بشارت منجی، بشارت فطرت

آیت الله امامی کاشانی

«قرآن كريم» دربارة اين پاية فطري و اين اصل مشترك انساني چنين می‌فرمايد:

«فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللهِ الَّتِي فَطَر النَّاسَ عَلَيْهَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيُّم وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ يَعْلَمُونَ؛ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَاتَّقُوهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاَة وَ تَكُونُوا مِنَ الْمُشِركِينَ؛ 1

پس روی خود را با گرايش تمام به حق به سوی اين دين كن با همان سرشتی كه خدا مردم را بر آن سرشته است آفرينش خدای تغييرپذير نيست، اين است همان دين پايدار ولی بيشتر مردم نمی‌دانند؛ به سويش توبه كنيد و از او پروا بداريد و نماز را برپا كنيد و از مشركان مباشيد.»

اگر اين اصول انساني كه در همة افراد جامعة بشري به نحو طبيعي و فطري وجود دارد بر همان قدرت و نشاط و سرزندگي خود باقي بماند، جوامع پراكندة انساني همه به وحدت و هم‌دلي و همكاري دست خواهند يافت و اين همان معياري است كه قرآن كريم مردم را به آن فرا می‌خواند و دل‌ها را بدان معطوف می‌دارد و بر آن تأكيد می‌ورزد. انسانيت، سنّتي الهي، فراگير و مشترك است كه همة افراد بشر، در هر زمان و مكان و با هر مكتب، فرهنگ و تمدّن حول محور آن می‌چرخند و تفاوت‌ها و فواصل موجود ميان فرهنگ‌ها و تمدّن‌هاي مختلف، همچون اختلاف زبان‌ها و محيط‌هاي زيستي و امثال آنها چيزي جز شرايط فرعي و ثانوي زندگي نيست و از عناصر اصلي فطري به شمار نمی‌آيد.

اينك نگاهي گذرا به نكات مهمّي كه آية كريمة پيش گفته بدان اشاره می‌فرمايد:

«فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا...»

اقامة وجه:

به معني روي آوردن همه جانبه به دين و پيوند دادن شخصيّت انساني به آن است؛ همان‌گونه كه در برابر آينه می‌ايستيم و چهرة خود را در آن می‌بينيم، بايد هويّت و شخصيّت و وجود خود را نيز در آيينة دين بنگريم و افكار و اخلاق و انسانيت خود را با معيار دين بسنجيم و همة جوانب وجودي خود را با آن منطبق سازيم و در اين حالت است كه انساني متعادل و دور از افراط و تفريط خواهيم بود و هرچه بيشتر به اعتدال گراييم، به انسان كامل كه نمايانگر كانون و مركز اعتدال و ارزش‌هاست، نزديك‌تر خواهيم شد.

«فِطْرَةَ اللهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ الله»:

اين داوري، خداجويي و حقيق تخواهي انسان از منبع واحدي نشئت می‌گيرد كه همان فطرتي است كه خداوند متعال همة آدميان را بر آن سرشته است و بدين جهت است كه همة انسان‌ها احساس باطني ثابت و پايداري از آيندة نويدبخش بشر و استقرار نهايي عدالت دارند كه دستخوش هيچ دگرگوني و تغييري نمی‌گردد و گذر روزگار به تبديل آن دست نمی‌يابد و همين است كه آدمي را در مسير تكامل راهنمايي می‌كند و به

سوي آن مي‌كشاند.

«ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ»:

اين است دين استوار و پايدار؛ ديني روشن و شفّاف همچون آيينه كه انسان مي‌تواند با ديدن خود در آن، استعدادها، مواهب، قابليّت‌ها و توانمندي‌هاي خود را بنگرد و بشناسد و در راه افزون سازي تكامل خويش بكوشد تا به سان مظهري از مظاهر اسماء‌الهي درآيد؛ دريغ كه با اين همه بسيارند كساني كه نه خويشتن خويش را مي‌شناسند و نه آيينة دين را.

«مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَاتَّقُوهُ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ»:

دست‌يابي به چنين مكانت و فضيلتي منوط به عمل به احكام و آموزه‌هاي الهي است و اين همان حقيقتي است كه در نهاد و فطرت انسان نهفته و نهاده شده است و هركسي به حكم و

اقتضاي طبيعت و سرشت خويش آن را احساس مي‌كند و همين حقيقت است كه پايه، مايه و سرماية همة‌ ارزش‌هاي انساني است.

«وَلَا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ»:

در اين آيه خداوند از انحراف فطرت سخن مي‌گويد و شرك را پايه و اساس اين انحراف مي‌شمارد كه همة رذايل اخلاقي از آن سرچشمه مي‌گيرد؛ زيرا شرك و چندخدايي آدمي را به سقوط از مقام آدميت مي‌كشاند.

از ديگر آياتي كه به موضوع فطرت اشاره دارد، فرمودة خداوند است كه: «وَنَفْسٍ وَ مَا سَوَّاهَا؛ فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَاهَا؛2 سوگند به نفس و آن كس كه آن را درست كرد؛ سپس پليدكارى و پرهيزگارى‏اش را به آن الهام كرد.»

اديب و مفسّر بزرگ، شيخ طبرسي، در تفسير اين آيات مي‌نويسد: خداوند هم راه فجور و هم راه تقوا را به انسان شناسانده و او را به تقوا گرايش داده و از فجور رويگردان كرده است و به سخن ديگر طاعت و معصيت، هر دو را به او ارائه فرموده تا به طاعت گردن نهد و از معصيت اجتناب كند و به نيكي روي آورد و از بدي بپرهيزد.3

ابوحامد محمّد غزالي نيز اين دو آيه را به همين معني تفسير كرده و فطرت را نيز به همين مفهوم دانسته است.4

راغب اصفهاني نيز در كتاب «مفردات الفاظ القرآن» آورده است: الهام به معناي القاي موضوعي در ضمير است و به القايي اختصاص دارد كه از سوي خداوند متعال و از جانب ملأاعلي باشد؛ چنان كه خدا فرموده است: «فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا»5‌ بنابراين مراد از الهام در آيه همان گرايش‌هاي فطري است كه نيك و نيكي را دوست دارد و از بد و بدي رويگردان است.

مفسّر بزرگ و حكيم متألّه، علّامه سيّد محمّدحسين طباطبايي، مي‌فرمايد:

الهام فجور و تقوا كه عقل عملي است از صفات خلقت آدمي است و خداوند انسان را آفريده و او را به قواي متعالي علم و حكمت و قدرت مجهّز فرموده و به وي امكان و قابليّت تشخيص و شناخت فجور و تقوا را عنايت فرموده است.6

ابن منظور نيز در «لسان العرب» آورده است كه: الهام آن است كه خداوند متعال نيرويي در نَفس انسان نهاده كه او را بر انجام كاري يا ترك آن وا مي‌دارد و اين نوعي از وحي است كه خداوند تعالي به هر كس از بندگان خود كه بخواهد، عطا مي‌فرمايد.7

بر اين اساس فطرت هميشه به زيبايي و معرفت گرايش دارد و به جانب آن كشانده مي‌شود و خود به خود در جهت جمال و زيبايي حركت مي‌كند و اگر راه ديگري در پيش گيرد، به تدريج تيره و تار خواهد شد و غبار بر چهره‌اش خواهد نشست و در پي آن انسان به اقتضاي طبيعت ثانويه‌اي كه يافته، در مسير انحطاط و سقوط گام خواهد گذارد، هرچند كه اصل گرايش به خير و نيكي و زيبايي نابود نخواهد گرديد.

قرآن كريم پس از آنكه در سورة «والشّمس» از فطرت آدمي ياد مي‌كند و اينكه باطن او چگونه عرصة‌ تاخت و تاز فسق و فجور مي‌گردد، به موضوع طغيان و سركشي و نافرماني انسان و پوشيده شدن فطرت مي‌پردازد و مي‌فرمايد:

«قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا؛ وَ قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا؛8 كه هر كس آن را پاك گردانيد قطعاً رستگار شد؛ و هر كه آلوده‏اش ساخت قطعاً درباخت.»

انسان افزون بر شناخت زيبايي و نيكي، مجذوب آنها نيز هست و نخستين جهت‌گيري او به سوي آنهاست و بدين سبب است كه قرآن كريم وصف حال پاكان و پرهيزگاران را مقدّم بر احوال تبهكاران و فاسقان آورده و طغيان و سركشي را عامل و علّت تيرگي فطرت اوّليه و غفلت آدمي از آن دانسته است؛ همچنانكه در سرگذشت قوم ثمود مي‌بينيم كه سر به طغيان و نافرماني برآورند و از اطاعت فرمان خدا و پيامبرانش سرپيچيدند و به خشم خداوند گرفتار آمدند.

گرايش و كشش به پاكي و عدالت همچون ديگر صفات برجسته و نمايان انساني از شاخه‌هاي اصل توحيد و زيبايي مطلق است و بر همين اساس گرايش و تمايل به ولايت مطلق خاتم الاوصيا ـ يعني وجود مقدّس امام عصر(ع)‌‌ ـ‌ يكي از شاخه‌هاي كهن و تنومند توحيد و خير محض وكمال مطلق است، بنابراين حركت در مسير دين كامل و عدالت فراگير جهاني و اعتقاد به وجود و حضور وليّ خدا ـ كه حافظ و نگهدار اساس و بنيان دين است ـ جزء جدانشدني و جدايي ناپذير اصل توحيد است.

پي‌نوشت‌ها: