گنجینة معارف غدیر:

آشنایی با زیارت امیرالمؤمنین در روز غدیر

ابراهیم شفیعی سروستانی

«السّلام عليک يا دين الله القويم و صراطه المستقيم. السّلام عليک أيّها النباء العظيم الذي هم فيه مختلفون و عنه يسئلون، السّلام عليک يا اميرالمؤمنين؛1 سلام بر تو اي دين پابرجاي خدا و راه راست او، سلام بر تو، اي همان خبر بزرگ که آنان دربارة او اختلاف کردند و از او بازپرسي مي‌شوند؛ سلام بر تو اي اميرمؤمنان.»

يكي از اعمال روز غدير، زيارت اميرمؤمنان، علي(ع) است. امام رضا(ع) در اين باره به يار وفادار خود، احمد بن محمّد بن ابي نصر بزنظي چنين سفارش مي‌كند:

«اي فرزند ابونصر، هر كجا بودي در روز غدير كنار قبر اميرمؤمنان(ع) حاضر شو! همانا خداوند در اين روز گناه شصت سال مرد و زن مؤمن را مي‌آمرزد. به درستي كه پروردگار در اين روز دو برابر آنچه در ماه رمضان، شب قدر و شب عيد فطر [از آتش جهنّم] آزاد مي‌كند، [از عذاب] مي‌رهاند.»2

با توجّه به اهمّيت زيارت مولا علي(ع) در روز غدير، در اين مقاله يكي از زيارت‌هاي مخصوص اين روز را بررسي مي‌كنيم.

دعاها و زيارت‌هاي نقل شده از معصومان(ع) گنجينه‌هاي بي‌بديل معارف اعتقادي و اخلاقي اسلام ناب محمّدي هستند و طالبان معرفت و معنويت با بهره‌گيري از اين گنجينه‌ها به ناب‌ترين و ارزشمندترين گوهرهاي دين دست مي‌يابند.

يکي از اين گنجينه‌هاي ارزشمند، «زيارت اميرالمومنين(ع) در روز غدير» است که از امام هادي(ع) نقل شده است.

علّامه مجلسي(ره) زيارت ياد شده را به نقل از شيخ مفيد(ره) دربارة «زيارت‌هاي مختص به روزها و شب‌هاي معيّن» آورده3 و شيخ عبّاس قمي(ره) نيز آن را در ابتداي «زيارات مخصوص حضرت اميرالمؤمنين(ع)» نقل کرده است و درباره‌اش مي‌نويسد:

دوم زيارتي است که به سندهاي معتبر از حضرت امام عليّ نقي(ع) نقل شده که زيارت کردند حضرت اميرالمؤمنين(ع) را به آن، در روز غدير، در سالي که معتصم آن حضرت را طلبيده بود و ....4

او در پايان نقل اين زيارت نيز چنين اضافه مي‌کند:

ما در کتاب هديّة الزائرين اشاره کرديم به سند اين زيارت و آنکه اين زيارت را در هر روز از نزديک و دور مي‌شود خواند و اين فايدة جليله‌اي است که البتّه راغبان در عبادت و شائقان زيارت حضرت شاه ولايت(ع) آن را غنيمت خواهند شمرد.5

زيارت ياد شده با سلام به حضرت محمّد(ص) آغاز مي‌شود و با چند سلام دلنشين به اميرمؤمنان علي(ع) ادامه مي‌يابد. در يکي از اين سلام‌ها اين‌گونه مي‌خوانيم:

«السّلام عليک يا اميرالمؤمنين، امنت بالله و هم مشرکون و صدّقت بالحقّ و هم مکذّبون و جاهدت و هم محجمون و عبدت الله مخلصاً له الدّين، صابراً مُحتسباً حتّي اتيک اليقين، ألا لعنة الله علي الظالمين؛6 سلام بر تو اي اميرمؤمنان. به خدا ايمان آوردي؛ در حالي که آنها هنوز مشرک بودند و حق را تصديق کردي؛ در حالي که آنها هنوز تکذيب مي‌‌کردند و جهاد کردي؛ در حالي که آنها سر باز مي‌زدند و خدا را از روي اخلاص در دين و با بردباري و شکيبايي عبادت کردي تا به يقين رسيدي. لعنت خدا بر ستمگران باد».

مهم‌ترين ويژگي‌هاي اين زيارت را مي‌توان اين‌گونه برشمرد:

1. بيان آيات نازل شده در شأن اميرمؤمنان(ع)

در سراسر زيارت ياد شده به مناسبت بيان فضائل اميرمؤمنان(ع) و نقل رويدادهاي گوناگون صدر اسلام، به آياتي که در شأن آن حضرت نازل شده است، اشاره مي‌شود. به همين دليل، با خواندن اين زيارت، جلوه‌هاي گوناگون شخصيت بي‌نظير امام‌علي(ع) و جايگاه ايشان در قرآن کريم بر زائر آشکار و عشق و ارادت او به آن امام همام افزون مي‌شود.

برخي آياتي که در اين زيارت به آنها اشاره شده به اين شرح است:

1. سورة توبه(9)، آيات 111 و 112؛

2. سورة انعام(6)، آيه 153؛

3. سورة نساء(4)، آيات 95 و 96؛

4. سورة توبه(9)، آيات 19ـ‌22؛

5. سورة مائده(5)، آيه 67؛

6. سورة مائده(5)، آيات 54ـ‌56؛

7. سورة انسان(76)، آيات 8و9؛

8. سورة حشر(59)، آيه‌ 9؛

9. سورة ال‌عمران(3)، آيه‌ 134؛

10. سورة بقره(2)، آيه‌ 177؛

11. سورة سجده(32)، آيه‌ 18؛

12. سورة احزاب(33)، آيه‌ 22؛

13. سورة توبه(9)، آيه‌ 26؛

14. سورة توبه(9)، آيه‌ 119؛

15. سورة معارج(70)، آيات 19ـ‌23؛

16. سورة بقره(2)، آيه‌ 207؛

17. سورة احزاب(33)، آيه‌ 23.

در بخشي از اين زيارت، با اشاره به يکي از آيات قرآن چنين آمده است:

«و أشهد أنّک المعنيّ بقول العزيز الرّحيم «وأنّ هذا صراطي مستقيماً فاتّبعوه و لا تتّبعوا السبل فتفّرق بکم عن سبيله»7 ضلّ و الله و أضلّ من اتّبع سواک و عند عن الحق من عاداک؛8

و گواهي مي‌دهم که تويي مقصود اين سخن خداي عزيز رحيم [که فرمود:] «و [بدانيد] اين است راه راست من؛ پس از آن پيروي کنيد و از راه‌هاي [ديگر] که شما را از راه وي پراکنده مي‌سازد، پيروي مکنيد» به خدا سوگند کسي که از غير تو پيروي کند، گمراه شده و [ديگران را نيز] گمراه ساخته و کسي که با تو دشمني کند، از حق سرپيچي کرده است».

2. شرح رويدادهاي گوناگون مرتبط با امام علي(ع)

زيارت اميرالمؤمنين(ع) در روز غدير، در واقع، دورة فشردة زندگاني پر فراز و نشيب امام علي(ع) از آغاز اسلام تا شهادت آن امام بزرگوار به شمار مي‌آيد. زائر با خواندن اين زيارت، با رويدادهاي سرنوشت‌سازي که در صدر اسلام رخ داده است، آشنا و از نقش و جايگاه تعيين کنندة اميرمؤمنان(ع) در اين رويدادها آگاه مي‌شود.

ويژگي منحصر به فرد اين تاريخ فشرده اين است که از زبان امام معصومي روايت مي‌شود که به دور از هرگونه خطا و اشتباه است.

در زيارت ياد شده، به رويدادهايي چون ليلة المبيت، جنگ بدر، جنگ احزاب، جنگ حنين، جنگ خيبر، غصب خلافت، واقعة غدير، جنگ جمل، نبرد صفّين، جنگ نهروان و شهادت اميرمؤمنان علي(ع) اشاره شده است.

امام هادي(ع) در اين زيارت، رويداد غدير خم را اين‌گونه روايت مي‌کنند:

«و گواهي مي‌دهم ... که خداي تعالي دعاي پيامبرش را درود بر او و خاندانش باد دربارة تو مستجاب کرد و سپس به او دستور داد تا مقامي را که به تو داده براي امّتش آشکار کند تا جايگاه تو را بالا برد؛ برهان تو را آشکار سازد؛ باطل‌ها را از بين ببرد و عذر و بهانه‌ها را برطرف کند. پس چون پيامبر از فتنه و آشوب بدکاران بيمناک و دربارة تو از منافقان در هراس بود، پروردگار جهانيان به او وحي کرد: «اي پيامبر، آنچه از جانب پرودگارت به سوي تو نازل شده، ابلاغ کن و اگر نکني، پيامش را نرسانده‌اي و خدا تو را از [گزند] مردم نگاه مي‌دارد»9 پس از اين، پيامبر خدا(ص) رنج سفر را بر خود هموار ساخت و در گرماي سخت بيايان به پا خاست. آنگاه خطبه‌اي ايراد کرد و با نداي بلند، به گونه‌اي که همه بشنوند، حکم خدا را ابلاغ کرد. سپس از جمع حاضر پرسيد: «آيا [حکم خدا را] بلاغ کردم؟» گفتند: به خدا سوگند! آري. سپس فرمود: «خدايا تو گواه باش!». سپس گفت: آيا من [به حکم قرآن] بر مؤمنان از خودشان سزاوارتر نيستم؟» گفتند: آري. آنگاه [رسول خدا] دست تو را گرفت و گفت: «هرکه من مولاي اويم. اين علي مولاي اوست. بار الها! دوست دار، هر که او را دوست دارد و دشمن دار هر که او را دشمن دارد و ياري کن، هر که او را ياري کند و خوار گردان، هر که او را خوار کند». پس به آنچه خدا دربارة تو، بر پيامبرش نازل کرده بود، جز گروه اندکي ايمان نياوردند و بيشتر آنها جز زيان بر خود نيفزودند.10

3. بيان اوصاف اميرمؤمنان(ع)

يکي ديگر از ويژگي‌هاي زيارت غدير به اميرمؤمنان علي(ع)، اشاره به روايت‌هاي متعدّدي است که از پيامبرخاتم(ص) دربارة آن حضرت نقل شده است. در بخشي از اين زيارت، خطاب به مولا علي(ع) چنين مي‌خوانيم:

«قلت و الذي نفسي بيده لقد نظر إليّ رسول الله صلّي الله عليه و آله أضرب بالسيف قدماً فقال: يا عليّ أنت منّي بمنزله هارون من موسي إلّا أنّه لا نبيّ بعدي و أعلمک أنّ موتک و حياتک معي و علي سنّتي فوالله ما کَذبت و لاکُذبت و لاضَللتُ و لاضُلّ بي و لا نسيت ما عهد إليّ ربّي.11

تو خود گفتي: «سوگند به آنکه جانم در دست [قدرت] اوست؛ در حالي که پيشاپيش همه شمشير مي‌زدم، پيامبر خدا ـ كه درود خدا بر او و خاندانش باد ـ نگاهي به من کرد و فرمود: «اي علي! تو نسبت به من به منزلة هارون نسبت به موسي هستي، جز اينکه پيامبري پس از من نخواهد بود. تو را آگاه کنم که زندگي و مرگ تو با من و بر سنّت من است». به خدا سوگند که من هرگز دروغ نگفتم و پيامبر خدا هم به من دروغ نگفته است و [همچنين] من هرگز گمراه نشده‌ام و کسي هم به واسطة من گمراه نشده است و

هرگز پيماني را که پروردگارم با من بسته است، فراموش نکردم».

در بخش پاياني اين زيارت نيز اميرمؤمنان علي(ع) اين‌گونه توصيف شده است.

«مدح و ستايش خداي تعالي، تو را از مدح و ستايش مادحان و ستايش‌گران و توصيف وصف‌کنندگان بي‌نياز مي‌سازد. خداي تعالي فرمود: «از ميان مؤمنان مرداني هستند که به آنچه با خدا عهد بستند، صادقانه وفا کردند. برخي از آنان به شهادت رسيدند و برخي از آنها در [همين] انتظارند و [هرگز عقيدة خود را] تبديل نکردند» چون ديدي که پيمان شکنان (ناکثين)، ستمگران (قاسطين) و خروج کنندگان (مارقين) را کشتي و درستي و عدّه‌اي که پيامبر خدا ـ كه درود خدا بر او و خاندانش باد ـ به تو داده بود، برايت آشکار شد و به پيماني که با او داشتي، وفا کردي، گفتي: «آيا اينک زمان آن نرسيده است که اين [محاسن] از [خون] اين [سر] رنگين شود؛ چه زماني نگون بخت‌ترين افراد اين امّت [براي اين کار] برانگيخته مي‌شود؟!» [اين سخنان را در حالي گفتي که] تو يقين داشتي [بر حقّي و در زندگي] بر اساس دلايل آشکاري که از پروردگارت داشتي و بر مبناي بصيرت و شناختي که از کارت داشتي، عمل کردي و در حالي بر خداوند وارد شدي که از معامله‌ات با او بسيار خشنود بودي.»12

اميدوارم خداوند متعال به همه، توفيق زيارت مولا علي(ع) در روز غدير را ارزاني فرمايد!

پي‌نوشت‌ها: