حجّت الاسلام و المسلمین علی اصغر رضوانی
اگر در قضية جانشيني پيامبر(ص) به اين رسيديم كه ايشان بايد جانشين خود را مشخّص مي‌نمود و بر اين اساس راه سلبي و ايجابي به واگذاري انتخاب خليفه به شورا را ابطال كرديم و گفتيم: تنها شخص لايق براي جانشيني پيامبر(ص)، عليّ بن ابي طالب(ع) است؛ زيرا همة كمالات را در خود داشته و از همة صحابه فاضل‌تر و كامل‌تر بوده است.
پس بايد ببينيم پيامبر(ص) براي تبيين و تثبيت خلافت و جانشيني امام علي(ع) چه تدابيري انديشيدند؟
ميتوان تدابير پيامبر اکرم(ص) در تبيين و تثبيت خلافت و جانشيني امام علي(ع) را در سه نوع خلاصه کرد:
1. آمادگي تربيتي امام علي(ع) از کودکي و امتياز او در کمالات و فضايل و علوم؛
2. بيان نصوص ولايت و امامت؛
3. اجراي عملي با تدابير مخصوص در اواخر عمر پيامبر(ص).
آمادگي تربيتي
از آنجا که قرار بود خليفه و جانشين رسول‌خدا(ص) امام عليّ بن ابي طالب(ع) باشد؛ بنابراين اراده و مشيّت الهي بر آن تعلّق گرفت که از همان ابتداي طفوليت در دامان رسول خدا(ص) و در مرکز وحي تربيت شود.
1. حاکم نيشابوري مي‌گويد: از نعمتهاي خدا بر عليّ بن ابي طالب(ع) اين بود که بر قريش قحطي شديدي وارد شده، ابوطالب(ع) عيالوار بود. رسول خدا(ص) به عموي خود عبّاس، که از ثروتمندان بنيهاشم بود، فرمود: «اي ابافضل! برادرت عيالوار است و قحطي بر مردم هجوم آورده، بيا به نزد او رويم و از اهل و عيال او کم کنيم. من يکي از فرزندانش را انتخاب ميکنم، تو نيز يک نفر را انتخاب کن، تا با کفالت آن دو از خرجش بکاهيم.» عبّاس اين پيشنهاد را پذيرفت و با پيامبر(ص) به نزد ابوطالب(ع) رفتند و پيشنهاد خود را بازگو کردند. ابوطالب(ع) عرض کرد: شما عقيل را نزد من بگذاريد و هر کدام از فرزندانم را که ميخواهيد به منزل خود ببريد. رسول خدا(ص) علي(ع) را انتخاب کرد و عبّاس، جعفر را برگرفت. علي(ع) تا زمان بعثت پيامبر(ص)، با آن حضرت بود و از او پيروي کرده و او را تصديق مي‌نمود.»1
2. در آن ايّام پيامبر اکرم(ص) به «مسجدالحرام» ميرفت تا نماز بخواند، علي(ع) و خديجه(س) نيز به دنبالش ميرفتند و با او در مقابل ديدگان مردم نماز ميخواندند و اين در زماني بود که کسي غير از اين سه، روي زمين نماز نميگزارد.2
عباد بن عبدالله مي‌گويد:
از علي(ع) شنيدم که ميفرمود: «من بندة خدا و برادر رسول خدا و صدّيق اکبرم؛ اين ادّعا را کسي بعد از من، غير از دروغگو و افترا زننده، نميکند، هفت سال، قبل از مردم با رسول خدا(ص) نماز گزاردم.»3
ابن صبّاغ مالکي و ابن طلحه شافعي و ديگران نقل ميکنند:
رسول خدا(ص) قبل از دعوت به رسالت خود هرگاه ميخواست نماز بگزارد، به بيرون «مکّه»، در ميان درّهها ميرفت تا مخفيانه نماز بخواند و علي(ع) را نيز با خود ميبرد و هر دو با هم هر مقدار ميخواستند، نماز ميگزاردند و باز ميگشتند.4
3. امام علي(ع) آن ايّام را، در نهج البلاغه چنين توصيف ميکند:
«شما ميدانيد که من نزد رسول خدا(ص) چه جايگاهي دارم و خويشاونديم با او در چه درجه است. آنگاه که کودک بودم، مرا در کنارش مينهاد، در سينة خود جاي ميداد و در بستر خود ميخوابانيد، چنان‌که تنم را به تن خويش ميسود و بوي خوشِ خود را به من ميافشاند! و گاه بود که چيزي را ميجَويد و به من ميخورانيد. از من دروغي نشنيد و خطايي نديد.»
هنگامي که از شير گرفته شد، خدا بزرگترين فرشتة خود را شب و روز همنشين او فرمود، تا راههاي بزرگواري را پيمود و خويهاي نيکوي جهان را فراهم نمود.
«من در پي او بودم در سفر و حضر چنان‌که بچّه شتري در پي
مادر. هر روز براي من از اخلاقِ خود، نشانهاي بر پا ميداشت و مرا به پيروي از آن ميگماشت. هر سال در «غار حراء» خلوت ميگزيد، من او را ميديدم و جز من کسي وي را نميديد. آن هنگام، اسلام در هيچ خانهاي جز در خانهاي که رسول خدا(ص) و خديجه در آن بود، راه نيافته بود، من سومين آنان بودم. روشنايي وحي و پيامبري را ميديدم و بوي نبوّت را ميشنيدم.
من هنگامي که وحي بر او(ص) فرود آمد، آواي شيطان را شنيدم، گفتم: اي فرستادة خدا اين آوا چيست؟ فرمود: «اين شيطان است و از اينکه او را نپرستند نوميد و نگران است. همانا تو ميشنوي آنچه را من ميشنوم و ميبيني آنچه را من مي‌بينم، جز اينکه تو پيامبر نيستي و وزيري و به راه خير ميروي.»
4. پيامبر اکرم(ص) هنگام هجرت به سوي مدينه، علي(ع) را انتخاب کرد تا در جاي او بخوابد، آنگاه امانتها را به صاحبانش برگرداند و سپس با بقية زنان بنيهاشم به سوي مدينه هجرت کرد.5
5. در سنين جواني او را به دامادي خود برگزيد و بهترين زنان عالم، يعني فاطمة زهرا(س) را به ازدواج او درآورد و اين هنگامي بود که خواستگاري ابوبکر و عمر را رد كرده بود.6
پيامبر(ص) بعد از ازدواج آنان به حضرت فاطمه(س) فرمود: «من تو را به ازدواج کسي درآوردم که در اسلام از همه پيشتر و در علم از همه بيشتر و در حلم از همه عظيمتر است.»7
6. در غالب جنگها پرچم مسلمانان يا تنها مهاجران به دست عليّ بن ابي طالب(ع) بود.8
7. در حجّـة الوداع در هدي و قربانيِ پيامبر(ص) شريک شد.9
8. پيامبر(ص) در طول مدّت حياتش او را امتياز خاصّي داده بود، که احدي در آن شريک نگشت يعني اجازه داده بود که علي(ع) ساعتي از سحر نزد او بيايد و با او مذاکره کند.10
امام علي(ع) ميفرمود: «من با پيامبر(ص) شبانهروز دو بار ملاقات ميکردم: يکي در شب و ديگري در روز.»11
9. هنگام نزول آية شريفة «وَ أمُرْ أهْلَکَ بِالصَّلاة؛ و اهلت را بر نماز امر كن.» پيامبر(ص) هر روز صبح کنار خانة علي(ع) ميآمد و ميفرمود: «الصلاة رحمکم الله (إنَّما يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَکُمْ تَطْهِيراً».12
10. در جنگ خيبر بعد از آنکه ابوبکر و عمر کاري از پيش نبردند، پيامبر(ص) فرمود: «پرچم را به کسي خواهم داد که خدا و رسول را دوست دارد و خدا و رسول نيز او را دوست دارند، خداوند او را هرگز خوار نخواهد کرد، باز نميگردد تا آنکه خداوند به دست او فتح و پيروزي برساند.» آنگاه علي(ع) را خواست و پرچم را به دست او داد و برايش دعا کرد و پيروزي به دست علي(ع) حاصل شد.13
11. پيامبر(ص) ابوبکر را با سورة برائت، امير بر حجّاج نمود، آنگاه به امر خداوند، علي(ع) را به دنبال او فرستاد تا سوره را از دست او گرفته و خود، آن را بر مردم ابلاغ کند. پيامبر(ص) در پاسخ اعتراض ابوبکر فرمود: «من امر شدم که خودم اين سوره را ابلاغ کنم يا به کسي که از من است، بدهم تا او ابلاغ نمايد.»14
12. برخي از اصحاب دري را به سوي مسجد باز کرده بودند که پيامبر(ص) دستور داد تا همة درها بسته شود، به جز در خانة علي(ع).15
13. عايشه مي‌گويد: رسول خدا(ص) هنگام وفات خود فرمود: «حبيبم را صدا بزنيد که بيايد.» ابوبکر را صدا زدند. تا نگاه رسول خدا(ص) به او افتاد، سر خود را به زير افکند. باز صدا زد: «حبيبم را بگوييد تا بيايد.» عمر را خواستند. هنگامي که پيامبر(ص) نگاهش به او افتاد، سر را به زير افکند. سومين بار فرمود: «حبيبم را بگوييد تا بيايد.» علي(ع) را صدا زدند. هنگامي که آمد، او را کنار خود نشانيد و او را در پارچهاي که بر رويش بود، گرفت در اين حال بود تا آنکه رسول خدا(ص) دست در دستان علي(ع) از دنيا رحلت نمود.17
امّ سلمه نيز مي‌گويد: رسول خدا(ص) هنگام وفاتش با علي(ع) نجوا مي‌نمود و اسراري را به او بازگو ميکرد و در اين حال بود که از دنيا رفت. بنابراين علي(ع) نزديکترين مردم به رسول خدا(ص) از حيث عهد و پيمان است.18
14. ترمذي از عبدالله بن عمر نقل ميکند که پيامبر اکرم(ص) بين اصحاب خود عقد اخوّت بست. علي(ع) در حالي که گريان بود، خدمت رسول خدا(ص) آمد و عرض کرد: «اي رسول خدا، بين اصحاب خود عقد اخوّت بستيد؛ ولي ميان من و کسي عقد اخوّت نبستيد؟»
رسول خدا(ص) فرمود: «تو برادر من در دنيا و آخرتي!»
توجّه خاصّ پيامبر(ص) به علي(ع) علّتي جز آماده کردن علي(ع) براي خلافت نداشت و اينکه نشان دهد تنها کسي که
براي اين پست و مقام قابليّت دارد، امام علي(ع) است.
تصريح بر ولايت و امامت
تدبير ديگر پيامبر اکرم(ص) اين بود که در طول 23 سال بعثت هر جا که موقعيّت را مناسب ميديد، يادي از ولايت امام علي(ع) و جانشين خود کرده و مردم را به اين مسئلة مهم تذکّر ميداد كه از جملة آنها نصّ غدير است.
تدابير عملي
پيامبر اکرم(ص) در آخر عمر خود نيز براي تثبيت خلافت امام علي(ع) راههايي را عملي کردند تا شايد جلوي مکر و حيلة ديگران را در غصب خلافت بگيرند، ولي متأسّفانه اين تدابير اثري نداشت، زيرا گروه مخالف، چنان قوي بود که نگذاشت اين تدبيرهاي پيامبر(ص) عملي شود. در اينجا به چند نمونه از تدابير عملي اشاره خواهيم کرد:
1. بلند کردن دست امام علي(ع) در روز غدير خم
پيامبر اکرم(ص) براي به جا آوردن آخرين حج که به حجّةالوداع معروف شد، با جماعت زيادي از اصحاب به سوي مکّه حرکت کرد. در سرزمين عرفات براي مردم خطبهاي ايراد فرمود. در آن خطبه خواست امامان بعد از خود را معرفي کند تا امّت بعد از خود به گمراهي و فتنه و آشوب دچار نشود؛ ولي گروه مخالف بنيهاشم که با خلافت اهل بيت(ع) دشمني ميورزيدند در کمين بودند تا مبادا در آن جمع عظيم، پيامبر(ص) مطلبي بگويد و توطئههاي آنان نقش بر آب شود. جابر بن سمره سوائي مي‌گويد: من نزديک پيامبر(ص) بودم تا سخنان او را بشنوم. حضرت در خطبهاش اشاره به خلفا و اميراني بعد از خود نمود و فرمود: «امامان و خلفا و جانشينان بعد از من دوازده نفرند». جابر مي‌گويد: پيامبر(ص) به اينجا که رسيد، عدّهاي شلوغ کردند به حدّي که من نفهميدم پيامبر(ص) چه گفت؟ از پدرم که نزديکتر بود، پرسيدم، گفت: پيامبر(ص) در ادامه فرمودند: «تمام آنان از قريشند».
شگفتا هنگامي که به «مُسند» جابر بن سمره در «مسند احمد» مراجعه ميکنيم، ميبينيم تعبيراتي از جابر آمده که سابقه نداشته است. در برخي از روايات جابر بن سمره آمده: هنگامي
نسبت علم حضرت موسي(ع) و حضرت خضر(ع) با علوم اميرالمؤمنين(ع)
وقتي حضرت موسي(ع) از نزد خضر(ع) برگشت و آن حوادث عجيب مثل سوراخ كردن كشتي و تعمير ديوار و كشتن آن نوجوان به وقوع پيوست، برادر او هارون از موسي(ع) در مورد دانش خضر(ع) پرسيد.
حضرت موسي(ع) فرمود: «اين امر، دانشي است كه نداشتن آن ضرر ندارد؛ ولي حادثه‌اي عجيب‌تر روي داد!» هارون پرسيد: چه حادثه‌اي؟ حضرت موسي(ع) گفت:
من و خضر(ع) كنار دريا ايستاده بوديم كه پرنده‌اي شبيه به چلچله ظاهر شد، با منقار خود قطره‌اي آب برداشت و به طرف مشرق پرتاب كرد! بار دوم قطره‌اي ديگر برداشت و آن را به طرف مغرب انداخت، بار سوم آن را به طرف جنوب و بار چهارم به طرف شمال پرتاب كرد! و در دفعة پنجم به طرف آسمان و دفعة ششم به خشكي و دفعة هفتم به دريا انداخت و سپس پركشيد و پرواز كرد.
ما دو نفر حيرت زده مانديم و سرّ اين كار را نفهميديم تا اينكه خداوند فرشته‌اي را به صورت آدمي فرستاد و به ما گفت:
چرا شما را متحيّر مي‌بينم ؟ گفتيم: در كار اين پرندة متحيّريم، گفت: منظور او را نمي‌دانيد؟ گفتيم: خدا بهتر مي‌داند، گفت: اين پرنده با عملش مي‌گويد: به حقّ آنكه شرق و غرب زمين را آفريد و آسمان را بر پا داشت و زمين را به حركت آورد و بگستراند، به طور قطع خداوند در آخرالزّمان پيامبري را خواهد فرستاد كه نامش محمّد(ص) است، او را وصي‌اي است، به نام علي(ع) كه علم شما دو نفر روي هم در مقابل دانش آن دو همانند اين قطره است در مقابل اي دريا!!1
پي‌نوشت:
پي نوشت‌ها :
پانویس‌های این مقاله
- ۱
1. بحار الانوار، ج 40، ص 177.
که سخن پيامبر(ص) به اين نقطه رسيد، فرمود: «جانشينان بعد از من دوازده نفرند»؛ مردم فرياد زدند. در بعضي ديگر آمده «تکبير گفتند» و در برخي ديگر «شلوغ کردند» و در برخي ديگر «بلند شده و نشستند».
جمع اين روايات که همگي از يک راوي است، اين نتيجه را عايد مي‌كند که در آن مجلس طيف مخالف دستههايي را براي بر هم زدن مجلس قرار داده بود تا نگذارند که پيامبر(ص) به مقصود خود در امر خلافت و جانشيني برسد و اين دستهها درصدد برآمدند تا هر کدام به نحوي جلسه را برهم زنند که در اين امر نيز موّفق شدند.
پيامبر اکرم(ص) براي آنکه بتواند با گفتار خود، امر خلافت را در اين مرکز بزرگ تبيين و تثبيت کند، مأيوس شد و به فکر مکاني ديگر برآمد، تا با اجراي عملي، امر خلافت را براي امام‌علي(ع) تثبيت نمايد. از آن رو بعد از پايان اعمال حجّ و قبل از آنکه حاجيان متفرّق شوند، مردم را در سرزمين غدير خم جمع کرد و قبل از بيان ولايت امام، اموري را به عنوان مقدّمه بيان داشته و از مردم نيز اقرار گرفت. پيامبر(ص) ميدانست که اين بار نيز منافقان در کمينند تا نگذارند امر خلافت حضرت علي(ع) تثبيت شود، ولي آن حضرت(ص) تدبيري عملي انديشيد که همة نقشهها را بر باد داد و آن اينکه دستور داد تا سايهبانهاي هودج شتران را روي هم بگذارند، آنگاه خود و علي(ع) بر بالاي آن قرار گرفتند؛ به طوري که همگي آن دو را ميديدند. پس از قرائت خطبه و تذکّر به نکاتي چند و اقرارهاي اکيد از مردم، آنگاه دست علي(ع) را بلند کرد و از جانب خداوند، ولايت و امامت او را به مردم ابلاغ نمود.
منافقان با اين تدبير پيامبر(ص) که قبلاً فکر آن را نکرده بودند، در مقابل يک عمل انجام شده قرار گرفتند و بنابراين نتوانتستند از خود عکسالعملي انجام دهند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. فرستادن لشکر اسامه
پيامبر(ص) در بستر بيماري است؛ در حالي که بر امّت خود سخت نگران مي‌باشد؛ نگران اختلاف و گمراهي؛ نگران اينکه تمام تدابير او بر هم ريزد؛ نگران اينکه مسير نبوّت، رسالت و شريعت به انحراف کشيده شود. پيامبر(ص) مضطرب است، دشمني بزرگ چون روم در پشت مرزهاي اسلامي کمين نموده تا صحنه را خالي ببيند و با ضربهاي سهمگين مسلمانان را از پاي درآورد.
پيامبر(ص) وظايف مختلفي دارد؛ از سويي بايد با دشمن بيروني مقابله کند، بنابراين تأکيد فراوان داشت تا لشکري را براي مقابله با آنان گسيل دارد، از طرفي ديگر خليفه و جانشين به حقّ بايد مشخّص شده و موقعيّت او تثبيت گردد؛ ولي چه کند؟ نه تنها با دشمن بيروني دست به گريبان است؛ بلکه با طيفي از دشمنان داخلي نيز که درصددند تا نگذارند نقشهها و تدابير پيامبر(ص) در مسئلة خلافت و جانشيني عملي شود، روبهرو مي‌باشد. پيامبر(ص) براي عملي کردن تدبير خود، دستور ميدهد همة کساني که آمادگي جهاد و شرکت در لشکر اسامه را دارند، از مدينه خارج شده و به لشکر او بپيوندند؛ ولي مشاهده ميکند که عدّهاي با بهانه‌هاي واهي عذر آورده و از لشکر اسامه خارج ميشوند و به او نميپيوندند. گاهي بر پيامبر(ص) اعتراض ميکنند که چرا اسامه را که فردي جوان و تازهکار است، به اميري لشکر برگزيده است؛ در حالي که در ميان لشکر افرادي کارآزموده وجود دارد؟
پيامبر(ص) با اعتراض بر آنها و اينكه اگر بر فرماندهي اسامه خرده ميگيريد، قبلاً بر امارت پدرش ايراد ميکرديد، سعي بر آن داشت که جمعيّت را از مدينه خارج کرده و به لشکر اسامه ملحق نمايد. حتّي کار به جايي رسيد که وقتي پيامبر(ص) نافرماني عدّهاي از جمله عمر و ابوبکر و ابو عبيده و سعد بن ابي وقاص و برخي ديگر را ديد که امر او را در ملحق شدن به لشکر اسامه امتثال نميکنند، آنان را لعنت کرده و فرمودند: «خدا لعنت کند هر که را که از لشکر اسامه تخلّف نمايد.»18 ولي در عين حال به دستورهاي اکيد پيامبر(ص) توجّهي نميکردند و گاهي به بهانة اينکه ما نميتوانيم دوري پيامبر(ص) را هنگام مرگ تحمّل کنيم، از عمل به دستور پيامبر(ص) سرپيچي ميکردند.
ولي حقيقت امر چيز ديگري بود؛ آنان ميدانستند که پيامبر(ص) برخي از اصحاب خود را که موافق با بنيهاشم و امامت و خلافت امام علي(ع) هستند، نزد خود نگاه داشته تا هنگام وفات به آنها وصيّت کرده و بعد از وفات نيز آن گروه
از صحابه با علي(ع) بيعت نمايند و خلافت از دست آنان خارج شود؛ ولي عزم آنان بر اين بود که هر طور و به هر نحوي که شده از انجام اين عمل جلوگيري کنند و نگذارند که عملي شود.
اين نکته نيز قابل توجّه است که چرا پيامبر(ص) اسامه را که جوان تازه کار و کم سنّ و سال است، به فرماندهي لشکر برگزيد و به پيشنهاد کنار گذاشتن او از فرماندهي لشکر به حرف هيچکس توجّهي نکرده؛ بلکه بر اميري او تأکيد نمودند؟ چه نكته‌اي در اين مديريّت پيامبر(ص) وجود داشت؟
پيامبر(ص) ميدانست که بعد از رحلتش به مسئلة خلافت و امامت عليّ بن ابي طالب(ع) به بهانه‌هاي مختلف از جمله جواني عليّ بن ابي طالب(ع) خرده ميگيرند؛ خواست با اين عمل به مردم بفهماند که امارت و خلافت به لياقت است، نه به سنّ، بعد از من نبايد در امامت علي(ع) به عذر اينکه علي(ع) کم سن و سال است، اعتراض کرده و حقّ او را غصب نمايند. اگر کسي لايق امارت و خلافت است، بايد همه پير و جوان، زن و مرد مطيع او باشند؛ امّا متأسّفانه اين تدبير پيامبر(ص) عملي نشد و مخالفان با بر هم زدن لشکر و خارج شدن از آن، به بهانه‌هاي مختلف، نقشههاي پيامبر(ص) را بر هم زدند.19
مگر خداوند متعال در قرآن امر اکيد به اطاعت از دستورهاي پيامبر اکرم(ص) نکرده است، آنجا که ميفرمايد: «وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا؛20 آنچه را که رسول دستور دهد، بگيريد و آنچه را که از آن نهي کند، واگذاريد.» و نيز ميفرمايد: «فَلا وَ رَبِّکَ لا يُؤمِنُونَ حَتّي يُحَکِّمُوکَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أنْفُسِهِمْْ حَرَجاً مِمّا قَضَيْتَ وَ يُسَلِّمُوا تَسْلِيماً؛21 نه چنين است قسم به خداي تو که اينان به حقيقت اهل ايمان نميشوند؛ مگر آنکه در خصومت و نزاعشان، تنها تو را حاکم کنند و آنگاه هر حکمي که کني، هيچگونه اعتراض در دل نداشته، کاملاً از دل و جان تسليم فرمان تو باشند.»
پس چگونه شد كه آنان فرمان پيامبر(ص) را به بهانه‌هاي واهي اطاعت نكردند؟
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. دعوت به نوشتن وصيّت
بعد از آنکه پيامبر(ص) مشاهده نمود که تدبير فرستادن مردم با لشکر به بيرون مدينه عملي نشد، درصدد برآمد که تمام سفارشهاي لفظي را در باب امامت علي(ع) که در طول 23 سال به مردم گوشزد کرده است، در وصيّتنامهاي مکتوب کند. از همين رو در روز پنجشنبه چند روز قبل از وفاتش، در حالي که در بستر آرميده بود و از طرفي نيز حجرة پيامبر(ص) مملوّ از جمعيّت و گروههاي مختلف بود، خطاب به جمعيّت کرده و فرمود: «کتابي بياوريد تا در آن چيزي بنويسم که با عمل به آن، بعد از من گمراه نشويد.» بنيهاشم و همسران پيامبر(ص) در پشت پرده اصرار اکيد بر آوردن صحيفه و قلم براي نوشتن وصيّتنامة رسول‌خدا(ص) داشتند؛ ولي همان طيفي که در سرزمين «عرفات» مانع شدند تا پيامبر(ص) کلام خود را در امر امامت خلفاي بعد از خودش بفرمايند، در حجرة پيامبر(ص) نيز جمع بودند و از عملي شدن دستور پيامبر(ص) جلوگيري کردند. عمر يک لحظه متوجّه شد که اگر اين وصيّت مکتوب شود تمام نقشهها و تدبيرهايش در غصب خلافت بر باد خواهد رفت و از طرفي مخالفت با دستور پيامبر(ص) را صلاح نميديد. بنابراين درصدد چارهاي برآمد و به اين نتيجه رسيد که به پيامبر(ص) نسبتي دهد که عملاً و خود به خود نوشتن نامه و وصيّت بياثر گردد. از اين رو به مردم خطاب کرده و گفت: نميخواهد صحيفه بياوريد؛ زيرا پيامبر(ص) هذيان مي‌گويد، کتاب خدا ما را بس است! اين جمله را که طرفداران عمر و بنياميّه و قريش از او شنيدند و آنها نيز آن را تکرار کردند؛ ولي بنيهاشم سخت ناراحت شده با آنان به مخالفت برخاستند. پيامبر(ص) با اين نسبت ناروا، که همة شخصيّت پيامبر(ص) را زير سؤال ميبرد، چه کند؟ چارهاي نديد جز اينکه آنان را از خانه خارج كند. بنابراين پيامبر(ص) خطاب به آنان فرمودند: «از نزد من خارج شويد، سزاوار نيست که نزد پيامبر نزاع شود!»22
تعجّب اينجاست که طرفداران عمر بن خطّاب و به طور کلّي مدرسة خلفا براي سرپوش گذاشتن بر اين نسبت ناروا از طرف عمر به پيامبر اکرم(ص)، هنگامي که اصل کلمه را که همان «هجر هذيان» باشد، ميخواهند نقل کنند، آن را به جمعيّت نسبت داده، ميگويند: «قالوا: هجر رسول الله» و هنگامي که به عمر بن خطّاب نسبت ميدهند، ميگويند: «قال عمر: انّ النبيّ قد غلب عليه الوجع». ولي کلام ابوبکر جوهري در کتاب «السقيفه» مطلب را روشن ميسازد که: شروع نسبت هذيان از جانب عمر بوده و طرفداران او به متابعت از او، اين جمله را به پيامبر(ص) نسبت دادند. جوهري اينگونه نسبت را از ناحية عمر نقل ميکند: عمر جملهاي گفت که مضمون و معناي آن اين است که پيامبر(ص) درد مرض بر او غلبه کرده است.
پس معلوم ميشود که تعبير عمر چيز ديگري بوده که به علّت قباحت آن نقل به معنا کردهاند. متأسّفانه بخاري و مسلم و ديگران اصل کلمه را نقل نکردهاند و نقل به معنا و مضمون را آوردهاند. گرچه از کلام ابن اثير در «النّهاية» و ابن ابي الحديد استفاده ميشود که نسبت هذيان را مستقيماً خود عمر داده است؛ ليکن به هر تقدير پيامبر اکرم(ص) بعد از بيرون کردن گروه مخالف و خالص شدن اصحاب، وصيّت خود را آن طور
که بايد، بيان نمود و طبق نصّ سليم بن قيس با وجود برخي از اصحاب بر يکايک اهل بيت(ع) وصيّت کرده و آنان را به عنوان خلفاي بعد از خود معرفي کرد.23
اهل سنّت نيز در کتابهاي حديثي خود به اين وصيّت اشاره کردهاند، ولي اصل موضوع را مبهم گذاردهاند.
ابن عبّاس در پايان آن حديث مي‌گويد: پيامبر در آخر امر، به سه مورد وصيّت نمود: «يکي آنکه مشرکان را از جزيرة العرب بيرون برانيد. ديگر آنکه به کاروانها همانگونه که من اجازة ورود مي‌دادم، اجازة ورود دهيد»؛ ولي دربارة وصيّت سوم سکوت کرد و در برخي از احاديث ديگر آمده است: آن را فراموش کردم.24
سابقه نداشته است که در حديثي ابن عبّاس بگويد: اين قسمت از آن را فراموش کردهام يا آن را نقل نکند. اين نيست مگر خوف و ترس ابن عبّاس از عمر بن خطّاب؛ زيرا به طور حتم وصيّت سوم به ولايت و خلافت و امامت علي(ع) و اهل بيت پيامبر(ص) بوده است؛ ولي از آنجا که ابن عبّاس از عمر ميترسيد، از نشر آن جلوگيري کرد؛ همانگونه که در زمان حيات عمر بن خطّاب نتوانست با نظر عمر بن خطّاب در مسئلة عول و تعصيب25 مخالفت کند، تا اينکه بعد از فوت او حقّ را بيان کرد و هنگامي که از او در تأخير بيان حکم سؤال کردند، گفت: از مخالفت با نظر عمر بيمناک بودم.
چرا عمر از نوشتن نامه جلوگيري کرد؟
اين سؤال در ذهن هرکس خطور ميکند که چرا عمر بن خطّاب و طرفدارانش نگذاشتند قصد و تدبير پيامبر(ص) عملي شود؟ مگر پيامبر(ص) نويد نگهداري امّت از ضلالت را تا روز قيامت نداده بود؟ چه بشارتي بالاتر از اين؟ پس چرا با اين کار مخالفت نمودند؟ چرا امّت را از اين سعادت محروم کردند؟ در جواب بايد گفت: حبّ جاه، مقام، کينه و حسد گاهي بر عقل چيره ميشود و نتيجهگيري را از عقل سلب ميکند. ميدانيم که عمر چه نيّاتي در سر ميپروراند. او ميدانست که پيامبر(ص) براي چه از مردم کاغذ و دوات ميخواهد، او به طور حتم ميدانست که پيامبر(ص) قصد مکتوب کردن سفارشهاي لفظي خود در امر خلافت عليّ بن ابي طالب(ع) و بقية اهل بيت(ع) را دارد، از همين رو مانع نوشتن اين وصيّت شد. اين صرف ادّعا نيست؛ بلکه ميتوان براي آن شواهدي قطعي ادّعا نمود که به دو نمونه از آن اشاره ميکنيم:
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. عمر بن خطّاب در اواخر زندگاني پيامبر(ص) مکرّر حديث ثقلين به گوشش رسيده بود؛ در آن حديث، پيامبر(ص) مي‌فرمودند: «من دو چيز گرانبها در ميان شما به ارمغان ميگذارم که با تمسّک به آن دو، هرگز گمراه نخواهيد شد.» اين تعبيرِ «گمراه نشدن» را چندين بار عمر دربارة کتاب و عترت شنيده بود. در حجره، هنگام درخواست کاغذ و دوات نيز همين تعبير را از زبان پيامبر(ص) شنيد که فرمودند: «نامهاي بنويسم که بعد از آن گمراه نشويد.» فوراً عمر به اين نکته توجّه پيدا کرد که پيامبر(ص) قصد دارد تا وصيّت به کتاب و عترت را مکتوب دارد، بنابراين شديداً با آن به مخالفت برخاست.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. ابن عبّاس مي‌گويد: در اوّل خلافت عمر بر او وارد شدم... رو به من کرده، گفت: بر تو باد خونهاي شتران اگر آنچه از تو سؤال ميکنم کتمان نمايي! آيا هنوز علي در امر خلافت، خود را بر حق مي‌داند؟ آيا گمان ميکند که رسول خدا(ص) بر او نصّ نموده است؟ گفتم: آري. اين را از پدرم سؤال کردم؛ او نيز تصديق کرد... عمر گفت: به تو بگويم: پيامبر(ص) در بيماري‌اش خواست تصريح به اسم علي به عنوان امام و خليفه کند، من مانع شدم... .26
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - •
منبع: شيعهشناسي و پاسخ به شبهات، علي اصغر رضواني، ج 2، صص: 616ـ630.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. مستدرک حاکم، ج 3، ص 182.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. مسند احمد، ج 1، ص 209؛ تاريخ طبري، ج 2، ص 311.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. تاريخ طبري، ج 2، ص 56.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. الفصول المهمة، ص 14؛ مطالب السؤول، ص 11؛ تاريخ طبري، ج 2، ص 58.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. نهجالبلاغه، خ 192.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. مسند احمد، ج 1، ص 348؛ تاريخ طبري، ج 2، ص 99؛ مستدرک حاکم، ج 3، ص 4.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. الخصائص، ح 102.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. مسند احمد، ج 5، ص 26.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. الإصابة، ج 2، ص 30.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10. کامل ابن اثير، ج 2، ص 302.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. الخصائص، ح 112.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. السنن الکبري، ج 5، ص 1414، ح 8520.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13. تفسير قرطبي، ج 11، ص 174؛ تفسير فخر رازي، ج 22، ص 137؛ روح المعاني، ج 16، ص 284.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۴
14. سيره ابن هشام، ج 3، ص 216؛ تاريخ طبري، ج 3، ص 12؛ کامل ابن اثير، ج 2، ص 219.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۵
15. مسند احمد، ج 1، ص 3؛ سنن ترمذي، ج 5، ص 3719؛ سنن ترمذي، ج 5، ح 8461.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۶
16. مسند احمد، ج 1، ص 331؛ سنن ترمذي، ج 5، ص 3732؛ البداية و النهاية، ج 7، ح 374.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۷
17. الرياض النضرة، ص 26؛ ذخائر العقبي، ص 72.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۸
18. ملل و نحل، شهرستاني، ج 1، ص 23.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۹
19. ر.ک. طبقات ابن سعد، ج 4، ص 66؛ تاريخ ابن عساکر، ج 2، ص 391؛ کنز العمال، ج 5، ص 313.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۰
20. سورة حشر (59)، آية 7.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۱
21. سورة نساء (4)، آية 65.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۲
22. ر.ک. صحيح بخاري کتاب المرضي، ج 7، ص 9؛ صحيح مسلم، کتاب الوصية، ج 5، ص 75.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۳
23. کتاب سليم بن قيس، ج 2، ص 658.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۴
24. صحيح بخاري، کتاب مغازي، باب 78؛ صحيح مسلم، کتاب وصيّت، باب 5.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۵
25. عول و تعصيب: از اهمّ مسائل فقهي و حقوقي و محلّ اختلاف ميان اهل‌سنّت و شيعة اماميّه است كه اكثر مسائل ارث و كيفيت توريث در فقه اسلام بر صحّت و بطلان آن دو مترتّب شده است.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۶