اشاره
شايد براي برخي از كساني كه طالب عدالتند و به امام عدل عشق مي‌ورزند، اين سؤال پيش آمده باشد كه چرا خليفة برگزيده و وصيّ و جانشين پيامبر اكرم(ص)، همو كه در دفاع از حقّ مظلومان سرآمد همة جوانمردان عالم در طول تاريخ است، در پي احقاق حقّ بزرگي كه خير كثير آن متعلّق به همة جهان بزرگ اسلام بود، بر نيامد و با شكيبايي و صبري مثال‌زدني سكوت كرد تا آنگاه كه غاصبان، افسار حكومت را با نهيب مرگ رها كردند و مولا ناچار از بيعت با مردمي شد كه به دست خود، سال‌ها با ستم و بدبختي بيعت ناجوانمردانه كرده بودند. جواب اين سؤال را از خودش مي‌شنويم كه از جان او برمي‌خيزد و ناچار بر جان ما مي‌نشيند!
امام(ع) فرمودند: «آگاه باشيد! به خدا سوگند! ابابكر، جامة خلافت را بر تن كرد؛ در حالي كه مي‌دانست، جايگاه من در حكومت اسلامي، چون محور سنگ‌هاي آسياب است. (كه بدون آن آسياب حركت نمي‌كند) او مي‌دانست كه سيل علوم از دامن كوهسار من جاري است و مرغان دور پرواز انديشه‌ها به بلنداي ارزش من نتوانند پرواز كرد. پس من رداي خلافت، رها كرده و دامن جمع نموده، از آن كناره‌گيري كردم و در اين انديشه بودم كه آيا با دست تنها براي گرفتن حقّ خود به پا خيزم؟ يا در اين محيط خفقان‌زا و تاريكي كه به وجود آوردند، صبر پيشه سازم؟ كه پيران را فرسوده، جوانان را پير و مردان با ايمان را تا قيامت و ملاقات پروردگار اندوهگين نگه مي‌دارد، پس از ارزيابي درست، صبر و بردباري را خردمندانه‌تر ديدم، پس صبر كردم؛ در حالي كه گويا خار در چشم و استخوان در گلوي من مانده بود و با ديدگان خود مي‌نگريستم كه ميراث مرا به غارت مي‌برند!
بازي ابابكر با خلافت تا اينكه خليفة اوّل، به راه خود رفت و خلافت را به پسر خطّاب سپرد. مرا با برادر جابر چه شباهتي است، من همه روز در گرماي سوزان كار كردم و او راحت و آسوده در خانه بود!! شگفتا! ابابكر كه در حيات خود از مردم مي‌خواست عذرش را بپذيرند، چگونه در هنگام مرگ، خلافت را به عقد ديگري درآورد؟ هر دو از شتر خلافت سخت دوشيدند و از حاصل آن بهره‌مند گرديدند. سرانجام اوّلي حكومت را به راهي درآورد و به دست كسي (عمر) سپرد، كه مجموعه‌اي از خشونت، سختگيري، اشتباه و پوزش‌طلبي بود. زمامدار مانند كسي است كه بر شتري سركش سوار است، اگر عنان محكم كشد، پرده‌هاي بيني حيوان پاره مي‌شود و اگر آزادش گذارد، در پرتگاه، سقوط مي‌كند. سوگند به خدا! مردم در حكومت دومي، در ناراحتي و رنج مهمّي گرفتار آمده بودند و دچار دورويي‌ها و اعتراض‌ها شدند و من در اين مدّت طولانيِ محنت‌زا و عذاب‌آور، چاره‌اي جز شكيبايي نداشتم، تا آنكه روزگار عمر هم سپري شد.
سپس عمر خلافت را در گروهي قرار داد كه پنداشت من هم سنگ آنان مي‌باشم!!، پناه به خدا از اين شورا!، در كدام زمان من با اعضاي شورا برابر بودم؟ كه هم اكنون مرا همانند آنها پندارند؟ و در صف آنها قرارم دهند؟ ناچار باز هم كوتاه آمدم و با آنان هماهنگ گرديدم، يكي از آنها با كينه‌اي كه از من داشت، روي برتافت و ديگري دامادش را بر حقيقت برتري داد و آن دو نفر ديگر كه زشت است آوردن نامشان. شكوه از خلافت عثمان تا آنكه سومي به خلافت رسيد، دو پهلويش از پرخوري باد كرده، همواره بين آشپزخانه و دستشويي سرگردان بود و خويشاوندان پدري او از بني اميّه به پا خاستند و همراه او بيت المال را خوردند و بر باد دادند، چون شتر گرسنه‌اي كه به جان گياه بهاري بيفتد، عثمان آن قدر اسراف كرد كه ريسمان بافتة او باز شد و اعمال او مردم را برانگيخت و شكم بارگي او نابودش ساخت.
٭ ٭ ٭
فراواني مردم چون يال‌هاي پرپشت كفتار بود، از هر طرف
مرا احاطه كردند، تا آنكه نزديك بود حسن(ع) و حسين(ع) لگدمال گردند و رداي من از دو طرف پاره شد، مردم چون گلّه‌هاي انبوه گوسفند مرا در ميان گرفتند؛ امّا آنگاه كه به پا خواستم و حكومت را به دست گرفتم، جمعي پيمان شكستند و گروهي از اطاعت من سر باز زده، از دين خارج شدند و برخي از اطاعت حق سر برتافتند، گويا نشنيده بودند سخن خداي سبحان را كه مي‌فرمايد: «سراي آخرت را براي كساني برگزيديم كه خواهان سركشي و فساد در زمين نباشند و آينده از آن پرهيزكاران است» آري! به خدا آن را خوب شنيده و حفظ كرده بودند؛ امّا دنيا در ديدة آنها زيبا نمود و زيور آن چشم‌هايشان را خيره كرد.
سوگند به خدايي كه دانه را شكافت و جان را آفريد، اگر حضور فراوان بيعت‌كنندگان نبود و ياران، حجّت را بر من تمام نمي‌كردند و اگر خداوند از علما عهد و پيمان نگرفته بود كه در برابر شكم بارگي ستمگران و گرسنگي مظلومان، سكوت نكنند، مهار شتر خلافت را بر كوهان آن انداخته، رها مي‌نمودم و آخر خلافت را به كاسة اوّل آن سيراب مي‌كردم، آنگاه مي‌ديديد كه دنياي شما نزد من، از آب بيني گوسفندي بي‌ارزش‌تر است.»
گفتند: در اينجا مردي از اهالي عراق بلند شد و نامه‌اي به دست امام(ع) داد و امام(ع) آن را مطالعه مي‌فرمود، گفته شد مسائلي در آن بود كه مي‌بايست جواب مي‌دادند. وقتي خواندن نامه به پايان رسيد، ابن عبّاس گفت: يا اميرالمؤمنين! چه خوب بود سخن را از همانجا كه قطع شد، آغاز مي‌كرديد؟ امام(ع) فرمود: «هرگز! اي پسر عبّاس، شعله‌اي از آتش دل بود، زبانه كشيد و فرو نشست».
ابن عبّاس مي‌گويد، به خدا سوگند! بر هيچ گفتاري مانند قطع شدن سخن امام(ع) اين‌گونه اندوهناك نشدم كه امام نتوانست تا آنجا كه دوست دارد به سخن ادامه دهد.