علی(ع) در نگاه اهل سنّت

آیت‌الله سیّد صادق نجمی

اشاره:

چنان‌که خوانندگان گرامي مي‌دانند، در نقاط مختلفي از کتب و منابع اهل سنّت، به فضايل خاندان پيامبر(ص) تصريح شده است تا آنجا که گفته مي‌شود در سال‌هاي اخير برخي از افراطيان به از بين بردن بخش‌هايي از آثار و منابع و نسخ کهن که در آنها از فضايل اهل بيت(ع) سخن به ميان آمده است، اقدام نموده‌اند.

آنچه در اين مطلب، تقديم شما مي‌گردد، تنها گزيده‌اي از فضايل اميرالمؤمنين(ع) در منابع اهل سنّت، به ويژه دو منبع بسيار مهمّ اهل سنّت: صحيح بخاري و صحيح مسلم است. اميد که مقبول طبعتان قرار گيرد.

الف) فضايل اميرمؤمنان(ع) در صحيحين

1. دشمني افراد با علي(ع)، دشمني در راه خدا

... ابوذر مي‌گويد آية «هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ؛1 اينها دو دشمن بودند كه در راه خدا با هم عداوت و دشمني مي‌نمودند»، دربارة سه نفر مؤمن خالص و سه نفر كافر ازگروه قريش نازل گرديد كه اين شش تن در جبهة مقابل با هم مبارزه مي‌كردند: علي، حمزه و عبيدة بن حارث در جبهة توحيد، شيبه، عتبه و وليد در جبهة شرك و بت پرستي.

بارقيس از اميرمؤمنان(ع) نقل مي‌كند كه «آية فوق دربارة ما نازل گرديده است.»2

2. دوستي با علي(ع) نشانة ايمان و دشمني با وي علامت نفاق

... عدي بن ثابت از زر نقل مي‌كند كه اميرمؤمنان(ع) فرمود: «سوگند به خدايي كه دانه را شكافت و انسان‌ها را بيافريد، اين پيماني است از پيامبر اكرم(ص) بر من كه مرا دوست نمي‌دارد، جز مؤمن و با من دشمني نمي‌ورزد، جز منافق.»3

اين حديث در صحيح مسلم آمده است.

3. نماز اميرمؤمنان(ع)

مطرف‌بن‌عبدالله مي‌گويد: عمران‌بن‌حصين در «بصره» پشت سر اميرالمؤمنين(ع) نماز خواند، آنگاه به من گفت: مطرف! اين مرد نمازي را به ياد ما آورد كه با پيامبر اكرم مي‌خوانديم؛ زيرا رسول خدا هم در هر ركوع و سجده و نشست و برخاست تكبير مي‌گفت.»4

اين حديث در صحيح بخاري و مسلم با تفاوت مختصر نقل گرديده است.

4. ابوتراب؛ لقب اهدايي پيامبر(ص)

ابوحازم مي‌گويد: مردي نزد سهل بن سعد آمد و گفت: فلان شخص (امير مدينه) نزد منبر پيامبر به علي بد مي‌گويد. سهل گفت: چه مي‌گويد؟ گفت: از او به ابو تراب ياد مي‌كند، ابو حازم مي‌گويد: سهل خنديد و گفت: به خدا سوگند اين نام و كنيه را به علي نداد؛ مگر خود رسول خدا و علي اين نام را بيش از نام‌هاي ديگرش دوست مي‌داشت.5

به طوري كه در متن اين حديث آمده، لقب ابو‌تراب يكي از افتخارات اميرمؤمنان(ع) مي‌باشد و بيش از تمام القاب و نام‌هاي ديگر مورد علاقة آن حضرت بوده است و چون اين افتخار براي دشمنان قابل انكار نبود، دست به تحريف آن برده و از حقيقتش آن را منحرف ساخته‌اند.

5. علي(ع)؛ آشناترين مردم به قضاوت

بخاري در «صحيح» خود از ابن‌عبّاس نقل مي‌كند كه عمر بن خطّاب مي‌گفت: آشناترين ما به قضاوت عليّ‌بن‌ابي‌طالب است.6

اين جمله كه دربارة علي(ع) از خليفة دوم نقل گرديده و اين

مقام كه مورد اعتراف خليفه قرار گرفته است، از خود او نيست؛ بلكه مطلبي است كه رسول خدا(ص) بارها آن را گوشزد فرموده و با اين عبارت‌ها علي را گاهي آشناترين اصحاب و زماني آشناترين تمام امّت به علم قضاوت معرفي كرده است:«أقضاهم عليٌّ»7 و «أقضاها عليٌّ»8

روشن است كه مسئلة قضاوت علاوه بر تقوا و پرهيزكاري بيشتر، اطّلاعات وسيعي نياز دارد كه بدون آشنايي با آن علوم، قضاوت صحيح امكان پذير نيست.

بنابراين آشنا بودن علي به علم قضاوت كه مورد تأييد رسول خدا(ص) واقع گرديد، به منزلة آشنا بودن علي به علوم و دانش‌هاي فراوان است و جملة «عليّ أقضاهم» به جاي «علي أعلمهم و أتقاهم و ...» به كار رفته است.

6. علي(ع) دوست‌دار خدا و رسول و رسول دوست‌دار علي

سهل بن سعد مي‌گويد: رسول خدا(ص) در جنگ خيبر فرمود: «فردا پرچم را به دست كسي خواهم داد كه فتح و پيروزي با دست وي نصيب ما گردد؛ او خدا و رسولش را دوست مي‌دارد؛ خدا و رسولش هم او را دوست مي‌دارند.» سهل مي‌گويد آن شب لشكريان را خواب نبرد؛ زيرا هر يك انتظار داشت كه پرچم به دست او داده شود. رسول خدا(ص) فرمود: «علي كجاست؟»، گفتند: چشمش درد مي‌كند، رسول خدا از آب دهانش به چشم او زد و براي وي دعا نمود، چشم علي در اثر آب دهان و دعاي پيغمبر بهبودي يافت؛ گويي كه سابقة مرض نداشته است. آنگاه رسول‌خدا(ص) پرچم را به دست او داد. علي عرض كرد: «يا رسول‌الله با آنان بجنگم تا (در ايمان و عمل) مثل ما گردند؟»

پيامبر فرمود: «به سوي آنان حركت كن و به اسلام دعوتشان بنما و برنامه‌هاي ما را بر آنها روشن كن؛ زيرا به خدا سوگند اگر خداوند تنها يك نفر را به وسيلة تو هدايت كند، برايت بهتر است از شتران سرخ موي.»9

اين حديث در صحيح بخاري و صحيح مسلم آمده است؛ ولي در صحيح مسلم به صورت ديگري نيز كه در زير مي‌آوريم، نقل شده است: ابوهريره مي‌گويد: رسول خدا(ص) در جنگ خيبر فرمود: «اين پرچم را به دست كسي خواهم داد كه خدا و رسولش را دوست مي‌دارد و خداوند به دست او پيروزي را نصيب ما خواهد گردانيد.» عمر مي‌گفت: من تا آن روز امارت و پرچم‌داري را آرزو نكرده بودم [ولي آن روز] من هم به دور پرچم مي‌گشتم، بدين اميد كه شايد رسول خدا آن را در اختيار من بگذارد؛ ولي اين افتخار نصيب علي شد و رسول خدا او را فرا خواند و پرچم را به دستش داد و فرمود: «علي! به سوي دشمن حركت كن تا خداوند اين قلعه را به دست تو فتح كند.»

علي قدري حركت كرد، آنگاه ايستاد بدون اينکه به طرف پيامبر برگردد، عرض كرد: «يا رسول‌الله! با اين مردم تا چه حد بجنگم؟» رسول خدا فرمود: «جنگ كن تا به يگانگي خدا و نبوّت من اعتراف كنند و چون اين دو را پذيرفتند جان و مالشان مصون خواهد بود و حسابشان با خداست.»10

7. علي(ع) نسبت به پيامبر(ص) به منزلة هارون نسبت به موسي(ع)

مصعب بن سعد از پدرش نقل مي‌كند كه رسول خدا(ص) مي‌خواست به جنگ تبوك حركت كند، اميرمؤمنان(ع) را در مدينه جانشين خود قرار داد، علي(ع) عرض كرد: «يا رسول الله مرا در ميان زنان و كودكان مي‌گذاري» (و از شركت نمودن در جنگ محرومم مي‌سازي). رسول خدا(ص) فرمود: «آيا راضي نيستي كه تو نسبت به من به منزلة هارون باشي نسبت به موسي، جز اينكه تو پيغمبر نيستي؛ زيرا پس از من پيامبري وجود ندارد».11

در اين حديث كه مورد اتّفاق شيعه و سنّي است و حتّي معاويه، سرسخت‌ترين دشمن اميرمؤمنان(ع) نيز نتوانست آن را انكار كند. رسول خدا(ص) خلافت و جانشيني علي(ع) را با تشبيه كردن آن حضرت به هارون تثبيت كرده و تنها موضوع نبوّت را استثنا نموده است؛ زيرا اين تشبيه تمام مقام‌ها و مراتب را كه هارون دارا بود و در زير به آن اشاره مي‌گردد، به اميرمؤمنان(ع) اثبات مي‌نمايد:

1. مقام وزارت: زيرا در قرآن مجيد مي‌خوانيم كه حضرت موسي(ع) اين مقام را از پروردگارش براي هارون درخواست نمود: «وَاجْعَل لِّي وَزِيرًا مِّنْ أَهْلِي٭ هَارُونَ أَخِي.»12

2.مقام اخوّت و برادري: زيرا هارون برادر حضرت موسي(ع) بود: «هارون أخي» و علي(ع) نيز به منزلة هارون بود نسبت به رسول خدا(ص).

3. مقام خلافت: زيرا حضرت موسي(ع)، هارون را به هنگامي که به مقام پروردگار مي‌رفت، خليفه و جانشين خود ساخت: «وَ قَالَ مُوسَى لأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي»13 و هارون در ميان بني‌اسرائيل قائم مقام و جانشين حضرت موسي گرديد و حضرت موسي(ع) اطاعت هارون را بر بني‌اسرائيل واجب گردانيد و بدو نيز توصيه نمود که دعوت او را ابلاغ نموده، رسالتش را گسترش دهد.

طبق مضمون حديث مورد بحث، اميرمؤمنان(ع) نيز خليفه، قائم‌مقام و نمايندة رسول خدا(ص) بود.

4. مقام وصايت: به طوري که گفتيم، هنگامي که حضرت موسي زنده و غايب بود، هارون خلافت و جانشيني او را به‌عهده داشت و اگر بعد از حضرت موسي زنده بود، به طور قطع و به طريق اولي، مقام وصايت و جانشيني او را نيز به عهده مي‌گرفت و وصيّ او مي‌گرديد؛ ولي هارون قبل از موسي(ع) از دنيا رفت.

از اينجا استحقاق اميرمؤمنان(ع) به مقام وصايت پيامبر کرم(ص) ثابت و روشن مي‌گردد.

5. مقام معاونت و مأزرت: به طوري که اشاره کرديم يکي از مقام‌هايي که هارون دارا بود، موضوع شرکت در امر رسالت برادرش بوده است که حضرت موسي اين مقام را نيز از خداوند درخواست نمود: «اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي ٭ وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي»14 اين تقاضا بدين صورت جواب مثبت گرفت: «قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى»15

طبق نصّ صريح حديث مورد بحث، اميرمؤمنان(ع) مانند هارون شريک و سهيم در امر رسالت پيامبر(ص) بوده است، منتها از راه خلافت نه از راه نبوّت.

از اين حديث مي‌توانيم استفاده کنيم که اميرمؤمنان(ع) در دوران زندگي و پس از مرگ پيامبر(ص) بهترين فرد در ميان امّت و نزديک‌ترين فرد نسبت به رسول خدا(ص) بوده است و همان‌طور که لازم بود بني‌اسرائيل از هارون اطاعت و پيروي کنند، احترام علي(ع) در زمان پيامبر(ص) و اطاعت وي پس از وفات رسول خدا(ص) بر مسلمانان واجب بوده است و اميرمؤمنان(ع) افضل مردم و ناصر و پشتيبان رسول خدا(ص) و خليفه و جانشين او در غيبت وي و پس از مرگش مي‌باشد.

توجّه: عدّه‌اي از نويسندگان اهل سنّت تصوّر کرده‌اند که رسول خدا(ص) جملة «أنت منّي بمنزلة هارون من موسي...» را تنها يك بار و در موقع حرکت به «جنگ تبوک» فرموده است. بنابراين در مقام تأويل و توجيه برآمده و مقام خلافت را به زمان مخصوص منحصر دانسته‌اند؛ در صورتي که طبق مدارک و دلايل فراواني که در دست است؛ رسول اکرم(ص) اين جمله را در طول زندگي خود، نه يک بار، بلکه در شش مورد دربارة اميرمؤمنان(ع) بيان فرموده است16 و « حديث منزلت» منحصر

به جنگ تبوک نيست.

ب) فضائل و مناقب علي(ع) در ميان ساير منابع اهل سنّت

1. پيامبر(ص) فرمودند: «داناترين امّت من پس از من عليّ بن ابي‌طالب است.»17

2. رسول خاتم(ص) فرمودند: «بر روي صراط گردنه‌اي است كه احدي از آن عبور نمي‌كند مگر به وسيلة براتي از عليّ بن ابي طالب.»18

3. پيامبر اكرم(ص) فرمودند: «خداوند براي برادرم علي(ع) آنقدر فضيلت قرار داده كه به جهت كثرت به شمار نمي‌آيد، هر كسي فضيلتي از فضايل او را ذكر كند و به آن اعتراف كند، خداوند گناهان گذشته و آينده‌اش را مي‌آمرزد.»19

4. پيامبر اكرم(ص) فرمودند: «شبي كه به معراج رفتم دربارة علي(ع) سه چيز به من وحي شد: 1. او سرور مؤمنان است؛ 2. او پيشواي پرواپيشگان است؛ 3. او رهبر سپيدپيشانيان است.»20

5. خاتم الانبياء(ص)‌ فرمودند: «دشمني با علي(ع) سيئه‌اي است كه هيچ حسنه‌اي با آن سود نمي‌بخشد.»21

6. پيامبر(ص) فرمودند: «محبّت علي(ع) برات آزادي از آتش جهنّم است.»22

7. پيامبر اكرم(ص)‌ فرمودند: «محبّت علي(ع)‌ گناهان را مي‌خورد همانگونه كه آتش هيزم را مي‌خورد.»23

8. پيامبر(ص) فرمودند: «خداوند از نور چهرة عليّ بن ابي طالب(ع) هفتاد هزار فرشته آفريده كه براي او و دوستدارانش تا روز قيامت طلب مغفرت مي‌كنند.»24

9. پيامبر(ص)‌ فرمودند: «سرلوحة نامة اعمال مؤمن، محبّت عليّ بن ابي‌طالب است.»25

10. رسول اكرم(ص)‌ فرمودند: «حكمت به ده جز تقسيم شده، نُه جز آن به علي و يك جز آن به ديگران داده شده است.»26

11. رسول اكرم(ص)‌ فرمودند: «اگر مردم بر محبّت عليّ بن ابي‌طالب گرد مي‌آمدند، خداوند هرگز آتش را نمي‌آفريد.»27

12. پيامبر اكرم(ص)‌ فرمودند: «اگر آسمان‌هاي هفتگانه در يك كفّة ترازو و ايمان علي(ع) در كفّة ديگر گذاشته شود، بي‌گمان كفّة ايمان علي(ع) سنگيني مي‌كند.»28

13. رسول اكرم(ص)‌ فرمودند: «علي(ع) را به سوي جنگي گسيل نكردم،‌ جز اينكه ديدم كه جبرئيل در طرف راست او، ميكائيل در طرف چپ او و ابر بر سر او سايه انداخته، تا هنگامي كه خداوند نصرت و پيروزي نصيبش فرمايد.»29

14. نبيّ اكرم(ص)‌ فرمودند: «هر كس نگويد كه علي بهترين مردمان است، كافر شده است.»30

15. رسول اكرم(ص)‌ فرمودند: «ما اهل‌بيت را به جز مؤمن پرهيزكار دوست نمي‌دارد و ما خاندان را جز منافق نگونسار دشمن نمي‌دارد.»31

16. پيامبر خاتم(ص)‌ فرمودند: «هر كس مرا دربارة اهل بيتم بيازارد، خداي را آزرده است.»32

17. حضرت محمّد(ص) فرمودند: «هر كس نمازي بخواند كه در آن بر من و اهل بيت من درود نفرستد، نمازش پذيرفته نمي‌شود.»33

18. رسول اكرم(ص)‌ فرمودند: «ياعلي! خداوند تو را، خانواده‌ات را، شيعيانت را، دوستدارانت را و دوستان دوستان شيعيانت را آمرزيد.»34

19. حضرت محمّد(ص) فرمودند: «علي و شيعيانش در روز قيامت رستگارانند.»35

20. پيامبر اكرم(ص) فرمودند: «علي(ع) را دوست نمي‌دارد جز مؤمن و او را دشمن نمي‌دارد جز منافق.»36

21. حضرت ختمي مرتبت(ص)‌ فرمودند: «هر كس علي(ع) را بيازارد مرا آزرده است.»37

پي‌نوشت‌ها: