ولایت، قطب قرآن است

علّامه سیّد هاشم بحرانی

در ذكر پاره‌اي از احاديث صريح دربارة اينكه مراد از بطن قرآن و تأويل آن، ائمه(ع) و ولايت آنان و اتباع ايشان و مسائل مرتبط با آن است، كليني با سند از ابي بصير روايت مي‌نمايد كه گفت:

امام صادق(ع) فرمود: «اي ابامحمّد! هر آيه‌اي كه به بهشت رهنمون شود و از اهل آن به نيكي ياد شود، حتماً در مورد ما و شيعيان ماست و هر آيه‌اي كه نازل شده و از اهل آن به بدي ياد مي‌شود و به سوي دوزخ رهنمون مي‌گردد، حتماً دربارة دشمنان و مخالفان ماست.»

در «تفسير عيّاشي» از محمّد بن مسلم به نقل از ابي جعفر(ع) روايت شده است كه ايشان فرمودند:

«اي محمّد! اگر شنيدي خداوند از گروهي از اين امّت به نيكي ياد كرده است، پس مرادش ما هستيم و اگر شنيدي خداوند قومي از گذشتگان را به بدي ياد كرده است. پس مراد از آنان دشمنان ما هستند.»2

در كتاب‌هاي «كافي»، «بصائر»، تفسير عيّاشي و «غيبت نعماني» از محمّد بن منصور به نقل از امام كاظم(ع) روايت شده است كه دربارة آية «إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ مَا بَطَنَ؛1 پروردگار من فقط زشت‌كاري‌ها را چه آشكارش (باشد) و چه پنهان حرام گردانيده است» فرمودند:

«قرآن را ظاهري است و باطني و همة آنچه را كه خداوند در قرآن تحريم كرده است، ظاهر قرآن و باطن آن امامان جور هستند و همة آنچه كه خداوند در قرآن حلال كرده است، ظاهر قرآن و ائمة حق(ع) باطن آن هستند.»2

در كتاب «عيون اخبار الرّضا(ع)» به نقل از امام رضا(ع) آمده است كه ايشان فرمودند:

«امام علي(ع) مي‌فرمود: «كسي از مردم با ما اهل بيت(ع) قياس نمي‌گردد، قرآن دربارة ما نازل گشته و كانون رسالت از ميان ماست.»

و در كتاب «رياض الجنان» و ديگر كتب از جابر بن عبدالله به نقل از پيامبر اكرم(ص) روايت شده است كه ايشان در حديثي كه در آن به ذكر فضايل اهل بيت خويش(ع) پرداخت، فرمودند: «ما كانون تنزيل و معني تأويل هستيم... الخ.» در كتاب «مشارق الأنوار» از كتاب «الواحدة» از طارق بن شهاب به نقل از اميرمؤمنان(ع) آمده است كه ايشان در حديثي طولاني كه در آن به ذكر صفات امام پرداختند، فرمودند:

«اينها همه از آن آل محمّد(ص) است و در آن شريكي ندارند؛ زيرا آنان كانون تنزيل و معني تأويل هستند.»

در كتاب «كنز الفوائد» كراجكي و در ديگر كتب از داوود بن كثير به نقل از امام صادق(ع) آمده است كه:

ايشان فرمودند: «خداوند تعالي ما را آفريد و نيكو گردانيد و ما را برتري داد و امنا و حافظان وحي و خزانه‌داران خويش در همة زمين و آسمان‌ها قرار داد و براي ما ضدها و دشمناني قرار داد و از ما در كتاب خويش نام برده است و از نام‌هاي ما با بهترين نام‌ها و گرامي‌ترينش نزد خود به كنايه سخن گفته است و نيز از دشمنان و مخالفان ما در كتابش نام برده است و از آنها با بدترين نام‌ها و منفورترين آنها نزد خود و بندگان پرهيزكارش به كنايه نام برده و براي آنان مثل‌هايي آورده است.»

در كتاب كافي و تفسير عيّاشي از امام صادق(ع) و نيز در كتاب كنز الفوائد با اسناد متعدّد به نقل از ابن عبّاس و در «تفسير» فرات بن ابراهيم با اسناد متعدّد از اصبغ بن نباته آمده است كه اميرمؤمنان(ع) فرمودند:

«قرآن بر چهار ربع نازل شده است. يك ربع دربارة ماست و يك ربع دربارة دشمنان ماست و يك ربع آن سنن و امثال است و يك ربع ديگر آن واجبات و احكام است و كريمه‌هاي قرآن از آن ماست.»3

عيّاشي بر اين روايت افزوده است: و كريمه‌ها و محاسن و بهترين‌هاي قرآن از آن ماست... الخ. مانند اين روايت در روايت خثيمه، قبلاً آمده است؛ ولي در آنجا آمده: «قرآن بر سه ثلث نازل شده است» و ظاهراً اين تقسيم به معناي مساوي كردن حقيقي يا تفريق از تمامي وجود نيست؛ بنابراين با اختلاف دو روايت در سه ثلث يا چهار ربع بودن مشكلي پيش نمي‌آيد. همچنين

با افزوده شدن بعضي بخش‌ها به ثلث يا به ربع يا كاستن بعضي بخش‌ها از آن يا تداخل بعضي بخش‌ها با يكديگر مشكلي حاصل نمي‌گردد. از اين روست كه احكام و سنن و امثال نيز به آنان تأويل شده است. آنچه كه گفتة ما را تأييد مي‌كند، سخني است كه صفّار در بصائر الدّرجات با اسناد از حضرت علي(ع) نقل مي‌كند كه ايشان فرمودند:

«دو سوم قرآن دربارة ما و شيعيان ماست و هر چه كه از خير و نيكي در آن است، براي ما و شيعيان ماست و يك سوم باقي مانده را با ساير مردم شريك هستيم و هر چه از شرّ و بدي باشد، از آن دشمنان ماست ... الخ.» از موارد تأييد اين سخن، آن است كه همة آنچه را كه ائمه در تفسير خود از بطن قرآن و تأويل آن گفته‌اند، دربارة آنها و شيعيان آنها و دشمنانشان است؛ كما اينكه بيشتر تفاسير ظاهري آنان نيز چنين است. پس تأمّل كن!

در كتاب «احتجاج» از امام باقر(ع) روايت شده است كه فرمودند:

«پيامبر(ص) در خطبة روز غدير فرمودند: «اي مردم! اين علي است كه بر من از شما سزاوارتر و از شما به من نزديك‌تر است و خداوند و من از او راضي هستيم و هر آيه‌اي كه خدا در آن خشنود باشد، در شأن اوست و هرگاه در هر آيه‌اي كه ايمان آورندگان را با آن مورد خطاب قرار داده است، آن را با او شروع كرده است و هر آيه‌اي كه با مضمون ستايش در قرآن نازل شده، در شأن اوست. اي مردم! فضايل علي در نزد خداوند عزّوجلّ است و آن را در قرآن بر من نازل نمود و تعداد آن از شماره بيرون است و نمي‌توانم آن را در يك مجلس ذكر كنم. پس هر كس شما را به آن خبر داد يا به شما شناساند، باورش كنيد.»4

در كتاب «مناقب» ابن شهر آشوب آمده است كه:

معاويه به ابن عبّاس گفت: ما به همه جا نامه نوشتيم و مردم را از ذكر مناقب علي بر حذر داشتيم، تو نيز زبان از مدح علي دركِش. گفت: آيا ما را از قرائت قرآن نهي مي‌كني؟ گفت: نه، گفت:‌ آيا ما را از تأويل آن نهي مي‌كني؟ گفت: آري. گفت: آيا قرآن بخوانيم و سؤال نكنيم؟ گفت: از غير اهل بيت خود سؤال كن. گفت: ولي قرآن بر ما نازل شده است، آنگاه ما از ديگران بپرسيم؟ آيا ما را از عبادت خداوند عزّوجلّ بازمي‌داري؟ بنابراين تو امّت را نابود مي‌كني.

در «توحيد» صدوق و ديگر كتب با اسناد مختلفي آمده است كه امام صادق(ع) فرمودند:

«هر آيه‌اي كه در قرآن با لفظ «يا ايّها الّذين آمنوا» آغاز مي‌شود، عليّ بن ابي طالب(ع) امير و رهبر و شريف و نخستين فرد آن است و نيز اين خبر از جماعتي از اصحاب و تابعان نقل شده است.»

همچنين در كتاب توحيد با اسنادي از امام صادق(ع) نقل كرده است كه فرمودند:

«هر آيه‌اي كه به بهشت رهنمون باشد، دربارة پيامبر(ص) و ائمه(ع) و شيعيان و اتباع آنان است و هر آيه‌اي كه به دوزخ رهنمون باشد، دربارة دشمنان و مخالفان آنان است؛ اگرچه آيات دربارة گذشتگان است؛ ولي هر آنچه كه دربارة خير و نيكي باشد، همچنان بر اهل خير اين امّت جاري و ساري است و هر آنچه كه دربارة شرّ و بدي باشد، دربارة اهل شر جاري و ساري است.»

در تفسير عيّاشي از عمر بن حنظله به نقل از امام صادق(ع) روايت شده است كه روزي از امام دربارة آية «قُلْ كَفَي بِاللهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ؛5 بگو كافي است ‏خدا و آن كس كه نزد او علم كتاب است، ميان من و شما گواه باشد.» پرسيدم، ايشان وقتي ديدند كه من در اين آيه و موارد همانند آن در قرآن كندوكاو مي‌كنم، فرمودند:

«اي عمر! بس است، هر آنچه در قرآن كريم از آغاز تا پايان آن آمده است و به اين آيه مانند است در شأن ائمه(ع) است و آنها مورد نظر آن آيه بوده‌اند.»6

صدوق و كليني از عبدالله بن سنان روايت كردند كه گفت:

ذريح محاربي گفت: روزي از امام صادق(ع) دربارة آية «ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ؛7 سپس بايد آلودگي خود را بزدايند.» سؤال كردم. فرمودند:

«مراد از اين آيه ديدار امام است.» وي مي‌گويد: من خود به سراغ امام رفتم و از امام(ع) پرسيدم: فدايت شوم، دربارة آية «ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ» پرسش دارم، فرمودند:

«معناي آن كوتاه كردن شارب و ناخن‌ها و مانند اينهاست.» من سخن ذريح را برايش تعريف كردم، فرمود: «هم ذريح راست مي‌گويد و هم تو درست مي‌گويي. قرآن ظاهري دارد و باطني. آيا كسي تحمّلي در حدّ تحمّل و ظرفيّت ذريح دارد؟»

مؤلّف مي‌گويد: اين سخن امام(ع) صراحت دارد كه ايشان امثال اين تأويل‌ها را از بيشتر مردم حتّي از ابن سنان كه از فضلاي اصحابشان بود، به دلايلي كتمان مي‌كردند؛ امّا ظاهراً وجه تناسب دو معني در خبر آن است كه پليدترين ناپاكي‌هاي روحاني، جهل و گمراهي و اخلاق نكوهيده است كه با ديدار امام از ميان مي‌رود، كما اينكه ناپاكي‌هاي ظاهري با كوتاه كردن ناخن و مانند آن از بين مي‌رود؛ زيرا كلمة «التفث» به ناپاكي‌ها و نامرتّب بودن، تفسير شده است. در «كافي» به نقل از سعد خفا آمده است كه وي از امام باقر(ع) پرسيد:

آيا قرآن سخن مي‌گويد؟ ايشان فرمود: «اي سعد! نماز نيز سخن مي‌گويد و داراي صورت و خلقتي است كه امر و نهي مي‌كند.» وي گفت: با شنيدن اين سخن رنگ چهره‌ام تغيير كرد و گفتم اين سخني است كه نمي‌توانم آن را به مردم بگويم. فرمود: «آيا مردم به كسي جز شيعة ما گفته مي‌شود؟ هر كس نماز را نشناسد، حقّ ما را انكار كرده است.» سپس فرمود: «اي سعد! خداوند عزّوجلّ فرمود: «إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَي عَنِ الْفَحْشَاء وَ الْمُنكَرِ وَلَذِكْرُ اللهِ أَكْبَرُ؛8 نماز از كار زشت و ناپسند باز مي‏دارد و قطعاً ياد خدا بالاتر است.» در

تفسير عيّاشي از امام صادق(ع) روايت شده است كه فرمودند: «خداوند عزّوجلّ ولايت ما اهل بيت را قطب قرآن و قطب همة كتاب‌ها قرار داده است. آيات محكم قرآن بر اساس ولايت ما مي‌چرخد و كتب ديگر به آن اشاره نموده است و ايمان با آن مشخّص مي‌گردد... الخ.»9

عيّاشي همچنين از امام حسن بن عليّ بن ابي طالب(ع) روايت نمود كه فرمودند:

«هر كس فضل اميرمؤمنان(ع) را انكار كند، تورات، انجيل، زبور، صحف ابراهيم و ديگر كتب الهي را تكذيب كرده است»؛ زيرا هر يك از آنها كه نازل شدند، مهم‌ترين چيزي كه در آنها پس از توحيد خداوند و اقرار به نبوّت پيامبر آمده است، اعتراف به ولايت علي(ع) و اهل بيت طيّبين او(ع) مي‌باشد و مشابه اين روايت در تفسير امام حسن عسكري(ع) آمده است. اگر بخواهيم بيشتر رواياتي را كه بر موضوع بحث ما دلالت دارد، بياوريم، سخن به درازا مي‌كشد. ما به همين اندازه در اينجا بسنده مي‌كنيم و اميدواريم خداوند ما را به حقّ و درستي توفيق دهد.

پي‌نوشت‌ها: