فعّالیت‌های امیرالمؤمنین(ع) پیش از حکومت

گفت‌وگو با دکتر اصغر قائدان

اشاره:

حيات ائمه(ع) در مقاطع مختلف زماني به فراخور شرايط و اوضاع، فراز و فرودهايي داشته است. يكي از مقاطع تاريخي زندگاني اميرالمؤمنين(ع) كه در منابع تاريخي كمتر به آن پرداخته شده، بازة زماني ميان رحلت پيامبر اكرم(ص) و آغاز حكومت آن حضرت است. براي اوّلين بار «دكتر اصغر قائدان» اثري محقّقانه در اين باره نگاشتند كه بهانه‌اي شد تابه مناسبت ايّام عيد سعيد غدير خم گفت و گويي با همين موضوع با ايشان انجام دهيم، اميد كه مقبول طبع شما قرار گيرد.

 در ابتداي گفت‌وگو اشاره‌اي به اصل واقعة غدير و اينكه چرا پيامبر اكرم(ص) اين زمان و مكان را براي اعلام ولايت اميرمؤمنان(ع) انتخاب كردند، داشته باشيد.

 در پاسخ به اين سئوال، مطالب زيادي بيان شده و صحبت مشهور و مألوف در اين باره اين است كه مي‌گويند: منطقة «غدير خم» يك شاه‌راه، بوده و كساني كه از حج برمي‌گشته‌ و قصد داشته‌اند هر كدام به مناطق سكونت خود در شام و عراق و ... بروند، همه در اينجا از هم جدا مي‌شدند.

دربارة موقعيّت جغرافيايي غديرخم بايد متذكّر شوم كه وقتي كسي از سمت «مكّه» يا «مدينه» به «جحفه» مي‌رود، در سمت شرق او «درياي سرخ» است. مسير از مدينه به سمت جنوب شرقي و از مكّه به سمت شمال غربي است. جحفه جزو «تهامه» و نزديك درياي سرخ است. غدير در چند كيلومتري جحفه است. جحفه منطقه‌اي است كه حاجيان مصري و آفريقايي يا آنها كه از شمال مي‌آيند و همچنين حاجياني كه امروزه از «ايران» به حج مي‌روند، مي‌توانند در آنجا محرِم شوند. به عبارت ديگر يكي از اماكن اِحرام است و حدود حرم از آنجا شروع مي‌شود و در مسير بازگشت هم باز از همين جا مي‌توانند از هم جدا بشوند و از احرام بيرون بيايند.

بعد از جحفه در منطقه‌اي كه غدير خم در آن قرار دارد فقط خود غدير اهمّيت دارد. «غدير» به معناي بركه‌ و «خُم» به معناي جايي كه آب در آن جمع مي‌شود و نمي‌ماند؛ مثل باتلاق است. در آن زمان بود كه وقتي مي‌خواستند دعاي بد يا نفرين بكنند از خُم به عنوان باتلاق‌گاه ياد مي‌كردند. مثلاً پيامبر اكرم(ص) زماني مي‌فرمودند: «خدايا بيماري‌هاي مدينه را در خُم بريز.» به عبارت ديگر اينجا يك منطقة بدي بوده كه هم باتلاق بوده و هم بد آب و هوا. طبيعي است كه انتخاب چنين جايي به وسيلة پيامبر(ص)، ناشي از اهمّيت حادثه است كه حتي در جايي كه بدترين جاها به شمار مي‌آيد، چاره‌اي جز ابلاغ اين رسالت نيست.

در زمان حج بيشتر مردم در شبه جزيره حضور دارند و هيچ اجتماعي با شكوه‌تر از آن وجود ندارد. بنابراين بهترين موقعيّت براي اين امر بوده و نشان مي‌دهد همان طور كه رسالت ايشان جهاني بوده، ولايت را هم به شكل جهاني در نظر گرفته‌اند. بر خلاف نظر برخي كه گمان مي‌كنند امامت مختصّ شيعه است (هر چند اصول، باورها و كلام مربوط به اين موضوع، متعلّق به شيعه است)؛ ولي اين امر به همة مردم جهان اختصاص دارد.

 واقعة غدير چه جايگاهي در منابع و مستندات روايي شيعه و سنّي دارد، آيا در منابع سنّي هم با اين واقعه به عنوان يك رويداد قطعي تاريخي برخورد شده است؟

 چون اين واقعه جايگاه ممتازي در تاريخ اسلام دارد، بحمدالله متون حديثي، روايي و تاريخي فراوان است و ميراث تمدّن اسلامي در اين موضوع از باروري خاصّي برخوردار است؛ البتّه اين موضوع را بيشتر ارادتمندان اهل بيت(ع) بارور كردند. ولي در عين حال، اهل سنّت هم تمايلاتي به حفظ يا احياي اين اثر داشته‌اند.

از آنجا كه بحث ولايت امام علي(ع) متعلّق به شيعه است و جزو اصلي تفكّرات، كلام و منطق تشيّع به شمار مي‌آيد، مورّخان و محدّثان

كارهاي زيادي دربارة واقعة غدير انجام داده‌اند و با تلاش‌هاي بسيار، ميراث ارزشمندي را به جا گذاشته‌اند. پاسخ كافي و وافي به اين پرسش را در كتاب ارزشمند الغدير مي‌توان ديد. چون الغدير مجموعه‌اي است از آثار ملكوتي كه در اين باره نوشته شده و مرحوم علّامه اميني(ره) بحمدالله موفّق شدند متون حديثي شيعه و اهل سنّت را گردآوري كنند و منبع عظيم و قابل توجّهي را فراهم آورند.

 پيامبر اكرم(ص) چه بيم‌ها و نگراني‌هايي از اعلام صريح ولايت اميرمؤمنان(ع) داشتند كه خداوند به ايشان فرمودند: «والله يعصمك من النّاس»؟

 چنين تعبيري از اين آيه، مخصوص مفسّران شيعه است. در بيان آنها آمده كه پيامبر(ص) از ابلاغ ولايت بيم داشتند و مي‌ترسيدند كه مردم نپذيرند. صحبت‌هاي اهل‌ سنّت هم جاي بحث و نقد دارد كه فرصت ديگري مي‌طلبد.

در مجموع به نظر مي‌رسد كه امامت امام علي(ع) بدون مخالفت نبوده، در دوران حيات پيامبر(ص) هم مخالفت‌هايي با ايشان مي‌شد و اعتراض‌هايي به سيرة ايشان، به خصوص عدالت آن حضرت صورت مي‌گرفته است.

امام علي(ع) در جايگاه وصيّ، با اهل قبله روبه‌رو بودند و پيامبر(ص) با مشركان. براي همين در «جنگ جمل» اجازة غنيمت گرفتن ندادند و گفتند: «از مسلمان نمي‌توان غنيمت گرفت.» با عدالتي كه امام(ع) در همان دوران از خودشان نشان داده بودند، طبيعي بود مردم با جانشيني ايشان مخالف باشند و پيامبر(ص) از اين جريان نگران بودند. شايد ايشان در ابلاغ مردّد نبوده‌اند و ترديدشان در نحوة ابلاغ اين پيام بوده است و خداوند فرموده كه: «نگران نباش و خداوند تو را حفظ مي‌كند.» والّا پيامبر(ص) از جانشان نمي‌ترسيدند تا اين‌گونه تفسير كنيم كه جرياني بوده كه خطر جاني براي ايشان به همراه داشته است. پيامبر(ص) از عاقبت اين جريان نگران بوده‌اند كه مردم با آن، چه برخوردي خواهند داشت.

 چرا با وجود اينكه در زمان رحلت پيامبر اكرم(ص) بيش از دو ماه از واقعة غدير و اعلام ولايت امير مؤمنان(ع) نمي‌گذشت، جامعة اسلامي به راحتي امام علي(ع) را به فراموشي سپرد و هر يك از مهاجران و انصار طريقي را در انتخاب خليفة پس از رسول‌خدا(ص) برگزيدند؟

 نمي‌توان گفت، آنها مسئلة غدير و اعلام ولايت اميرمؤمنان(ع) را فراموش كردند؛ زيرا فاصلة زماني خيلي كم بود. بسياري از صحابه كه در «سقيفه» حضور داشتند، در غدير بودند و بحث وصايت و ولايت امام(ع) را ديدند، شنيدند و با بيعت كردنشان بر آن صحّه گذاشتند.

خيلي‌ها آن را در ذهن داشتند. در سقيفه، مواردي را داريم كه صحابه از اين جريان ياد كرده‌اند. زبيربن بكار، نويسندة كتاب «اخبار الموفّقيات» اشاره مي‌كند كه قيس بن سعدبن عباده صراحتاً به پدرش اعتراض مي‌كند كه: مگر تو در روز غدير حضور نداشتي كه پيامبر(ص) امام علي(ع) را به جانشيني خود انتخاب كردند، پس چطور الآن دنبال جانشيني خودت هستي؟

او در جواب پسرش مي‌گويد:

من تو را عاق مي‌كنم و تا زنده هستم به خدا سوگند با تو صحبت نمي‌كنم. بعد از آن واقعاً پدرش را رها مي‌كند، همان‌طور كه به‌طور مرسوم وقتي يك نفر فرزندش را عاق مي‌كند، او پدرش را كنار مي‌گذارد. اين نشان مي‌دهد خيلي‌ها اين مطلب را هنوز در خاطر دارند؛ ولي قدرت خيلي مهم است؛ قدرت سياسي و تكيه زدن بر مسند و حكومت و رسيدن به آمال و آرزوهاي جناح‌هاي سرخورده در دوران پيامبر(ص) كه در درجات پايين‌تري نسبت به بني‌هاشم قرار گرفته بودند، مخصوصاً خاندان تميم‌بن مرّه و عدي‌بن كعب چيزي بود كه اينها به دنبال احيا و به دست آوردن آن بودند. طبيعي است كه با داشتن چنين هدف و مقصدي، آنها حرف‌هايي را كه قبلاً شنيده بودند، نشنيده بگيرند، خودشان را به فراموشي بزنند و بعدها تعبير كنند كه اصلاً پيامبر(ص) چنين نظري نداشتند كه ما ولايت حضرت علي(ع) را بپذيريم و مدّنظرشان دوستي و محبّت او بوده است.

به نظر من، قدرت مسئله‌اي است كه خطّ بطلان بر همه چيز مي‌كشد، مخصوصاً جناح‌هاي عدناني و قحطاني موجود در شبه‌جزيره، هميشه بر سر قدرت با هم رقابت داشتند. به محض اينكه پيامبر(ص) از دنيا رفتند، بهترين موقعيّت را براي احياي كينه‌ها و رقابت‌هاي گذشته پيدا كردند. آنها از بني‌هاشم كينه و كدورت داشتند. نمي‌خواستند بني‌هاشم افتخار نبوّت و امامت را به طور متوالي از آن خود كند.

 چرا امام علي(ع) حتّي با وجود درخواست‌هاي حضرت زهرا(س) براي احقاق حقّ خود، به اقدامات جدّي‌تر دست نزدند؟

 در پاسخ به پرسش قبلي هم اشاره كردم كه حضرت علي(ع) به شرايط توجّه داشتند. وقتي ايشان مي‌بينند كه جامعه آمادگي پذيرش خلافت ايشان را ندارد، طبيعي است كه اقدام جدّي و پيگيري مدام نداشته باشند.

آن دوره يك مقطع حسّاس بوده از طرفي «بحران ردّه» پيش آمده بود و عدّه‌اي از دين برگشته بودند، از طرف ديگر روميان از منطقة شمال آمادة حمله به داخل سرزمين اسلامي بودند و در كنار همة اينها عدّه‌اي يك نفر را پذيرفته‌اند و با او بيعت كرده‌اند و در چنين شرايطي، امام(ع) اصلاً صلاح نمي‌بينند كه

يك بحران داخلي هم به وجود بياورند. امام(ع) در نهج ‌البلاغه اشاره مي‌كنند كه «ديدم عدّه‌اي از دين برگشته‌اند، روميان هم كه سرزمين‌هاي اسلامي را تهديد مي‌كنند و علاوه بر آن ديدم از آن گوسفندي كه ما شيرش را دوشيده‌ايم، اگر بخواهيم با آن برخوردي بكنيم، مثل اين است كه به ظرف شير لگد زده و آن را واژگون كرده باشيم.» اين بيان به خوبي نشان مي‌دهد كه مصلحت برتر دين، سكوت را اقتضا مي‌كرده است. خيلي‌ها هم به حضرت پيشنهاد اقدام مسلّحانه دادند؛ به طور مثال ابوسفيان گفت: اگر تو بيايي، من با تو بيعت مي‌كنم و مدينه را از سواران پر مي‌سازم، عبّاس هم به نحو ديگري همين پيشنهاد را مطرح مي‌كند، ولي امام علي(ع) زير بار نمي‌روند و نمي‌خواهند اتّحاد مختصري كه الآن وجود دارد، از بين برود. امام(ع) منتظر بهبود شرايط بودند تا متّهم به قدرت‌طلبي و دنياگرايي نشوند.

 لطفاً دربارة ماجراي ردّه بيشتر توضيح بدهيد.

 همان طور كه مي‌دانيد در مدّتي كمتر از يك هفته پس از رحلت پيامبر(ص) بحث «ردّه» پيش آمد. مرتدان برخلاف نگاه يك سوية مورّخان اهل سنّت سه دسته بوده‌اند: يك دسته از آنها از دين برگشته بودند. اينها همان فرصت‌طلبان بي‌دين عرب بودند. اسلام آوردن اينها به جهت حكومت اسلام بر مناطق آنان و ناتواني در مقابله با سپاه اسلام بود. اسلام سطحي را بدون هيچ عملي پذيرفته بودند. پيامبر(ص) كه از دنيا رفتند، اينها گفتند: پيامبر و هر چه با خودش آورده بود، همه‌اش رفت و تمام شد و ما به آن عروبت، باديه‌نشيني و چپاول‌هاي خودمان برمي‌گرديم. چون زكات را باج مي‌دانستند، از پرداخت آن امتناع مي‌ورزيدند.

دستة دوم كساني بودند كه ادّعاي نبوّت كردند و به آنان «متنبّيان» مي‌‌گوييم. اينها نه تنها دين نداشتند؛ بلكه دنبال تأسيس يك دين جديد بودند. اسود انسي و طليحه در زمان حيات پيامبر(ص) چنين ادّعايي را داشتند كه اوّلي در همان ايّام كشته شد و دومي هم پس از رحلت پيامبر(ص). دو نفر ديگر هم پس از رحلت پيامبر(ص) ادّعاي خود را مطرح كردند و چون جايگاه ادبي خوبي در شعر و نحو و ... داشتند، از اين فرصت استفاده كردند و با سرودن اشعار، مدّعي آوردن قرآن شدند. بعضي هم جادوگري مي‌كردند تا مردم را مسحور خودشان بكنند.

دستة سوم كساني بودند كه مسلمان بودند و به يك مسئله اعتراض داشتند و آن هم منصب خلافت بود كه خليفه بايد انتخاب مي‌شده در حالي كه شايستگي خلافت را هم دارا بوده باشد. اگر اشعار «قبيلة كنده» يا برخي قبايل ديگر مورد بررسي قرار گيرد، مشاهده مي‌شود كه اكثراً به بحث نصّ اشاره

جايزه بگير!

اصبغ بن نباته مي‌گويد: نماز صبح را با حضرت خواندم. مسافري آمد، حضرت فرمودند: «از كجا مي‌آيي؟» عرض كرد: شام. فرمودند: «خودت مي‌گويي براي چه كاري آمده‌اي يا من بگويم؟» عرض كرد: شما بفرماييد يا اميرالمؤمنين. فرمودند: «معاويه اعلام كرد هر كس علي را بكشد 10،000 دينار جايزه مي‌گيرد. مردي حاضر به اين امر شد و قرار گذاشت؛ ولي وقتي به خانه‌اش رفت، پشيمان شد و گفت من پسرعموي پيامبر و پدر فرزندان پيامبر را نمي‌كشم. روز بعد معاويه 10،000 دينار افزود و ديگري حاضر شد، امّا او هم پشيمان شد.

روز سوم معاويه 30،000 دينار پيشنهاد كرد كه تو حاضر شدي و اينك براي قتل من آمده‌اي و از قبيلة حمير هستي.»

مرد تروريست عرض كرد، چنين است. حضرت فرمود: «اكنون چه مي‌كني؟» عرض كرد، منصرف شدم و باز مي‌گردم.

حضرت به قنبر فرمودند: «وسايل سفرش را تكميل كن و زاد و توشة سفرش را بده. تروريست با شرمندگي بازگشت.»1

پي‌نوشت:

پي‌نوشت: