر چنين اتّفاقي افتاد، ديگر تلقّي انسان‌ها از عدالت در مناسبات اجتماعي يك تلقّي واحدي نخواهد بود. عدّه‌اي مناسباتي را عادلانه و عدّه‌اي ديگر همان مناسبات را جائرانه مي‌دانند.

تعريف عدالت به تناسبات ولايت خداوند متعال

نكتة سوم اينكه براساس همين گرايش فطري‌اي كه در بشر نسبت به عدالت وجود دارد، تا آنجا كه اين موضوع جزو مطلوب‌هاي اساسي انسان قرار گرفته است، يكي از اصلي‌ترين جلوه‌هايي كه ما بايد براي جذب افراد به عصر ظهور بر روي آن تأكيد كنيم، همين موضوع عدالت است. بنابراين از نظر مقام اثبات و در مقام تبليغ، دعوت به عدالت يكي از بهترين دعوت‌هاست، از نظر مقام ثبوت هم واقعاً تا عدالت محقّق نشود، قرب محقّق نمي‌شود.

نكتة چهارم اينكه به گمان من عدلي كه در فطرت انسان‌ها قرار داده شده است، چيزي جز تناسبات ولايت الهي نيست. ما منكر حسن و قبح ذاتي نيستيم ـ مثل اشاعره ـ امّا اينكه ذاتي در مقابل ولايت خداوند متعال و تناسبات او فرض كنيم و بگوييم حسن و قبح آنجاست و اين حسن و قبح قانوني اساسي است كه خدا هم به آن ملزم است، اين‌گونه نيست. حسن و قبح به تبع ولايت خدا تعريف مي‌شود. به عبارت ديگر تناسبات ولايت خداوند است؛ يعني جريان ولايت خداوند مناسبات خاص خود را دارد و در هر مناسباتي جاري نمي‌شود.

ولايتي كه از سوي خداوند بر مؤمنان واقع مي‌شود و شايد همان ربوبيّت خاص باشد كه فقط مؤمنان را دربر مي‌گيرد (الله وليّ الّذين امنوا)،5 در ادامه مي‌شود ولايت وليّ ‌الله الاعظم(ع)، ولايت نبيّ ‌اكرم(ص) و ائمة معصومان(ع). تناسبات اين ولايت عدل مي‌شود كه شريعت هم تناسبات اين ولايت را در ابعاد مختلف حيات بيان مي‌كند. بنابراين تحقّق ولايت، چيزي جز تحقّق همه جانبة ولايت وليّ ‌الله در همة شئون حيات نيست. اگر در جامعه‌اي تولّي به ولايت‌الله به كمال رسيد و زمينة جريان ولايت وليّ خدا در همة زواياي آن محقّق شد، عدل محقّق مي‌شود. جور از آنجايي محقّق مي‌شود كه بشر از ولايت خدا خارج مي‌شود. همچنان كه شرّ از آنجايي آغاز مي‌شود كه مخلوقات از عبوديّت خارج مي‌شوند. آنگاه كه بنده از ولايت خدا خارج مي‌شود، مناسبات جائرانه آغاز مي‌شود؛ چه در رابطة انسان با خودش و چه در رابطة انسان با بيرون خودش، اعم از طبيعت، حيوانات و انسان‌هاي ديگر. اساس ظلم، خروج از ولايت است. اگر انسان‌ها تحت ولايت وليّ خدا باشند، هرگز ظلم نمي‌كنند؛ زيرا وليّ خدا تحت ولايت خداي متعال است، بنابراين نقطة مشيّت خداست، مقام عصمت يعني همين. يعني با تمام قدرتي كه دارند هيچ يك از قدرت‌هاي نامتناهي آنها در هيچ مرحله از مراحل عزم و اراده‌شان از مشيّت حق تخلّف نمي‌كند. اگر همة ما غرق در ولايت ‌الله شديم و تسليم حق گشتيم به ميزاني كه اخلاص در ما محقّق مي‌شود و نور ولايت الهي در همة ابعاد حيات ما جاري مي‌گردد، عدل در درون ما و سپس در مناسبات بيروني ما محقّق مي‌شود. بنابراين وقتي در يك جامعه، ارتباطات انساني و جريان اراده‌ها بر محور ارادة خداوند بود، همة ارتباطات عادلانه مي‌شود. پس عدل وقتي محقّق مي‌شود كه همه تسليم ولايت خداوند شويم و اراده‌هايمان، به تعبيري مجاري فرمان و مشيّت حق شوند. به ميزاني كه ما ارادة خودمان را مجراي فرمان، اراده و مشيّت الهي قرار مي‌دهيم، مجراي عدل مي‌شويم و عدل هم در تناسبات دروني ما، يعني در اوصاف، در رفتار و در اعتقاداتمان جاري مي‌شود و هم در تناسبات بيروني ما، يعني در رابطة ما با ديگران، با طبيعت با عالم مادّه و ... .

پس حقيقت عدل، چيزي جز جريان ولايت خدا در همة شئون حيات نيست. اگر عصر ظهور، عصر عدل است، يعني عصر عبوديّت است، بنابراين آنچه از عدل در عصر ظهور فهميده مي‌شود، اين مفهوم مادّي عدل كه گفته مي‌شود، نيست؛ حتّي در جلوة اقتصادي‌اش هم عدل مادّي نيست. تناسبات عادلانة اقتصادي، تناسباتي است كه همة تنعّمات بشر در عرصة حيات اقتصادي‌اش، تنعّمات بر محور ولايت وليّ ‌الله است. همة وجودش جذب در ولايت او و تسليم اوست.

بازنگري وليّ‌عصر(عج) در زيبايي شناسي جائرانه

در عصر ظهور آن عدلي كه محقّق مي‌شود همان عدل فطري است، نه عدالت‌خواهي‌اي كه در انسان تحريف شده و شيطان توانسته است با تغيير زيبايي‌شناسي انسان‌ها معادلات جائرانه را جاي معادلات عادلانه بگذارد. همان كاري كه به شكل ديگري در دستگاه مادّي اتّفاق افتاده است. در پروتكل‌هاي يهودي هم آمده است كه بشريت را با قانون تسليم كنيد و بعد قانون را خودتان بنويسيد. اگر قوانين نظام سرمايه‌داري را كه در متنش