غدیر، بزرگ‌ترین عید اسلامی

محمّد ابراهیم موحّد ترجمه: محمّدرضا انصاری

اشاره:

شايد برخي گمان كنند كه عيد غدير تنها اختصاص به شيعيان دارد و در كلمات پيامبر اكرم(ص) اشاره‏اي به لزوم بزرگداشت آن نشده است؛ امّا بايد گفت كه عيد غدير نيز چون عيد فطر و قربان از اعياد اسلامي، بلكه از بزرگترين اعياد است و نخستين كسي هم كه اين روز را به عنوان عيد اسلامي معرفي كرد، پيامبر اكرم(ص) بوده‌اند. آنچه در پي خواهد آمد تحقيقي است در زمينة سابقة تاريخي عيد غدير كه اميدواريم مورد استفادة خوانندگان عزيز نشرية «موعود» واقع شود.

پيامبر اكرم(ص) پس از آنكه عليّ‏ بن ‏ابي‌طالب(ع) را در روز غدير به جانشيني خود تعيين كردند، در همان روز اين عيد را اعلام نمودند و مراسم آن را به پا داشتند و در خيمه‏اش نشستند و با كمال خوشحالي و سرور از تبريك گويندگان استقبال كردند و به آنها فرمودند:

«به من تبريك بگوييد... به من تبريك بگوييد؛ زيرا خداوند مرا به نبوّت و اهل بيتم را به امامت اختصاص داده است.»1

ما در تاريخ پيامبر(ص) و شادي‌هاي آن، روزي را نمي‏يابيم كه پيامبر گفته باشد: «به من تبريك بگوييد»، حتّي روز ازدواجش و روز هجرتش از مكّه به مدينه و رهايي از چنگال مشركان و روز فتح مكّه و پيروزي مسلمانان؛ ولي روز غدير مكرّر مي‏فرمودند: «به من تبريك بگوييد»؛ زيرا پيامبر(ص) عظمت اين روز را به خوبي درك مي‏كرد و از شرافت اين خاطره و برتري داشتن اين عيد بر ساير اعياد آگاه بود.

بر همين اساس پيامبر(ص) فرمودند:

«روز عيد غدير خم بهترين اعياد امّت من است و آن روزي است كه خداوند تعالي به من فرمان داده با منصوب كردن عليّ بن ابي‌طالب به عنوان رهبري كه امّتم پس از من به وسيلة او هدايت‏ مي‌يابند؛ آن روز را ياد كنيم. آن روزي است كه خدا دين را در آن روز كامل و نعمت را تمام گردانيد و اسلام را به عنوان يك دين براي مردم پسنديد.»2

پيامبر(ص) در اين حديث، اوّلاً: روز غدير را يك عيد اسلامي جاويد در رديف ساير اعياد اسلامي اعلام كرده؛ ثانياً: عيد غدير را مطلقاً برتر از اعياد اسلامي شمرده است.

پس از رحلت پيامبر(ص)، خود اميرالمؤمنين(ع) نيز روز غدير را به عنوان يك عيد اسلامي تلقّي كردند3 و در سالي كه روز غدير با جمعه مصادف بود، خطبه‏اي ايراد نمودند و در ضمن آن فرمودند:

«خداوند بزرگ براي شما، گروه مؤمنان، دو عيد بزرگ كه قوام هريك به ديگري است، قرار داده تا احسانش را نزد شما كامل گرداند و شما را به راه هدايت، آگاه و مطلّع كند... از اين‌رو جمعه را مركز تجمّع براي پاكسازي گذشته‏ها قرار داده است... بنابراين هيچ توحيدي را جز بر اساس اعتراف به رسالت پيامبر نمي‏پذيرد و هيچ آييني را جز توأم با ولايت كسي كه به ولايت او فرمان داده است، قبول نمي‏كند و اسباب اطاعت او جز با تمسّك به ريسمان او و ريسمان اهل ولايت او منظّم نمي‏گردد، بنابراين در روز غدير آنچه را كه بيانگر اراده‏اش در مورد برگزيدگانش بود، بر پيامبرش نازل فرمود و او را به تبليغ آن و ترك هم‌نشيني با منحرفان و منافقان و بي‏اعتنايي به آنان مأمور ساخت و ضامن نگهداري او از شرّ آنان شد.»

آنگاه حضرت امير(ع) مردم را به اجراي مراسم عيد دعوت نمود و فرمودند:

«خدا شما را رحمت كند، پس از پايان يافتن اجتماعتان، به سوي توسعه بر زن و فرزند و نيكي با برادران و شكر نعمت‌هاي الهي بازگرديد و همه با هم مجتمع باشيد تا خدا يگانگي شما را حفظ كند و با يكديگر نيكي كنيد تا خدا الفت و دوستي و صداقت‏ شما را نگه دارد و به يكديگر هديه دهيد؛4 همان گونه كه خدا پاداش شما را در اين روز، چند برابر اعياد گذشته يا اعياد آينده - جز در موارد مثل آن - قرار داده است. نيكي در اين روز (يعني: روز عيد غدير) ثروت را زياد و عمر را افزون مي‏كند و مهرباني به يكديگر

باعث رحمت و عطوفت خداوند است. با سعي و كوشش خويش و در حدّ توانايي خود، از آنچه خدا به شما بخشيده، براي برادران و زن و فرزندانتان آماده كنيد و شادي را در ميان خود آشكار سازيد و با گشاده‏رويي با يكديگر برخورد كنيد.»5

بعد از حضرت علي(ع)، امام حسن(ع) و امام حسين(ع) نيز روز غدير را زنده نگاه مي‏داشتند و هر سال، آن روز را به عنوان عيد تلقّي مي‏كردند. آنان با كمال مسرّت و شادي، براي قبول تهنيّت و تبريك شاد باش جلوس مي‏نمودند، به وسيلة نماز و روزه و دعا به خدا تقرّب مي‏جستند و در نيكويي و احسان و اطعام تأكيد مي‏نمودند تا شكر نعمت‏خدا را در چنين روزي كه اميرالمؤمنين(ع)، به خلافت و امامت منصوب شده، به جاي آورده باشند. آنها در اين روز صلة رحم مي‏كردند و خانوادة خويش را در وسعت ارزاق قرار مي‏دادند و به ملاقات برادران مي‏رفتند و شيعيان خود را نيز به تمام اين كارها دعوت مي‏نمودند.6

اكنون به روايات زير توجّه كنيد:

1. ابوالحسن ليثي مي‏گويد:

امام جعفر صادق(ع) به بعضي از دوستان و شيعيانش كه در حضور او بودند، فرمودند:

«آيا مي‏دانيد روزي كه خدا اسلام را در آن روز براي ما و شيعيانمان عيد غدير قرار داده، چه روزي است؟»

عرض كردند: خدا و رسول و فرزند پيامبر داناترند، آيا روز عيد فطر است؟

امام فرمودند: «نه!»

گفتند: آيا روز عيد قربان است؟ امام فرمودند:

«نه! البتّه اين دو روز، بزرگ و با شرافت هستند؛ امّا روز منار دين بزرگتر است و آن روز هيجدهم ذي حجّه است كه پيامبر خدا(ص) هنگامي كه از حجّة‌الوداع بازگشت و به غدير خم رسيد و ...».

2. فرات بن احنف مي‏گويد:

از امام جعفر صادق(ع) پرسيدم: فدايت‏شوم، آيا مسلمانان عيدي بالاتر از عيد فطر و عيد قربان و روز جمعه و روز عرفه دارند؟

امام فرمودند: «آري! بالاترين، بزرگترين و شريف‌ترين اعياد روزي است كه خدا دين را در آن روز كامل گردانيد و اين آيه را بر پيامبرش، محمّد(ص) نازل فرمود: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِينًا؛ امروز دين شما را برايتان كامل و نعمت‏خود را بر شما تمام گردانيدم و اسلام را براي شما [به عنوان] آييني برگزيدم.»

سؤال كردم: آن چه روزي است؟

فرمودند: «انبياي بني اسرائيل وقتي وصيّت و امامت را به نفر بعد از خودشان واگذار مي‏كردند، آن روز را عيد قرار مي‏دادند و اين روز هم روزي است كه پيامبر(ص)، علي(ع) را رهبر مردم قرار داد و در آن روز چيزهايي نازل شد و دين كمال يافت و نعمت ‏بر مؤمنان تمام گرديد.»

عرض كردم: در اين روز چه كاري شايسته است، انجام دهيم؟

امام(ع) فرمودند: «اين روز، روز عبادت، نماز، روزه، شكر و سپاس خدا و مسرّت به سبب ولايت ما بر شما از جانب خداست، من دوست دارم اين روز را روزه بگيريد.»7

3. عبدالرّحمن بن سالم از پدرش نقل مي‏كند كه گفت:

از امام صادق(ع) پرسيدم: آيا مسلمانان غير از روز جمعه و عيد قربان و عيد فطر، عيد ديگري دارند؟

فرمودند: «آري. عيدي بزرگتر!»

گفتم: فدايت‏شوم، كدام عيد است؟

فرمودند: «روزي كه پيامبر خدا، اميرالمؤمنين را به خلافت نصب كردند و فرمودند: «هر كس كه من مولاي او هستم، علي مولاي او است.»

پرسيدم: آن روز، چه روزي است؟

فرمودند: «به روز چه كار داري؟8 سال هميشه در گردش است؛ ولي آن روز، روز هجدهم ذي حجّه است.»

عرض كردم: چه كاري سزاوار است در آن روز انجام دهيم؟

فرمودند: «خدا را ياد كنيد و به روزه و عبادت بپردازيد و محمّد و آل محمّد، صلي‏الله‏عليه وآله، را ياد نماييد؛ زيرا پيامبر خدا به اميرالمؤمنين(ع) وصيّت كرد كه مسلمانان اين روز را عيد بگيرند و انبيا چنين مي‏كردند؛ به اوصيا خود همين سفارش را مي‏نمودند و آن روز را عيد مي‏گرفتند.»9

بر اساس همين روايات است كه مي‏بينيد شيعيان از زمان ائمة‌اطهار(ع) تا كنون در تمام كشورها هر سال روز غدير را عيد مي‏گيرند و به وسيلة نماز، تلاوت قرآن و خواندن دعاهاي مأثور به خدا تقرّب مي‏جويند، خدا را بر كامل ساختن دين و تمام نمودن نعمت ‏به وسيلة امامت علي(ع) سپاس‌گزاري مي‏كنند، به ملاقات يكديگر مي‏روند، با چهره‏اي گشاده، با نيكي و احسان و مسرور ساختن خويشاوندان و همسايگان، به خدا تقرّب مي‏يابند و اگر يكي ازآنها برادر ديني خود را در اين روز ملاقات كند، با او مصافحه مي‏كند و مي‏گويد:

الحمد لله الذي جعلنا من المتمسّكين بولاية اميرالمؤمنين و الائمة الطّاهرين.10

و هر سال در اين عيد سعيد، شيعيان به سوي مرقد پيشواي بزرگ دين، اميرالمؤمنين(ع) در «نجف اشرف» روانه مي‏شوند و جمعيّتي كه نزد قبر مقدّس آن حضرت براي زيارت اجتماع مي‏كنند، از نيم ميليون كمتر نيست كه از هر ناحيه‏اي به آنجا وارد مي‏شوند11 تا عمق محبّت، دوستي و استحكام اعتقاد به پيشواي راستينشان، اميرالمؤمنين(ع) را نسبت‏ به خويش تأكيد

كنند و شرافت ‏حضور نزد مقام مبارك وي را براي خود ثبت نمايند. آنها پراكنده نمي‏شوند تا ضريح مقدّس را در بر گرفته و پيشواي خود را زيارت كنند و بر او سلام داده و چنان‌كه گويي آن حضرت در برابر آنها حاضر است، ‏به او تهنيّت گويند12 و زيارتي خوانند كه از بعضي از ائمة اطهار(ع) وارد شده است كه ضمن آن به موقعيّت‌هاي ارزنده و سوابق عظيم حضرت در اسلام و جهاد و تلاش وي در تأسيس اركان دين و خدمت ‏به پيامبر(ص) در روز غدير به عنوان خليفة پيامبر، گواهي داده مي‏شود.13

آري! اين است ‏برنامة شيعيان در هر سال و پيوسته گويندگانشان در هر زمان و مكاني حديث غدير را به طور مسند يا مرسل و به صورت اجمال يا تفصيل بيان مي‏كنند.

بررسي در مسئلة غدير، ما را به اين نتيجه مي‏رساند كه تنها شيعيان، روز غدير را به عنوان عيد تلقّي نكرده‏اند - هرچند شيعيان بيشتر از ديگران به آن اهمّيت مي‏دهند ليكن مسلمانان غير شيعه نيز آن را عيد مي‏گرفته‏اند.

علّامه اميني در كتاب الغدير، جلد ‏1، صفحة ‏267 مي‏نويسد: بيروني - كه يكي از علماي اهل تسنّن است - روز غدير را از روزهايي دانسته كه: اهل اسلام آن را يكي از اعياد شمرده‏اند.14

ابن طلحة شافعي در كتاب مطالب السئول، صفحة ‏53 هنگامي كه از عيد غدير سخن مي‏گويد، چنين تصريح مي‏كند: اميرالمؤمنين روز غدير خم را در ضمن اشعارش ياد كرده است و از آنجا كه پيامبر اكرم(ص) در روز غدير اين مقام بلند را از ميان همة مردم به علي(ع) داد، اين روز به صورت يك عيد بزرگ در آمد.

آنگاه شافعي در صفحة ‏56 كتاب ياد شده اضافه مي‏كند كه لفظ «مولي‏» هر معنايي را در بر داشته باشد، از سوي پيامبر(ص) براي علي(ع) قرار داده شده و اين خود مقامي والا و منزلتي عظيم است كه پيامبر آن را به علي(ع) اختصاص داده است. بدين جهت اين روز، روز عيد و روز سرور دوستان او است.

علّامه اميني مي‏گويد: اين بيان شافعي دلالت دارد بر اينكه تمامي مسلمانان اين روز را عيد مي‏گيرند چه مسلماناني كه حضرت علي(ع) را خليفة بلافصل پيامبر(ص) مي‏دانند چه مسلماناني كه او را خليفة چهارم به شمار مي‏آورند و خلاصه بايد گفت: امّت اسلامي در شرق و غرب، همگي در اين عيد با يكديگر توافق دارند؛ مخصوصاً با توجّه به اينكه مصريان و اهل مغرب و عراق در قرون گذشته، به اين روز توجّه داشته و آن را روز نماز و دعا و خطبه و سرودن اشعار مي‏دانسته‏اند.

پي‏نوشت‌ها: