مرتبة آل محمّد(ص)

آیت‌الله سیّد حسن میرجهانی(ره)

شكّي در اين نيست كه در ميان برخي از اخبار و احاديثي كه از طريق وحي و تنزيل به ما رسيده، بعضي از صفات خداوند به ائمة طاهرين(ع) نسبت داده شده كه آنها از صفات ربوبيّت است و در قلوب ضعفا از اهل دانش و دارندگان وسواس و مخالفان، ايجاد شبهه كرده؛ گروهي مرتبة آل محمّد(ص) را بالا برده و آنها را خدايان خود دانسته‌اند، جمعي معتقدند كه ايشان در صفات و افعال، شريك‌هاي خدا مي‌باشند و بعضي مي‌گويند كه خدا كليّة امور خدايي خود را به آنها واگذار نموده و اين مستلزم آن است كه خدا خود را از خدايي عزل كرده باشد.

بايد دانست كه اقوال هر سه دسته، باطل و اعتقادات آنها فاسد است و اينها از دين اسلام خارج و مستحقّ لعن و عذاب مي‌باشند؛ زيرا ائمه(ع) بندگان مخلص و گرامي داشته شده‌اي هستند كه در گفتار خود بر خدا سبقت نگرفته، به امر او عمل كرده و از معتقدات اين سه دسته بيزار مي‌باشند.

امّا دستة چهارم، كساني هستند كه به تفريط افتاده و مي‌گويند كه خداوند فقط و فقط امر دين را به آنها واگذار كرده است و رواياتي مانند آنچه كه به آنها نسبت داده شد، دروغ و جعليات است. اهل بيت(ع) مانند ساير بندگانند؛ مي‌خورند و مي‌آشامند و در بازارها راه مي‌روند و امثال اين [سخن‌]ها. اين دسته هم معرفت ولايتي ندارند و مؤمن واقعي نيستند.

امّا دستة پنجم كه سالك طريق حق و صراط مستقيم ايمانند، كساني هستند كه مي‌گويند: آل محمّد(ص) بندگان خاص و خالص خدايند و تمام آثار و شئون خدايي كه در امور، علوم و معجزات از ايشان ظاهر گرديده و مي‌گردد در برابر [ذات] خدا، به منزلة صفت نسبت به موصوف است؛ همان طور كه صفت هرگز به قدر يك چشم بر هم‌زدن بدون موصوف قوامي ندارد و هميشه قائم به موصوف است به قيام صدور؛ آل‌محمّد(ص) با اين شئون و فضائل و كمالات و خصايصي كه خداوند به ايشان عطا فرموده است، نسبت به او كمال فقر و ذلّت و احتياج را دارند و در آنچه كه خدا به آنها عطا نموده، نه تنها هيچ استقلالي از خود ندارند؛ بلكه ادّعاي استقلال هم نكرده و نمي‌كنند و آنچه از اسما و افاضات آل محمّد(ص) است، اسماي حسنا و امثال علياي الله بوده و ايشان بدون امر و فرمان خداوند هيچ فعلي را انجام نداده و از خود به هيچ وجه اراده‌اي ندارند. خوف و ترسشان از خدا از همة مخلوقات بيشتر است و مَثَل آنها مَثل آهني است كه در اثر مجاورت و نزديكي با آتش و به آتش سرخ و تفتيده تبديل شده و عمل آتش را از خود نشان مي‌دهد و مي‌سوزاند؛ ليكن آهن گرم شده است نه آتش، سوزندگي آهن هم از ذات خود او نيست و از آتش است. هيچ وقت ممكن‌الوجود، واجب‌الوجود نمي‌شود؛ ولي هر چه تقرّب او به خداوند بيشتر شود، صفات الهي بيشتر در او جلوه مي‌كند و اين فرموده كه:

«بنده‌ام مرا اطاعت نما تا آنكه تو را نمونه (و مثال) خويش نمايم كه هر گاه به چيزي بگويي: «بشو» بشود.»1

شاهد همين مدّعا است و نيز اين كلام:

«دائماً بنده به واسطة انجام مستحبّات به سويم نزديك مي‌گردد تا آنكه من گوش او بشوم كه با آن مي‌شنود و چشمش كه با آن مي‌نگرد و دستش كه با آن مي‌گيرد.»2

اشاره به همين معني دارد. در كتاب «غرر و درر»، شيخ كراجكي از حضرت اميرالمؤمنين(ع) روايت كرده كه فرمود:

«آل محمّد(ص) صورت‌هايي هستند برهنه از لباس‌هاي ماديّت و خالي از استعداد كه خدا براي آنها تجلّي كرد و بر آنها تابيد و آنها را بيرون آورد، پس درخشنده شدند و او در ذات آنها مثال خود را انداخت و امور خود را از ايشان آشكار گردانيد.»3

شيخ طوسي(ره) در كتاب «غيبت» به نقل از حسين بن سفيان بزوفري كه گفت: شيخ ابوالقاسم حسين بن روح (ره) برايم روايت كرد كه ياران ما دربارة تفويض (يعني مسئلة تفويض تمام امور توسط خدا به ائمه(ع)) و مسائل ديگر اختلاف پيدا كردند پس من نزد ابي طاهر پسر بلال رفتم و جريان اختلاف را بيان كردم

مرا به تأخير جواب امر كرد و چند روزي به تأخير انداختم و بعداً نزد او رفتم؛ برايم حديثي را به اسناد خود از امام صادق(ع) نشانم داد كه فرموده‌اند:

«هر وقت خداوند [انجام] امري را بخواهد، آن را بر رسول خدا(ص) عرضه مي‌دارد، پس آن حضرت بر اميرالمؤمنين(ع) و يكي بعد از ديگري (از ائمه(ع))‌ تا اينكه به حضرت صاحب‌الزمان منتهي شود، پس بر هر يك بعد از ديگري بيرون مي‌آيد تا عرضه داشته شود بر رسول خدا(ص)، پس از آن عرضه داشته مي‌شود بر خداي عزّوجلّ؛ پس هر آنچه از جانب خدا فرود آيد، به دست ايشان است و هر چه هم به ‌سوي خدا بالا رود به دست ايشان است و ايشان به قدر چشم بر هم زدني بي‌نياز از خداي عزّوجلّ نيستند.»4

همچنين از ابي حمزه روايت شده است كه گفت:

نزد عليّ بن الحسين(ع) بودم و گنجشك‌هايي در مقابل آن حضرت فرياد مي‌كردند، پس فرمود: «اي اباحمزه! آيا مي‌داني چه مي‌گويند؟ اي ابا حمزه! اين وقتي است كه قوت خود را درخواست مي‌كنند. البتّه پيش از طلوع آفتاب نخواب كه من كراهت دارم براي تو، به‌درستي كه خداوند در آن هنگام روزي‌هاي بندگان را قسمت مي‌كند و اين تقسيم به دست‌هاي ما جاري مي‌شود.»5

اين حديث شريف از احاديثي است كه انسان‌هاي سطحي‌نگر كه داراي ايمان ضعيف هستند، وقتي مي‌شنوند، منكر مي‌شوند و برايشان گران مي‌آيد كه گفته شود جريان و تقسيم روزي‌ها به دست آل محمّد(ص) است؛ در صورتي كه اگر گفته شود ميكائيل ملك موكّل ارزاق خلايق است، تصديق مي‌كنند و هيچ ترديد و شكّي و اظهار غلوّي در حقّ او نمي‌كنند؛ در صورتي كه ميكائيل و ساير ملائكه خدمت‌گزاران آل محمّد(ص) هستند و افتخار خدمت‌گزاري ايشان را دارند.

شيخ طوسي(ره) از عليّ بن احمد قمي روايت كرده كه گفت: شيعيان دربارة اينكه خداوند عزّوجلّ امور خود را به ائمه(ع) تفويض نموده كه خلق كنند و روزي بدهند و در اين باره با همديگر نزاع مي‌كنند، يك دسته از آنها مي‌گويند: اين امري است محال، زيرا اين امر بر خداي متعال جايز نيست؛ به علّت اينكه اجسام قدرت بر خلق كردن و روزي دادن ندارند و خلّاق و رزّاق غير خدا نيست و دستة ديگر مي‌گويند كه خداي تعالي به ائمه(ع) قدرت خلق كردن و روزي دادن داده و امر خلق و رزق را به آنها واگذار كرده است. پس هم خالقند و هم رازق و نزاع اين دو دسته شديد شده. پس يكي از آنها گفت: چرا در اين موضوع از عثمان عمري سؤال نمي‌كنيد تا حق را براي شما تبيين كند؛ زيرا او نايب صاحب‌الامر(ع) است. هر دو دسته به اين پيشنهاد راضي شدند. بنابراين نامه‌اي به او نوشتند و مسئله را در ضمن نامه از او خواستند و آن را برايش فرستادند. پس از طريق او توقيع [مبارك امام عصر(ع)] صادر گرديد كه چنين مي‌باشد:

«به درستي كه خداي تعالي، خدايي است كه مي‌آفريند جسم‌ها را و قسمت مي‌كند روزي‌ها را؛ زيرا او نه جسم است و نه در جسم‌ها حلول مي‌كند، چيزي مانند او نيست و او شنوا و دانا است و امّا ائمه(ع) ايشان از خداوند مي‌خواهند پس او مي‌آفريند و از خدا مي‌خواهند پس او روزي مي‌دهد و خواستة ايشان را اجابت مي‌فرمايد و حقّ آنها را بزرگ مي‌شمارد.»6

از اين روايت استفاده مي‌شود كه خدا امر خلق و رزق را به ائمه(ع) واگذار نكرده؛ بلكه مرتبه و مقامي به آنها داده است كه هرگاه از خدا بخواهند، خلقي را خلق كند يا روزي بدهد، خداوند خواهش آنها را اجابت مي‌فرمايد؛ زيرا حقّ آنها را بزرگ گردانيده است.

اگر اشكال شود كه آيات و رواياتي وجود دارد كه به آنچه شما در حقّ محمّد و آل محمّد(ص) قائليد، منافات دارد، از قبيل آيات و روايات نقل شده دربارة «عالم به غيب نبودن» و «قدرت نداشتن» و اظهار عجز و ناتواني كردن و امثال اينها؛ براي دفع اين ايراد و ايرادهايي نظير اين مي‌گوييم: اين‌گونه آيات و احاديث رسيده به منظور اظهار ذلّت و بندگي ايشان و اقرار به ربوبيّت و يگانگي پروردگار مي‌باشد و اينكه به مردمان بفهمانند كه ايشان از خود استقلالي ندارند و بدون حول و قوّه و امر و اذن خداوند، نمي‌توانند كاري بكنند. پس اگر نسبت به امري بيان داشتند كه نمي‌دانيم يا نمي‌توانيم، راست گفته‌اند؛

زيرا خودشان به خودي خود و بدون امر و تعليم و فرمان خدا و ارادة او كاري نمي‌توانند انجام دهند.

«آل محمّد(ص) بندگاني هستند گرامي داشته شده كه بر او (خدا) پيشي نمي‌گيرند و ايشان به امر او كار مي‌كنند.»7

خداوند متعال در اين باره مي‌فرمايند:

«ضَرَبَ لَكُم مَّثَلًا مِنْ أَنفُسِكُمْ هَل لَّكُم مِّن مَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُم مِّن شُرَكَاء فِي مَا رَزَقْنَاكُمْ فَأَنتُمْ فِيهِ سَوَاء تَخَافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنفُسَكُمْ؛8 [خداوند] براي شما مثلي را از خود شما بيان كرد، كه آيا براي شما از آنچه دست‌هاي شما مالك آن شده، شريك‌هايي هست در آنچه روزيتان داده‌ايم پس شما با آنها يكسان هستيد و از ايشان مي‌ترسيد همچنان كه از نفس‌هايتان مي‌ترسيد.»

يعني زماني كه شما راضي نيستيد كه بندگانتان باشند در مال‌هايي كه من روزي شما كرده‌ام، شريكتان باشند و نمي‌خواهيد كه در اموال شما مانند تصرّف كردن خودتان تصرّف كنند. پس چگونه بر من مي‌پسنديد كه بندگانم شريكم باشند و ايشان را در خدايي در ملك من متصرّف مي‌دانيد و از غالب شدن ايشان مي‌ترسيد، همان‌طور كه بعضي از شركا كه بنده نيستند از شركاي آزاد خود مي‌ترسند؟

دليلي بر اختلاف عقايد مردم دربارة شئون وجودي آل‌محمّد(ص)

همان‌طور كه بيان شد، عقايد مردمان در شناختن و دانستن حالات ائمة معصومان(ع) مختلف است، بعضي افراطي و بعضي تفريطي و بعضي اعتدالي هستند و منشأ اين اختلاف آن است كه [گروه غير اعتدالي] عقول خود را حتّي در ادراك معارفي كه رسيدن به حقايق آن، جز از طريق آل محمّد(ص) ممكن نيست، كامل و مستقل مي‌دانند، خصوصاً دربارة اثبات مقامات ائمه(ع) كه جز از طريق رجوع به روايات صادر شدة ثابت از سوي ايشان آن هم با فهم سالم و ادراك مستقيم و علم روشن و واضح، نه از طريق ظن و تخمين و كج‌فهمي و ادراك معوج امكان‌پذير نيست، بخواهند خود حقايق حالات ايشان را درك نمايند.

پس بايد دانست كه اختلاف عقايد، آرا و احوال اين دو دسته در اثر اختلاف عقل‌ها، درك‌ها و رأي‌هاي ايشان و از جهت تباين ذهن‌ها و فهم‌هايشان مي‌باشد و به همين دلايل است كه بعضي از ايشان بعض ديگر را لعن و تكفير مي‌كنند. منشأ اين اختلافات

زاهد نيمه شب

نيمه شبي حضرت اميرالمؤمنين(ع) همراه كميل بودند. شخصي با صداي پُر اندوهي قرآن مي‌خواند تا به اين آيه رسيد، «أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاء اللَّيْلِ سَاجِدًا وَ قَائِمًا؛ آيا كسي كه نيمة شب به اطاعت خداوند در قيام و سجده است و از آخرت هراسناك و به رحمت حق اميدوار است با كسي كه در كفر و گناه است، يكسان است؟»1

كميل آهي از ته دل كشيد. حضرت علّت آه كشيدن را پرسيد و كميل گفت: از صداي پر سوز اين قاري آه كشيدم، كاش مويي بودم در بدن او تا هميشه با اين صوت قرآن را مي‌شنيدم. حضرت فرمود: «آه مكش و اين آرزو را مكن».

در جنگ «نهروان» حضرت اميرمؤمنان(ع) پس از جنگ، كميل را كنار كشتة او بردند و فرمودند:

«اين همان قاري است كه آرزو داشتي، چون مويي در بدنش باشي، آيا هنوز آن آرزو را داري؟»

كميل عرض كرد: از درگاه خداوند از هر خطايي كه بر زبان جاري مي‌شود، آمرزش مي‌طلبم. حضرت فرمودند: «خواب كسي كه بر يقين است، بهتر از نماز در حال شك است.»2

پي‌نوشت‌ها:

پي‌نوشت‌ها: