ولایت مولا

مرحوم علّامه امینی

«ولایت» در بیان قرآن کریم، اوّلاً و بالذّات، از آنِ مقام مقدّس حضرت احدیّت است. خداوند متعال اولی به نفس همة مخلوقات است و تمام موجودات تسبیح گوی اویند. هرکس به زبان خودش« لا إله الّا الله» مي‌گوید.

ولایت مطلقه‌ای که در تعابیر مختلف قرآن کریم آمده، از آن بشری است که عالم در پرتو وجود مقدّس او آفریده شده و علّت غایی همة موجودات، به شمار می‌آید. در هر ذرّه‌ای که در کون و مکان و آسمان‌ها و زمین آفریده شده، رشحات رحمت وجود اقدس آن انسان کمال یافته ديده می‌شود. وجودی که علّت آفرینش همة انسان‌ها، افلاک و املاک است و آسمان‌ها و زمین در پرتو وجود او آفریده شده‌اند. همو که خداوند او را به «لولاك لما خلقت الأفلاك؛ اگر تو نبودي، افلاك را نمي‌آفريديم» و«خلقتك لأجلی و خلقت الخلق لك؛ تو را براي خودم و ديگر مخلوقات را براي تو آفريدم.» مفتخر نمود. همان وجود مقدّسی که وقتی ملائک آفریده شدند شناختش را با شناخت خداوند متعال عجین دیدند. حضرت آدم(ع) نیز وقتی در اوّلین لحظات پس از خلقت، چشمانش را باز نمود، اوّل چیزی که دید، نور آن وجود مقدّس بود.

این وجود مقدّس اولی به نفس جمیع موجودات و ولایت او ولایت الله است. دوستی و ولایت او بر همه واجب است و مقرون به دوستی خدا. طاعت و بیعت او طاعت و بیعت خداست. نه تنها شناخت او شناخت خداست که در ابتدا باید خداشناس بود تا بتوان نبیّ‌شناس شد. پس از طیّ این دو مرحله نیز می‌توان امام را شناخت:

«اللهمّ عرّفنی نفسك فإنّك إن لم تعرّفنی نفسك لم أعرف نبیّّّك؛

خدایا خودت را به من بشناسان، که اگر خودت را به من نشناسانی، پیامبرت را نخواهم شناخت؛

اللهمّ عرّفنی رسولك فإنّك إنْ لَمْ تُعَرِّفنی رسولك لم أعرف حجتّک؛

خدایا رسولت را به من بشناسان که اگر رسولت را به من نشناسانی، حجّتت را نخواهم شناخت؛

الّلهمّ عرّفنی حجتّك فإنّك إن لم تعرّفنی حجتّك ضللت عن دینی؛2

خدایا حجّتت را به من بشناسان که اگر حجّتت را به من نشناسانی، در دینم گمراه می‌شوم.»

بر این اساس، باید اوّل خدا و قدرت او، اراده، علم، جود، کرم، صفات جلال، جمال، رحمت، عظمت و جبروتش را شناخت و پس از آن به سراغ درک این معنا برویم که ولیّ مطلق ما پیامبر اکرم(ص) افضل رسل، کامل‌ترین انسان‌ها، خلق اوّل و آینة جمال و کمال حضرت احدیّت است.

اگر بنا بود ما از طریق بشری به پیامبر و امام و خدا معرفت پیدا کنیم، محصول عملمان عبث و بیهوده بود و اعتقاداتی خلاف واقع پیدا می‌کردیم. بشر قابلیّت آن را ندارد که معیار و میزان امور شود. انسان همان موجودی است که خداوند متعال خالق او در قرآن‌كریم از این آفریده‌اش با عناوینی نظیر ظلوم، جهول، کنود، عنود، نادان، مفسد، سفّاک و خون‌ریز، لجوج و اهل مجادله و دعوا یاد کرده است. چنین موجودی به خودی خود نمی‌تواند درک کند که ولایت امام، ولایت الله است و یارای آن را ندارد که صفات، حرکات و سکنات او را درک کند. او نمي‌تواند بفهمد علم، قدرت، اراده، جلالت و عظمت او به چه اندازه است و نفسیات و ملکات او در چه حد و منزلتی است. اگر بشر بخواهد مبنا قرار بگيرد، نتیجه‌اش همین شرایط آکنده از ظلم، تباهی، گمراهی‌ و دهن کج کردن‌ به امام(ع) می‌شود که می‌بینیم. اينها همه‌اش به این سبب است که ما برای خودمان اعتبار قائل شده‌ایم، خودمان را آدم فرض کرده‌ایم و روی خود تا این حد حساب کرده‌ایم که من هرچقدر می‌دانم، امام هم باید همان قدر بداند و هر قدر که من آدمم، امام هم باید همان قدر آدم باشد. برای همین است که اگر امام در میان ما هم ظاهر بشود، او را نمی‌شناسیم.

خیلی عجیب است. باید اوّل خدای قادر دارای عظمت، جلال،

کبریا، قدرت و... را شناخت، صفاتش را خوب درک کرد و بعد سراغ سفیرش رفت که او فرستاده‌ای به سوی ماسوی الله دارد که به هیچ زمان و مکانی محدود نمی‌شود. تمام انبیای پیش از خود را استخلاف کرده است. باید برای خدا سفیری فرض کرد که هم بر اندام حکومت الهی راست آید و هم لکّة ننگ و عار برای خداوند به حساب نیاید.

ولایت خداوند، ولایتی مطلقه است که در تمام موجودات جریان دارد. هیچ جنبنده و متحرّک، نبات، جماد، مخلوق و حتّی ذرّه‌ای از آفریدگان خداوند نیست که مشمول این عنایت نباشد. تمام ملائک بر ولایت محمّد و آل محمّد(ص) مباهات می‌کنند. این ولایت و حکومت در مرتبة بعدی نامش نبوّت و گاه رسالت مي‌شود.

رسالت، نبوّت و امامت، همه عین ولایتند. تنها تفاوت میان رسول خدا(ص) و علیّ بن ابی طالب(ع) منصب بالاتری است که رسول اکرم(ص) داشته‌اند. ایشان همیشه مي‌فرمودند:

«علیٌ منیّ بمنزلة هارون من موسی إلّا أنّه لا نبیّ بعدی؛3

[جايگاه] علي، نسبت به من نظير [جايگاه] هارون نسبت به موسي است، جز آنكه بعد از من پيامبري نخواهد بود. [هارون خليفه و وزير موسي(ع) بود.]»

ایشان پيامبر(ص) و علي(ع) هر دو ولیّ مطلق خدا بوده‌اند و اولی به نفس مخلوقات. با این حال علیّ بن ابی طالب(ع) نسبت به مقام بالاتر، رسول خدا(ص)، اظهار خضوع مي‌کردند.

روایات زیادی در كتاب کافی و غیر آن داریم که گفته‌اند، غیر از رسول و نبی که به آنها وحی می‌شود، امام هم «مُحدَّث» است. محدّث به کسی می‌گویند که ملک با او حرف مي‌زند و او ملک را نمی‌بیند. ملک مطلب را در گوش محدّث بیان می‌کند یا آن را به قلب او القا می‌کند. دوازده امام ما(ع) و حضرت فاطمة صدیقه، اُمّ الائمة النجباء أمّ أبیها صلوات الله علیها و علی ابیها و بعلها و بنیها این صفت را داشتند و هیچ کس جز ایشان چنین مقامی نداشته است. این تعبیر را به خصوص در زیارات حضرت زهرا(س) می‌توانید ببینید.

جمعی از برادران اهل سنّت معاصر ما با استناد به این روایات مدّعي شده‌اند که شیعیان قائلند به ائمة آنها وحی می‌شود. موسی جارالله در «الوصیّه»، سیّد محمود عبوسی در «السنّة و الشّیعة» و احمد امین در «فجر الاسلام» و در «الصراع» و برخی دیگر آمده‌اند با این مطالب، داد سخن داده‌اند که این مکتب، مکتب کفر و ضلال است. آخر وقتی پیامبر ما پیامبر آخرالزّمان بوده، نباید به کس دیگری پس از او وحی شود.

ما جواب مفّصلی به این مطالب در جلد پنجم «الغدیر» داده‌ایم. امروزه حرف‌های دور از انصاف زیادی دربارة تشیّع، در خارج مرزها می‌نویسند و می‌گویند. حدود هشتاد درصد از این کتاب‌هایی را که دربارة ائمة‌ ما نوشته‌اند، باید به دریا ریخت.

این دست اعتراضات ناشی از بی‌سوادی و جهل نویسندگان آنهاست. گمان می‌كنند ما این مطالب را از خودمان می‌گوییم آنها اگر سراغ منابع اصلی خودشان می‌رفتند، می‌دیدند از طریق عبدالله بن عبّاس در «صحیح» بخاری و مسلم و دیگر منابع، از رسول اکرم(ص) روایت کرده‌اند که فرمودند: «هر پیامبری بعد از خودش در امّتش، امام و خلیفه‌ای دارد که محدّث است» و محدّث را دقیقاً همان طور شرح داده‌اند که در منابع ماست و ما ‌مي‌گوییم؛ یعنی شخصی که ملک با او حرف می‌زند یا مطلب را به قلبش القا مي‌کند و او ملک را نمی‌بیند. آنگاه ادامه می‌دهد که اگر بنا باشد در امّت اسلام هم پس از من ( پیامبر) یک نفر باشد، عمر بن خطّاب است. پس آنها هم قائلند که محدّث با ملک در ارتباط است؛ ولی بعد باید حرف‌هایی که محدّث به ملک نسبت می‌دهد با ترازوی قرآن و سنّت سنجید. البتّه اگر این ترازو به میان آید، راحت می‌توان حرف زدن یا حرف نزدن با ملک را فهمید. به عبارت دیگر مفهوم محدّث، یک مفهوم اسلامی است و نه مذهبی؛ تنها اختلاف در مصداق است.

امام(ع)، محدّث، حامل علم، صفات، جمال و کمال خداست. از هر طرف به او نگاه کنی، در او صفات خدا را متجلّی می‌بینی. هم حامل آن است و هم همانند آینه‌ای پاک، صاف و عاری از هر کدورتی در نهایت وضوح و شفّافیت آن را نشان می‌دهد. امام، آینة تمام‌نما و بدل‌نمای کمال و جلال خداست. اگر در زیارت‌ها مرور کنید در می‌یابید؛ امام(ع)، خازن علم خداست. اهل‌سنّت زیاد از پيامبر(ص) روایت کرده‌اند که:

«أنا مدینة العلم و علیٌ بابها؛

«أنا دارالحکمة و علیٌ بابها؛

«أنا میزان الحکمة و علیٌ لسانها؛

من شهر علمم و علي(ع) درِ آن است. من خانة حكمتم و علي درِ آن است. من ترازوي حكمتم و علي زبان آن است.»

متأسّفانه هنوز هم جعفر بن محمّد(ع) مظلوم است و اگر بخواهیم از ایشان مطلبی را نقل کنیم، متّهم می‌شویم. از علیّ بن ابی طالب(ع) نقل می‌كنیم که فرمودند: «هرکس می‌خواهد دربارة آسمان‌ها و زمین چیزی بداند از من سؤال کند والله علی به راه‌های آسمان از راه‌های زمین آشناتر است». ایشان این مطلب را در جمعی فرمودند که مخاطبان و پامنبری‌هایشان مترصّد این بودند که بتوانند از ایشان ايراد بگیرند؛ ولی هیچ کدام نتوانستند. علی(ع) آیات نازل شده در شب و روز و سفر و حضر را از هم تمیيز مي‌داد و مي‌دانست هر آیه‌ای کی و کجا نازل شده است. والله، علی را اگر بالای منبری بگذارند با اهل تورات، با تورات و با اهل انجیل با انجیل حکم خواهد کرد. علوم اوّلین و آخرین همه در نزد علی‌ است.

شخصيّتي غريب در دنيا

محدّثان و مورّخان روايت كرده‌اند:

هرگاه دردها و غم‌هاي جامعه براي مولاي متّقيان، اميرالمؤمنين، علي(ع) غيرقابل تحمّل مي‌گشت و مي‌خواست درد دل خود را بيان نمايد، با خود زمزمه و درد دل مي‌نمود.

و آن حضرت معمولاً به تنهايي از شهر كوفه خارج مي‌شد و حوالي بيابان «غَريّ» نجف اشرف گوشه‌اي را بر مي‌گزيد و روي خاك‌ها مي‌نشست و دردهاي دروني خود را با آن فضاي ملكوتي بازگو مي‌نمود.

در يكي از روزهايي كه حضرت به همين منظور رفته بود، ناگهان شخصي را مشاهده كرد كه بر اشتري سوار و جنازه‌اي را جلوي خود قرار داده است و به سمت آن حضرت در حركت مي‌باشد.

همين كه آن شخص شتر سوار نزديك حضرت امير(ع) رسيد، سلام كرد و حضرت جواب سلام او را داد و سؤال نمود: «از كجا آمده‌اي؟»

پاسخ داد: از يمن آمده‌ام.

امام(ع) فرمود: «اين جنازه‌اي كه همراه ‌داري، كيست؟ و براي چه آن را به اين ديار آورده‌اي؟»

در پاسخ گفت: اين جنازة پدرم مي‌باشد، او را از ديار خود به اينجا آورده‌ام تا در اين مكان دفن نمايم، امام علي(ع) اظهار نمود: «چرا او را در سرزمين خودتان دفن نكرده‌اي؟»

در پاسخ اظهار داشت: چون پدرم قبل از مرگ خود وصيّت كرده است كه او را براي دفن به اينجا بياوريم همچنين پدرم گفته بود: در اين سرزمين مردي دفن خواهد شد كه در روز قيامت جمعيّتي را به تعداد طايفه ربيعه و مُضر، يعني تعداد بي‌شماري را شفاعت نموده و از عذاب جهنّم نجات مي‌دهد و ايشان را اهل بهشت مي‌گرداند و شفاعتش در پيشگاه خداوند پذيرفته است.

حضرت اميرالمؤمنين، علي(ع) سؤال نمود: «آيا آن مرد را مي‌شناسي؟»

آن شخص گفت: نه، او را نمي‌شناسم.

فرمود: «به خداوندي خدا! من همان شخص هستم و امام(ع) اين سخن را سه بار تكرار نمود و سپس جنازه را به كمك يكديگر در آن سرزمين دفن كردند.»1

پي‌نوشت‌ها:

پی‌نوشت‌ها:

پي‌نوشت: