علياكبر صادقي
واقعه غدير و خطابهاي كه پيامبر گرامي اسلام در آن روز بر آن گروه عظيم از مسلمانان، القا فرمود، بتواتر نقل گرديده؛ بلكه كثرت طرق و اسناد آن روايت چند برابر حد تواتر است و با گذشت چندين قرن هنوز قطعي بوده و ترديد را به حريم آن راهي نيست و به گفته ضياء الدين مقبلي، دانشمند سني مذهب:
اگر حديث غدير، مسلم نباشد، هيچ امر مسلمي در اسلام وجود ندارد. (1)
در ميان اهل سنت، صدها دانشمند و مورخ و حافظ حديث و مفسر قرآن و متكلم و حتي اديب و لغوي، حديث غدير را روايت كرده و در كتب خود نوشتهاند. از دانشمندان و مؤلفان متقدم، تا آنجا كه تحقيق و تفحص شده، بيست و شش مجلد كتاب، درباره همين مساله باقي مانده است و از آن جمله:
كتاب «الولايه» تاليف مورخ شهير و مفسر نامدار سني مذهب، محمد بن جرير طبري (متوفي 310ق) كه ظاهرا نخستين دانشمندي است كه در اين موضوع، كتابي مستقل تدوين كرده و در آن به هفتاد و پنج طريق، حديث غدير را روايت نموده است و به نقل كتاب «معجم الادباء تاليف حموي، ج 18، ص 80» نامبرده كتابي ديگر نيز به نام «فضائل علي بن ابي طالب» نگاشته است. كتاب «الولاية في طرق حديث الغدير» تاليف حافظ، ابن عقده همداني (متوفي333ق) كه حديث مزبور را با يكصد و پنج طريق نقل كرده است. (2)
كتاب «طريق حديث الغدير» تاليف ابوطالب، عبدالله بن احمد بن زيد انباري (متوفي356ق). (3)
كتاب ابوبكر محمد بن عمرو بن محمد تميمي بغدادي، معروف به «جعابي» (متوفي 355ق). با يكصد و بيست و پنج طريق. (4)
علاوه بر اينها كتب و تاليفات بسياري وسيله دانشمندان شيعه در اين زمينه نگارش يافته و از آن جمله است كتاب بسيار ارجمند «عبقات الانوار» شامل بيست جلد كه دوازده جلد آن، وسيله دانشمند، مورخ و محقق نامدار، «ميرحامد حسين هندي» تاليف گرديده و هشت جلد ديگر، تاليف و تكميل فرزند برومند و عالم اوست.
كتاب قيم «الغدير» در بيست مجلد، تاليف آية الله علامه، شيخ عبدالحسين اميني، قدسسره، كه بحق ميتوان آن را دائرةالمعارف شيعه در موضوع تاريخ اسلام و ولايت علوي دانست. و در همين سده و همين روزگار نيز از محققان و محدثان و مؤلفان اهل سنتبه ذكر حديث غدير و ثبت آن پرداختهاند و از جمله:
احمد زيني دحلان مكب شافعي در كتاب «الفتوحات الاسلامية»
شيخ يوسف بنهاني بيروتي در كتاب «اشرف المؤيد»
سيد مؤمن شبلنجي مصري در كتاب «نور الابصار»
شيخ محمد عبده در كتاب تفسير «المنار»
عبدالحميد آلوسي بغدادي در كتاب «نثر اللئالي»
شيخ محمد، حبيب الله شنقيطي در
كتاب «كفاية الطالب»
دكتر احمد، فريد رفاعي در كتاب «تعليقات معجم الادباء»
استاد احمد، زكي مصري در كتاب «تعليقات الاغاني»
استاد احمد، نسيم مصري در كتاب «تعليقات ديوان مهيار ديلمي»
استاد محمد، محمود رافعي در كتاب «شرح الهاشميات»
حافظ، ناصر السنة حضرمي در كتاب «تشنيف الآذان»
دكتر عمر فروخ در كتاب «حكيم المعمرة» (5)
همان طور كه پيش از اين اشاره شد حديث غدير در كتب مورخان تا يكصد و بيست و پنج طريق دارد كه از ميان آن راويان، اسامي اشخاص زير را كه همگي از مشاهير صحابه پيامبر اسلامند، نمونه ميآوريم:
1. ابوبكر بن ابي قحافه 2. عمر بن الخطاب 3. عثمان بن عفان 4. طلحة بن عبدالله تميمي 5. زبير بن عوام 6. عباس بن عبدالمطلب 7. اسامة بن زيد بن حارثه 8. انس بن مالك 9. جابر بن عبدالله الانصاري 10. سعد بن ابي وقاص 11. عبدالرحمن بن عوف 12. حسان بن ثابت 13. سعد بن عباده 14. ابو ايوب الانصاري 15. عبدالله بن مسعود 16. سلمان فارسي 17. ابوذر غفاري 18. عمار ياسر 19. مقداد بن اسود 20. سمرة بن جندب 21. سهل بن حنيف 22. ابي بن كعب 23. اميرالمؤمنين، علي
و از بانوان:
24. اسماء بنت عميس 25. ام سلمه، همسر پيامبر 26. عايشه، دختر ابوبكر 27. ام هاني، بنت ابي طالب 27. صديقه طاهره، فاطمه زهرا، دختر رسول خدا، صلياللهعليهوآله. (6)
حال كه واقعه غدير و پيام آن روز، از مهمترين وقايع تاريخ اسلام است و اكنون كه بيش از يكصد ميليون مسلمان در جهان بر اساس فرمان حق و بر طبق وصيت لازم الاطاعه پيامبر خود اسلام و معارف و احكام ديني را از ناحيه نوراني علي، امير المؤمنين و ائمه طاهرين، صلوات الله عليهم اجمعين، تلقي ميكنند. دريغ است كه بسياري از اين پيروان راستين اسلام و تشيع ار خطاب عزا و پيام انسان ساز پيامبر خود در روز غدير به قدر شايسته آگاه نباشند و يا سبب نا آشنايي با زبان تازي، ز درك و استفاده از آن محروم بمانند و بهمين جهت ترجمه فارسي آن گرامي بر طبق متن مروي در كتاب ارجمند «احتجاج طبرسي» دانشمند و محقق عظيم الشان قرن ششم هجري (7) كه از مصادر معتبر كتب روايت است هب عمل آمد؛ هرچند كه مرا آن مايه نبود كه بتوانم آن بلاغت و جاذبه را كه در آن متن شريف است تامين نمايم ولي
آب دريا را اگر نتوان كشيد هم به قدر تشنگي بايد چشيد
بسم الله الرحمن الرحيم
ستايش خداوندي را كه در يگانگي، والا و در بي همتايي، نزديك و در اقتدار شكوهمند و در اركان خود بسي بزرگ است. دانشش بر هر چيز احاطه دارد و آفريدگان همگي مقهور قدرت اويند. بزرگي كه پيوسته بوده و ستودهاي كه هميشه خواهد بود. آفريدگار آسمانهاي بلند و گستراننده گستره زمين است. فرمانرواي مطلق زمينها و آسمانهاست و به غايت، پاك و بينهايت پاكيزه است. پروردگار فرشتگان و روح است و نسبتبه هر آنچه آفريده كريم است و هرچه ساخته و پرداخته غرقه عطا و فضل اويند. هر ديدهاي را ميبيند و هيچ ديدهاي را توان ديدار او نيست...
در اجراي كيفر مجرمان، شتاب نميكند و به عذابي كه در خور آنند تعجيل، نمينمايد. به اسرار نهان و به سويداي سينهها آگاه است و هيچ رازي از او پوشيده نيست و هيچ امر نهاني او را به اشتباه نميافكند...
گواهي ميدهم: او خدايي است كه هستي، آكنده قداست وي است و آغاز بي آغاز و انجام بي فرجام به نور او احاطه شده است.
فرمانش بي مشورت مستشاري مجرا و نافذ است و قضا و تقديرش بي مدد و انبازي بر كائنات حكومت دارد و در تدبير امر خلقش هيچ نقص وبي نظمي نيست... اعتراف ميكنم كه بنده اويم و گواهي ميدهم كه پرورنده و پروردگار من است و آنچه
را كه به من اعلام فرموده به مردم ابلاغ خواهم كرد. مباد كه به سبب مسامحه در انجام وظيفه تبليغ، كوبه عذاب حق بر من فرود آيد. عذابي كه هيچ قدرتي را توانايي دفع آن نباشد. [آري] نيستخدايي جز خداوند كه دستورم داده و فرموده است كه: «اگر در ابلاغ آنچه اينك بر تو فرو فرستادهام كوتاهي كني، در حقيقتبه هيچ يك از وظايف رسالت و ابلاغ پيام من عمل نكردهاي.» و هم او - تبارك و تعالي - حفظ و نگهداري مرا در برابر مخالفان تعهد و تضمين كرده و او مرا كفايت كنندهاي بزرگوار است. و اينك اين است آن پيام كه بر من نازل فرموده:
بسم الله الرحمن الرحيم يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليك من ربك و ان لم تفعل فما بلغت رسالته و الله يعصمك من الناس. (8)
اي مردم! من در ابلاغ آنچه كه حق بر من فرو فرستاده است، كوتاهي نكردهام و هم اكنون سبب نزول آن آيه را برايتان باز خواهم گفت: فرشته وحي خدا - جبرئيل، عليهالسلام - سه بار بر من فرو آمد و از سوي حق تعالي، پروردگارم، فرمان داد تا در اين مكان بپاخيزم و سپيد و سياه مردم را رسما آگاهي دهم؛ كه علي بن ابيطالب، برادر و وصي و خليفه و جانشين من و امام پس از من است كه نسبتش به من همان نسبت است كه هارون به موسي داشت، با اين تفاوت كه رسالتبه من خاتمه يافته است و بعد از خداوند و رسولش، علي، ولي و صاحب اختيار شماست و پيش از اين هم خداوند در آيهاي ديگر از قرآن چنين فرمود:
انما وليكم الله و رسوله والذين امنوا الذين يقيمون الصلوة و يؤتون الزكاة و هم راكعون. (9)
علي بن ابيطالب، همان كسي است كه نماز به پاي داشته و در حال ركوع، به نيازمند، صدقه داده است.
از جبرئيل، عليهالسلام، خواستم كه از خداوند متعال عافيت مرا از تبليغ اين ماموريت، تقاضا كند؛ چون ميدانستم كه در ميان مردم، پرهيزگاران، اندك و منافقان، بسيارند و از مفسده جويي گنه آلودگان و نيرنگ بازي آنان كه دين اسلام را به تمسخر و استهزا گرفتهاند، آگاهي داشتم؛ همانها كه خداوند در قرآن كريم، چنين توصيفشان كرده است:
تقولون بافواهكم ما ليس لكم به علم و تحسبونه هينا و هو عند الله عظيم. (10)
هنوز آن آزارها كه اين گروه بارها بر من روا داشتند، از خاطر نبردهام، تا آنجا كه به دليل ملازمت و مصاحبت فراوان علي با من و توجهي كه به او داشتم به عيبجويي من برخاستند و مرا مردي زود باور كه هرچه ميشنود، بي انديشه ميپذيرد، خواندند تا آنكه خداوند، عز و جل، اين آيه را نازل فرمود:
و منهم الذين يؤذون النبي و يقولون هو اذن قل اذن خير لكم يؤمن بالله و يؤمن للمؤمنين. (11)
من، هم اكنون ميتوانم يكي يك اين گروه را به نام و نشان، معرفي كنم؛ ليكن به خدا سوگند من در مورد اين افراد، بزرگوارانه رفتار كرده و ميكنم.
ولي اينها همه خداي را از من راضي نميسازد مگر آنكه وظيفه خود را در مورد ماموريتي كه از آيه شريفه «يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليك...» يافتهام، به انجام رسانم.
[حال كه چنين است، پس:] اي مردم! بدانيد كه خداوند، علي بن ابيطالب را ولي و صاحب اختيار شما معين فرموده و او را امام و پيشواي واجب الاطاعه قرار داده است و فرمانش را بر همه مهاجران و انصار و پيروان ايماني ايشان و بر هر بياباني و شهري و بر هر عجم و عربي و هر بنده و آزادهاي و بر هر صغير و كبيري و بر هر سياه و سپيدي و بر هر خدا شناس و موحدي فرض و واجب فرموده و فرمانها و اوامر او را مطاع و بر همه كس نافذ و لازم الاجرا مقرر كرده است. هر كس با علي به مخالفتبرخيزد، ملعون است و هر كس كه از
او پيروي نمايد، مشمول عنايت و رحمتحق خواهد بود.
مؤمن كسي است كه به علي ايمان آورد و او را تصديق كند. مغفرت و مرحمت و بخشايش خداوند ويژه او و كساني است كه سخن او را بنيوشند و نسبتبه فرمان او مطيع و منقاد باشد.
اي مردم! اين واپسين بار است كه مرا در اين موقعيت ديدار ميكنيد، پس گوش فرا داريد و به سخنانم دل سپاريد و دستور پروردگارتان را فرمان بريد. خداوند، عزوجل، پروردگار و ولي و صاحب اختيار و خداوندگار شماست و گذشته از او، پيامبرش - محمد - همين من كه اكنون به پا خاسته و با شما سخن ميگويم، بر شما سمت ولايت و صاحب اختياري دارد و پس از من، امامت و پيشوايي تا روز واپسين و تا آن هنگام كه خدا و پيامبرش را ديدار خواهيد كرد، در ذريه و نسل من كه از پشت علي هستند، قرار خواهد داشت.
جز آنچه خداوند، حلال كرده، حلال نيست و جز آنچه خداوند، حرام فرموده، حرام نيست و پروردگار، هر حلال و حرامي را به من معرفي كرده است و من نيز تمام آنچه از كتاب خود و حلال و حرامش تعليم نموده است، به علي آموختهام.
اي مردم! دانشي نيست كه خداوند به من تعليم نكرده باشد، و من نيز هرچه تعليم گرفتهام، يكسره به علي اين امام پرهيزگاران و پارسايان آموختهام و ديگر دانشي نيست مگر آنكه به علي تعليم كردهام، او كه امام مبين و رهنماي آشكار شماست.
اي مردم! مباد كه نسبتبه او راه ضلالت و گمراهي سپريد و مباد كه از او روي بر تابيد و مباد كه از ولايت و سرپرستي او و از اوامر و فرمانهايش به تكبر سر باز زنيد. اوست كه هادي به حق و عامل به حق و نابود كننده باطل است و از ناپسنديدهها بازتان ميدارد. اوست كه در راه خدا از سرزنش هيچ كس، پروا نميكند و اوست نخستين كسي كه به خدا و پيامبرش ايمان آورد و جان خويش فداي رسول الله كرد و در آن هنگامهها كه هيچ كس در كنار پيامبر، باقي نماند، همچنان از او حمايت كرد و او را تنها رها ننمود و همو بود كه در آن روزگار كه كسي را انديشه عبادت و پرستش خدا نبود، در كنار پيامبر، پروردگار خود را پرستش و عبادت ميكرد.
اي مردم! علي را برتر و والاتر از هر كس بدانيد كه خدايش از همه والاتر و برتر دانسته است و به ولايت او تمكين كنيد كه خدايش به ولايتبر شما منصوب فرموده است.
اي مردم! علي، امام و پيشوا از جانب حق تعالي است و خداوند توبه منكران ولايت او را هرگز نخواهد پذيرفت و هرگز آنان را مشمول عنايت و مغفرت خويش قرار نخواهد داد و خداوند، بر خود حتم و لازم فرموده كه با آن كسان كه از فرمان علي سرپيچند، چنين رفتار كند و پيوسته تا جهان باقي و روزگار، در كار است، ايشان را در شكنجه و عذابي سخت و توان فرسا معذب دارد. پس مباد كه فرمانش را معصيت كنيد كه به آتشي گرفتار خواهيد شد كه آدمي و سنگ افروزنده آن است كه براي كافران فراهم گرديده است.
اي مردم! همه پيامبران پيشين و رسولان نخستين، مردم را به آمدن من بشارت دادهاند. من، خاتم پيامبران و رسولان خدايم و بر همه خلق آسمانها و زمينها حجت و برهانم.
هر كس در اين امر، ترديد كند، همچون كفار جاهليت نخستين است و هر كس در سخني از سخنان من شك نمايد؛ در حقيقت، به تمام سخنان من شك كرده است و چنين كس، مستحق بلا و مستوجب آتش خواهد بود.
اي مردم! خداوند متعال با اين فضيلتها كه بر من، مرحمت فرموده بر من منت نهاده و احسان كرده است (آري) خدايي جز او نيست و تا جهان، بر قرار و روزگار، پايدار است، ستايش و سپاس من، ويژه خداي من است.
اي مردم! علي را برتر از همه بدانيد كه گذشته از من، از هر مرد و زني، برتر و والاتر است. [بدانيد] كه خداوند، به خاطر ماست كه به جهانيان، روزي ميدهد و آفرينش بر پاي و برقرار است؛ هر آن كس كه اين سخن مرا انكار كند، ملعون و ملعون و مغضوب و مغضوب درگاه حق است. هان! آگاه باشيد كه اين سخنان را بيقين جبرئيل از سوي حق تعالي به من خبر داده و گفته است كه: «هر كس با علي به عداوت و دشمني برخيزد و ولايت و محبت او را در دل نگيرد، لعنت و خشم مرا نسبتبه خود. فراهم كرده است؛ پس هر كس بايد كه در كار خود بنگرد كه براي فرداي خود چه آماده نموده است؛ پس بايد كه از مخالفتبا علي، سختبر حذر باشيد، مباد كه پس از ثابت قدمي، پايتان بلغزد كه خداوند به هرچه كنيد، آگاه است.
اي مردم! علي، همان كس است كه خدا در كتاب مجيد خود، به عنوان «جنب الله» از او ياد كرده و از زبان مبتلايان دوزخ، فرموده است: «يا حسرتا علي ما فرطت في جنب الله.» (12)
اي مردم! در قرآن، به تدبر و تفكر، نظر كنيد و در درك و فهم آيات آن بكوشيد، به محكمات آن توجه كنيد و از متشابهاتش پيروي منماييد. و به خدا سوگند كه بجز اين مرد كه هم اكنون، دست او را گرفته و بر كشيدهام هرگز ديگري نيست كه بتواند دستورات قرآن را براي شما روشن كند و تفسير آيات آن را بيان نمايد؛ همين مردي كه اينك بازوي او را گرفته و به شما اعلام ميكنم كه: هر كس را كه من مولا و سرپرست و صاحب اختيارم، علي، مولا و سرپرست و صاحب اختيار اوست؛ اين مرد، علي بن ابيطالب است، برادر و وصي من است، كه فرمان دوستي و ولايت او از جانب حق متعال بر من نازل گرديده است.
اي مردم! علي و آن پاكان از فرزندانم، ثقل اصغرند و قرآن، ثقل اكبر است، كه هر يك از ديگري خبر ميدهد و هر كدام، آن ديگر را تاييد و تصديق ميكند؛ ميان اين دو ثقل و اين دو امر گران، جدايي نخواهد بود تا آنكه به قيامت در كنار حوض، به من رسند. ايشان امناي حق در ميان خلق و فرمانروايان او بر روي زميناند. بهوش باشيد كه من، آنچه لازم بود، گفتم.
به هوش باشيد كه مطلب و مقصود را ابلاغ كرده و به گوش شما رساندم. توضيح دادم كه اين امر، به دستور خداوند بود و من نيز از سوي او، عز و جل، به شما ابلاغ نمودم. به هوش باشيد كه عنوان «اميرالمؤمنين» بر كسي جز برادر من روا نيست و اين سمت و مقام و فرمانروايي بر مسلمانان پس از من، براي هيچ كس جز وي مجاز و حلال نيست.
(رسول خدا، صلياللهعليهوآله، در اين هنگام، بازوي علي، عليهالسلام، را بگرفت و او را بالا برده و به مردم نشان داد، تا آنجا كه پاهاي وي، محاذي زانوان پيامبر ميرسيد و پس از آن به سخن ادامه داد:)
اي مردم، اين مرد، علي است، برادر و وصي من و حافظ علم و خليفه و جانشين من بر امت است. علي است، مفسر قرآن، كتاب خدا.
اوست كه مردم را به حق دعوت ميكند و اوست كه به هر چه موجب رضا و خشنودي خداست، شتابنده است. اوست كه با دشمنان حق. در پيكار و ستيز و بر فرمانبرداري و اطاعت از خدا، سختكوش و باز دارنده مردمان از معاصي و نافرمانيهاست. اوستخليفه و جانشين رسول خدا و اميرالمؤمنين و پيشوا و هادي خلق خدا. اوست كه به امر خدا قاتل «ناكثين» و «قاسطين» و «مارقين» است.
[اي مردم!] آنچه ميگويم به فرمان پروردگار ميگويم و اين خواست و دستور حق است كه هيچ سخني از او، به دست من تغيير و تبديل نپذيرد؛ حال ميگويم: خداوندا! هر آن كس كه علي را دوست ميدارد،
دوستبدار و هر كس با وي دشمن است، دشمن دار. خداوندا هر كس كه علي را انكار كند، لعنت كن و آن كس كه پذيراي حق او نباشد، به خشم و غضب خود، گرفتار ساز.
خداوندا! اگر اكنون، علي، ولي تو را به خلافت و جانشيني خود معين كردم و امري كه موجب اكمال دين و اتمام نعمتبر اين مردم است، بيان كردم، همه و همه به فرمان تو بود. كه تو، خود بر من، وحي فرمودي كه:
و من يبتغ غيرالاسلام دينا فلن يقبل منه و هو في الآخرة من الخاسرين. (13)
خداوندا! تو را گواه ميگيرم و تو بهترين گواهي كه من به وظايف تبليغ و رسالتخود عمل كردم.
اي مردم! خداوند، عز و جل، كمال دين شما را در ميان امامت و پيشوايي علي قرار داده است؛ پس هر كس كه از او و از جانشينان او يعني فرزندان من كه از صلب او تا واپسين روز، به جهان خواهند آمد، پيروي و اطاعت نكند، به حبط و نابودي اعمال، گرفتار گرديده و در آتش دوزخ، جاودانه، معذب خواهد بود، نه ديگر عذابش تخفيف يابد و نه مهلت و فرصت نجاتي به او داده شود.
اي مردم! اين، علي است كه مرا بيش از هر كس، ياري كرده و از همه، بر من بيشتر، حق دارد. از تمام مردم، به من، نزديكتر و از همه كس، نزد من، محبوبتر و گراميتر است. خداوند، عز و جل، و من از او راضي و خشنوديم. آيهاي در قرآن، مشعر به رضايتحق از بندگان، نازل نشده مگر آنكه در شان علي است و هر جا كه خداوند، مؤمنان را مخاطب قرار داده، و در درجه نخست، نظر به او داشته است. آيه مدحي نيست مگر آنكه در مورد اوست و بهشتي كه در [سوره] «هل اتي علي الانسان» ياد شده، براي اوست، و در نزول آن، ديگري جز او منظور نشده و ديگري جز او مدح و ستايش نشده است.
اي مردم! علي، ناصر دين خدا و حامي پيامبر خداست، اوست پارساي پرهيزگار و طيب و طاهر و رهنما و ره يافته پيامبرتان، بهترين پيامبر و وصي او بهترين وصي و پسرانش بهترين اوصيااند.
اي مردم! ذريه و نسل هر پيامبري از صلب خود اويند اما ذريه و نسل من از صلب علي هستند.
اي مردم! شيطان ،به حسادت، آدم را از بهشتبيرون كرد پس مباد كه نسبتبه علي، حسد ورزيد كه اعمالتان، يكسره، باطل شود و به لغزش و انحراف درافتيد، كه آدم، صفوت الله، تنها به سبب يك معصيت، به زمين فرو افتاد، پس بر شماست كه مراقب احوال خويشتن باشيد. شما كه در ميانتان، دشمن خدا نيز هست.
[اي مردم!] جز شقي واژگون بخت، با علي، كين نميورزد و جز، پارساي پرهيزگار، مهر علي در دل نميگيرد و جز اهل ايمان و مخلصان بي ريا به علي، ايمان نخواهند آورد و به خدا سوگند، سوره: «والعصر ان الانسان لفي خسر...» در شان علي، نازل شده است.
اي مردم! خدا را گواه ميگيرم كه در انجام وظايف رسالت فرو گذار نكردم و بر پيامبر جز ابلاغ فرمان حق، وظيفهاي ديگر نيست.
اي مردم! نسبتبه خداوند، آنچنان كه شايسته است پرهيزگار باشيد، مباد كه جز به مسلماني ديده از جهان فرو بنديد.
اي مردم! به خدا و پيامبرش باور آريد و به نوري كه به او نازل شده ايمان آوريد، پيش از آنكه خشم خداي شما را فرو گيرد و به مجازات ، رخسارتان به عقب بازگردانده شود.
اي مردم! اين نور از جانب حق تعالي در من سرشته شده و بعد از آن در طينت علي و سپس در نسل او قرار داده شده تا آنگاه كه نوبتبه امام قائم، مهدي رسد و اوست كه سرانجام حق خدا و حقوق ما را باز خواهند ستاند؛ كه خداوند ،عز و جل، ما را بر تمام مقصران و دشمنان و مخالفان و خائنان و معصيت كاران و ستمگران حجت قرار داده است.
اي مردم! به شما اعلام خطر
ميكنم، بهوش باشيد كه من فرستاده خدا به سوي شمايم و هنگامي به رسالت مبعوث گرديدهام كه مدتي است زمين از پيامبران تهي بوده است. آيا اگر من نيز از جهان بروم و يا كشته شوم، به راه پيشينيان خود، باز ميگرديد؟ ولي هر آنكس كه به عقب بازگردد و به جاهليت اسلاف خود، روي كند، زياني به خداوند نخواهد رساند اما پروردگار، سپاسگزاران را پاداش نيكو و مرحمتخواهد كرد.
اي مردم! بدانيد كه علي همان كس است كه متصف و موصوف به سپاسگزاري و شكيبايي است و پس از او فرزندان من از صلب اويند. به اين صفات مزين و ممتازند.
اي مردم! مسلماني خود را بر خداوند، منت منهيد كه موجب خشم و غضب پروردگار بر شما گردد و عذابي از سوي او به شما برسد؛ زيرا كه حق در كمين است.
اي مردم! چيزي نميگذرد كه پس از من امامان و سردمداراني پديد آيند كه خلق را به آتش دوزخ فرا خوانند اما اين گروه را در روز قيامتيار و مددكاري نخواهد بود. اي مردم! خدا و پيامبرش از اين كسان متنفر و بيزارند.
اي مردم! اينان و پيروان و يارانشان جملگي، در پستترين دوزخ گرفتار خواهند شد. و چه بد جايگاهي است دوزخ، براي اين گروه كه به تكبر گراييدهاند. هشداريد كه اينان همان «ياران صحيفه» (14) اند اما هر يك از شما بايد كه در نامه اعمال خود بنگرد هرچند كه مردم جز تني چند، نامه عمل خود را از ياد بردهاند.
اي مردم! من اين ولايت را به عنوان امامت و ارث تا روز قيامت، در ذريه و نسل خود قرار دادم و با اين كار، وظيفهاي را كه به آن مامور بودم به پايان بردم تا بر هر حاضر و غايب و بر هر كس كه شاهد اين انجمن بوده و يا در اين اجتماع، حضور نداشته است و حتي بر آنان كه هنوز از مادر نزادهاند، حجت تمام باشد.
بايد كه ماجراي امروز را حاضران به غايبان گزارش كنند و پدران به فرزندان تا واپسين روز خبر دهند.
گرچه مدتي نخواهد گذشت كه اين امر را غصب و ستم از آن خود قرار خواهند داد و خدا آن غاصبان را لعنت كند و از رحمتخود، دور و مهجورشان سازد و در چنين حال، سزاوار اين عذاب گردند كه فرمود:
سنفرغ ايها لكم الثقلان يرسل عليكما شواظ من نار و نحاس فلا تنتصران (15)
اي مردم! خداوند، شما را به حال خود رها نخواهد كرد تا آنكه پاك و پليد از يكديگر ممتاز گردند و خدا شما را بر اسرار پنهان آگاهي نداده و نخواهد داد.
اي مردم! سرزميني نيست مگر آنكه خداوند مردم آن را در اثر تكذيب حق، هلاك كرده و چنانكه خود به اين معني اشاره فرموده است:
و كذلك نهلك القري و هي ظالمة (16)
[اي مردم!] اين علي است كه امام و پيشواي شما و ولي و صاحب اختيار شماست، كه خداوند، در مورد او تهديدها و وعدهها كرده و خدا وعدههاي خود را انجام خواهد داد.
اي مردم! پيش از شما، اكثر مردم نخستين، به گمراهي رفتند و خداوند، ايشان را هلاك نمود و هموست هلاككننده گروههايي كه از اين پس آينده همچنانكه فرمود:
الم نهلك الاولين ثم نتبعهم الآخرين. كذلك نفعل بالمجرمين. ويل يومئذ للمكذبين (17)
اي مردم! خداوند، مرا به پارهاي از امور امر كرده و از پارهاي ديگر نهي فرموده است و من نيز علي را به آن امور امر و نهي كردهام؛ پس در حقيقت او اوامر و نواهي حق را از پروردگار خود اخذ نموده است؛ پس بايد كه گوش به فرمان او كنيد تا از سلامتبرخوردار گرديد و دستورش را به اجرا گذاريد تا به راه هدايت رفته باشيد و از آنچه نهي ميكند، حذر كنيد تا به رشد و كمال رسيد و خويشتن را بدان گونه كه
خواست اوست، باز سازيد و مباد كه راههاي ديگر، شما را از پيمودن راه و رويه او باز دارد.
اي مردم! صراط مستقيم خداوند، منم و شما به رعايت آن مامور شدهايد و پس از من، علي و سپس فرزندانم كه از صلب اويند امامان و پيشوايان شمايند كه خلق را به راه راست هدايت ميكنند و پيوسته روي به سوي حق دارند.
(پس از آن سوره حمد را تا پايان تلاوت كرد و به ادامه سخن پرداخت:) اي مردم! اين سوره در شان من و علي و فرزندانش فرود آمده و شامل ايشان ميگردد و هم مخصوص آنهاست. ايشان اولياي خداوندند كه نه خوفي در دل دارند و نه اندوهي آزارشان ميكند. بدانيد كه حزب الله پيروز است و در برابر دشمنان علي، گروهي اهل شقاق و نفاق و كينه ورزاني متجاوز و برادران اهريمنانند كه به منظور فريب و نيرنگ، سخنان بي مغز و آميخته به رنگ و ريا با يكديگر نجوا ميكنند.
اي مردم! دوستداران علي و فرزندانش مردمي اهل ايمانند كه خداوند در كتاب خود، از آنان بدينگونه ياد فرموده است.
لا تجد قوما يؤمنون بالله و اليوم الاخر يوادون من حادالله و رسوله... (18)
دوستداران علي و فرزندان علي و فرزندانش، كساني هستند كه خداوند، عز و جل، در توصيف ايشان چنين فرموده است:
الذين آمنوا و لم يلبسوا ايمانهم بظلم اولئك لهم الامن و هم مهتدون. (19)
و نيز ميفرمايد: «اينان در امن و امان، به بهشت داخل شوند و فرشتگان با فروتني سلامشان دهند و گويند: پاك و پاكيزهايد شما؛ پس جاودانه در بهشتساكن شويد.
و جاي ديگر فرمايد: «ايشان در امن و سلامتبه بهشت، وارد ميشوند.»
و در مورد دشمنان ايشان، فرموده است: «اين گروه به دوزخ در ميافتند و غريو جهنم را كه ميجوشد و ميخروشد و صدايي كه از سوخت و سوز آن برميخيزد، ميشنوند.»
و نيز در قرآن آمده است:
كلما دخلت امة لعنت اختها. (20)
هم چنين فرموده است:
كلما القي فيها فوج سالهم خزنتها الم ياتكم نذير. قالوا بلي قد جاءنا نذير فكذبنا و قلنا ما نزل الله من شيء ان انتم الا في ضلال مبين. (21)
دوستداران علي و فرزندانش به غيب ايمان دارند و از پروردگار خود در خشيت و هراسند اين گروه را اجرا و پاداشي عظيم خواهد بود.
اي مردم! ميان دوزخ و بهشت تفاوتي بزرگ است. دشمن ما همان است كه خداوند او را مذمت و لعنت فرموده و دوستدار ما مورد و مدح و ستايش و محبت و لطف پروردگار است.
اي مردم! من منذر و ترسانندهام و علي، هادي و رهنماست.
اي مردم! من، پيامبرم و علي، وصي من است.
اي مردم! آخرين امام ما همان اما قائم «مهدي» است.
اوست، ياري كننده دين خدا.
اوست، انتقام گيرنده از ستمكاران.
اوست، گشاينده دژهاي استوار و ويرانگر قلاع مستحكم.
اوست، نابود كننده طوايف مشرك.
اوست، ستاننده كين و منتقم خونهاي به ناحق ريخته اولياي خدا.
اوست، حامي دين حق.
اوست، جرعه نوش درياي ژرف حقايق و معاني.
اوست، معرف هر صاحب فضيلت و هر نادان بي فضيلتي.
اوست، برگزيده خداوند و منتخب پروردگار عالم.
اوست، وارث همه دانشها و محيط به همه علوم.
اوست، خبر دهنده شؤون خداوند و مراتب ايمان.
اوست، رشيد و رهسپار صراط
مستقيم.
اوست، آن كس كه امور خلايق به او واگذار شده است.
اوست، آن كس كه امامان پيشين به ظهور وي بشارت دادهاند.
اوست، حجت پايدار خداوند كه حجت ديگري بعد از او نيست؛ زيرا حقي نيست كه با او نيست و نوري نه كه در او نباشد.
اوست، آنكس كه پيروزي بر او ميسر نيست و كسي را در برابر او، نصرت نتوان كرد.
اوست، ولي خدا در گستره زمين و قدرت حق در ميان خلايق، و امين در پيدا و پنهان پروردگار.
اي مردم! توجه كنيد كه چگونه اين امر را برايتان توضيح دادم و اين علي است كه پس از من تعليم و تفهيم شما را به عهده خواهد گرفت.
از شما ميخواهم كه پس از پايان خطابهام به نشانه قبول و تمكين نخستبا من و سپس با علي دستبيعت دهيد و ميثاق خود را استوار كنيد.
بدانيد كه من به خداوند تعهد سپردهام و علي، در برابر من تعهد و بيعت نموده است و من اكنون، از سوي حق تعالي از شما ميخواهم كه با علي، بيعت كنيد و بدانيد كه هر كس بيعتخود را بشكند، به زيان خويش اقدام كرده است.
فمن نكث فانما ينكث علي نفسه. (22)
اي مردم! حج و صفا و مروه و عمره از شعائر الهي است.
فمن حج البيت اواعتمر فلا جناح عليه ان يطوف بهما. (23)
اي مردم! حجخانه خدا كنيد كه هيچ خانداني نيست كه به آن خانه وارد شود مگر آنكه بينياز گردد و هيچ خانوادهاي از اين خانه، رخ نتابد مگر آنكه به فقر و تنگدستي گرفتار آيد.
اي مردم! مؤمني نيست كه در آن موقف كريم بايستد مگر آنكه خداوند از معاصي گذشته او چشم پوشي كند.
اي مردم! زائران خانه خدا از سوي حق تعالي مدد و نصرت شوند و هزينه سفرشان اندوخته روز واپسين ايشان خواهد شد كه خداوند، پاداش نيكوكاران را تباه نخواهد فرمود.
اي مردم! خانه خدا را با اعتقاد كامل و با دقت و فهم درست زيارت كنيد مباد كه بدون توبه و ندامت از گناهان گذشته خود، از آن مواقف شريف بازگرديد.
اي مردم! اقامه نماز و پرداخت زكات، بايد طبق دستور پروردگار و به همان روش كه او فرمان داده استبه عمل آيد و چنانچه گذشت زمان، بر مسايل و معارف دين غبار فراموشي افشاند، اين علي، ولي و سرپرستشما، مبين آن معارف و احكام، براي شماست. همو كه خداوند عز و جل او را پس از من براي شما منصوب كرده و هم اماماني كه به جانشيني من و او از سوي حق تعالي تعيين گرديدهاند ،پاسخگوي مسايل و مشكلات شما خواهند بود و برآنچه نميدانيد، آگاهتان خواهند كرد.
(اي مردم!) حلال و حرام خدا بيش از آن است كه بتوانم يك به يك آنها را برشمارم و معرفي نمايم؛ چون چنين است، در يك كلام ميگويم كه به حلالها امر ميكنم و از حرامها نهي مينمايم و به منظور توضيح و تبيين آنها، مامور شدهام كه از شما بيعت گيرم و دست تعهد و پيمان بفشارم كه آنچه از سوي حق تعالي درباره اميرالمؤمنين، علي و اماماني كه از نسل من و علي به جهان خواهند آمد، پذيرفته باشيد. و مهدي، قائم امامان و قاضي بحق تا روز واپسين خواهد بود.
اي مردم! هر عمل حلالي كه به شما معرفي كردم و هر كار حرامي كه از آن نهي نمودم، از گفته خود باز نميگردم و آن را تغيير نخواهم داد. اين امر را به خاطر بسپاريد و هرگز فراموش مكنيد و به ديگران نيز آن را يادآور گرديد، مباد كه احكام مرا
ديگرگون سازيد.
من، سخن خود را مجددا تاكيد ميكنم كه: نماز را به پاي داريد و زكات بدهيد،امر به معروف و نهي از منكر كنيد اما بدانيد كه سرآغاز هر امر به معروف و نهي از منكري اين است كه دستورات مرا بپذيريد و حاضران، آن را به غايبان اطلاع دهيد و به اطاعت از اوامر من وادارشان كنيد و از مخالفتبا آنها بر حذرشان سازيد؛ زيرا كه اينها دستور خداوند، عز و جل، و فرمان من است، و بدانيد كه بدون امام معصوم و بي معرفت او، امر به معروف و نهي از منكري امكانپذير نيست.
اي مردم! اين قرآن است كه امامان پس از علي را از فرزندان و از نسل او معرفي كرده و من نيز به شما توضيح دادم كه علي از من و من از اويم. خداوند در كتاب خود فرموده است:
و جعلها كلمة باقية في عقبه. (24)
و من نيز گفتم: «تا آن زمان كه دست تمسك به دامن اين دو امر [سنگين؛ يعني كتاب خدا و عترت و خاندان من] زنيد، هرگز به گمراهي و ضلالت دچار نخواهيد گشت.»
اي مردم! تقوي پيشه خود كنيد و از قيامتبينديشيد كه خداوند متعال فرمود:
ان زلزلة الساعة شيئي عظيم. (25)
اي مردم! به مرگ بينديشيد و از حساب و ميزان و محاكمه در پيشگاه پروردگار جهانيان غافل مباشيد و ثواب و عقاب و پاداش و كيفر رستاخيز را از خاطر مبريد، كه هر كس نيكي كند پاداش يابد و هر كس، دامن به بدي آلوده سازد، بهرهاي از بهشت نخواهد داشت.
اي مردم! شما را شماره از آن حد فزونتر است كه بتوانيد يك به يك، با من، دستبيعت دهيد در حالي كه به فرمان خدا، مامورم كه از زبان هريك از شما اعتراف گيرم كه منصب فرمانروايي و امارت بر مؤمنان را كه براي علي قرار دادهام پذيرفتهايد و نيز در مورد قبول امامت و ولايت اماماني كه از نسل من و صلب علي ميباشند، اقرار و بيعت گيرم. حال كه چنين است، همگان يكصدا و به يك زبان بگوييد: «اي رسول خدا! آنچه كه در ولايت و رهبري [مطلق] علي و امامان پس از وي كه از صلب اويند از جانب حق تعالي به ما ابلاغ كردي، شنيديم و در برابر آن مطيع و تسليميم و به آن امر، راضي و خشنوديم. اينك ما به دل و جان و به زبان و به دستمان÷ نسبتبه قول ولايتبا تو بيعت ميكنيم و پيمان ميبنديم كه با اين اعتقاد، زندگي كنيم و با آن بميريم و تا آن زمان كه سر از خاك برداريم، به آن پاي بند بوده و هرگز در آن تغيير و تبديلي ننمايم و از سر پيمان خود برنخيزيم و از خدا و پيامبرش و از اميرالمؤمنين، علي و فرزندانش حسن و حسين و امامان ديگر كه از صلب علي به جهان آيند، فرمان بريم.»
[اي مردم!] مقام و منزلتي كه حسن و حسين نزد خدا و رسول او دارند، گوشزدتان كرده و ابلاغ نموده و متوجهتان ساختم كه اين دو تن سرور جوانان بهشتند و پس از من كه جد ايشانم و بعد از علي، منصب امامتخواهند داشت.
[اي مردم!] بگوييد: «در اين امر مطيع خدا و پيامبرش و علي و حسن و حسين و امامان پس از ايشانيم. تو [اي پيامبر!] در مورد ولايت اميرالمؤمنين از دل و جان با ما عهد و ميثاق بستي؛ از كساني كه توفيق مصافحه يافتند به دست و از آنها كه امكان اين كار را نيافتند، از زبانشان بيعت گرفتي. پيمان كرديم كه ديگري را به جاي اين امر نگيريم و دل و جانمان به جانب ديگري روي ننمايد. خدا را در اين كار، شاهد گرفتيم و او به شهادت، كافي است و تو نيز [اي پيامبر!] و همچنين همه مطيعان فرمان حق از حاضر و غايب و فرشتگان و جنود خدا و همه بندگان او همگي را گواه و شاهد اين امر
كرديم و خدا از هر شاهدي بزرگتر است؟
اي مردم! چه ميگوييد؟ خداوند، هر آوازي را ميشنود و از سر و نهان همه كس آگاه است. [بدانيد] آن كس كه به راه هدايت رود، به سود خود، رفته و آنكس كه به گمراهي گرايد تنها به زيان خويش اقدام كرده است. هركس كه بيعت كند در حقيقتبا خدا بيعت كرده است. چرا كه دستخدا فوق هر دستي و قدرتش برتر از هر قدرتي است.
اي مردم! از خدا بترسيد و پرهيزكاري پيشه كنيد و پيمان خود را با علي اميرالمؤمنين و با حسن و حسين و امامان ديگر كه كلمه طيبه باقيهاند استوار نماييد. هر كي كه در اين امر به غدر و مكر پردازد خدايش به هلاكت درافكند و آن كس كه بر عهد خود پاي فشرد خدايش رحمت كند:
و من نكث فانما ينكث علي نفسه. (26)
اي مردم! آنچه به شما گفتم، بازگوييد و بر علي، با عنوان رسمي اميرالمؤمنين سلام دهيد. بگوييد: «پروردگارا دستورت را شنيديم و اطاعت كرديم تا از مرحمت و مغفرت تو بهرهمند شويم كه بازگشت همه به سوي توست.» بگوييد: «ستايش خداي را كه به اين امر ما را هدايت و دلالت فرمود و اگر راهنماييمان نميكرد. ما، خود به راه هدايت دست نمييافتيم.
اي مردم! فضايل و امتيازات علي بن ابي طالب و قدر و منزلت او نزد خداوند، آنها كه در كتاب خدا نازل شده، بيشتر از آنست كه بتوانم در يك جلسه برايتان برشمارم؛ پس هر كس كه از مناقب و فضايل او نزد شما مطلبي گويد، ازا و بپذيريد.
اي مردم! هر كس از خداي و پيامبر او و از علي و امامان و پيشواياني كه معرفي كردم، فرمان برد؛ به رستگاري عظيمي نايل آمده است.
اي مردم! رستگاران كساني هستند كه در بيعتبا علي و پذيرش ولايت او و در اداي سلام بر وي با عنوان اميرالمؤمنين مبادرت و سبقت جويند. اينان در بهشت نعمتها متنعم خواهند بود.
اي مردم! سخني گوييد كه موجب رضاي خدا باشد.
فان تكفروا و انتم و من فيالارض جميعا فلن يضر الله شيئا. (27)
خداوندا مردان و زنان با ايمان را بيامرز و كافران را به غضب خود گرفتار ساز و ستايش خداي راست كه پروردگار جهانيان است.
(در اين هنگام، مردم فرياد برآوردند:)فرمان خدا و پيامبر را شنيديم و با دل و زبان و دست مطيع و فرمانبرداريم. چون سخنان پيامبر، تمام شد. مردم بر گرد آن حضرت و اميرالمؤمنين سخت ازدحام كردند و هر كس ميخواستبا ايشان مصافحه و بيعت كند. گويند نخستين كسي كه موفق به مصافحه و بيعتشد ابوبكر بود و پس از وي عمر و سپس عثمان بيعت كردند و به دنبال ايشان باقي مهاجران و انصار و ديگر مردمان بر حسب درجات اقدام به بيعت كردند تا آنگاه كه وقت نماز مغرب رسيد. پيامبر در آن شب نماز مغرب و عشا را پيوسته در يك زمان به جاي آورد.
در روايت است كه پيامبر با هر گروه كه به عنوان بيعت مصافحه ميكرد ميگفت:
الحمد لله الذي فضلنا علي جميع العالمين.
يعني: «ستايش خداي را كه ما را بر همه جهانيان امتياز مرحمت فرمود.»
پينوشتها:
پانویس‌های این مقاله
- •
×. برگرفته از كتابي به همين نام از انتشارات سازمان فرهنگي - هنري شهرداري تهران.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
- ۲
2. تهذيب النبوة، ج7، ص337.
بازگشت به متن ↑ - ۳
3. نجاشي، ص 161.
بازگشت به متن ↑ - ۴
4. الغدير، ج 1، ص 152-158.
بازگشت به متن ↑ - ۵
5. الغدير، ج 1، ص147-151.
بازگشت به متن ↑ - ۶
6. الغدير، ج 1، ص 5-23.
بازگشت به متن ↑ - ۷
7. ابو منصور، احمد بن علي بن ابي طالب الطبرسي.
بازگشت به متن ↑ - ۸
8. سوره مائده، آيه67، يعني: «به نام خداوند بخشنده مهربان اي پيامبر! آنچه از سوي پروردگارت نازل شده است، به مردم ابلاغ كن و چنانچه نكني، به وظايف رسالت الهي خود اقدام ننمودهاي و خداوند ترا در برابر مردم حمايت و محافظتخواهد كرد.»
بازگشت به متن ↑ - ۹
9. سوره مائده، آيه 55، يعني: «تنها ولي و صاحب اختيار شما، خدا و پيامبرش و هم آن كسانند كه ايمان آورده و نماز به پاي داشته و در حالت ركوع، زكوة ميدهند.»
بازگشت به متن ↑ - ۱۰
10. سوره نور، آيه 15، يعني: «چيزهايي به زبان ميگوييد كه به آنها علم و آگاهي نداريد و به پندار خود، اين امر را سهل و آسان گرفتهايد، در حاليكه نزد خداوند، كاري عظيم است.»
بازگشت به متن ↑ - ۱۱
11. سوره توبه، آيه 61، يعني: «از اين مردم، كساني هستند كه پيامبر را ميآزارند و گويند: او گوش است و هر سخن را بي تامل باور ميكند. به آنان بگو: اگر گوش استبه سود شما ميشنود، به خدا ايمان دارد و سخن مؤمنان را باور ميكند.»
بازگشت به متن ↑ - ۱۲
12. سوره زمر، آيه56، يعني: «وا اسفا بر من از آن تقصير و كوتاهي كه نسبتبه جنب الله ورزيدم.»
بازگشت به متن ↑ - ۱۳
13. سوره آل عمران، آيه 85، يعني: «و هر كس كه ديني جز اسلام برگزيند، هرگز پذيرفته نخواهد شد و در آن سراي، از زيانكاران است.»
بازگشت به متن ↑ - ۱۴
14. شايد مقصود پيامبر از «ياران صحيفه» كساني از اطرافيان آن حضرت بوده كه بنا به نقل مرحوم مجلسي در بحارالانوار، سندي را به خط سعيد بن عاص تنظيم و امضا كرده و نزد ابو عبيد به امانت گذارده بودند. قسمتي از متن آن سند چنين بوده است: «اين مطالب، مورد اتفاق جمعي از اصحاب رسول الله است و آن حضرت كسي را به جانشيني و خلافتبعد از خود معين نكرده و مساله خلافت او به ابوبكر و ابو عبيده و سالم مربوط است.»
بازگشت به متن ↑ - ۱۵
15. سوره رحمن، آيه 30 - 34، يعني: اي گروه انسانها و پريان! بزودي بر كار شما خواهيم پرداخت. بر شما شرارههاي آتش و مس گداخته فرو خواهد باريد.»
بازگشت به متن ↑ - ۱۶
16. معني جمله چنين است: «بدينگونه مردم آباديها را در اثر ستمكاريشان، نابود ميكنيم.»
بازگشت به متن ↑ - ۱۷
17. سوره مرسلات، آيه16-19، «آيا مردم نخستين را هلاك نميسازيم و از پس ايشان آيندگان را؟ اينگونه با مجرمان خواهيم كرد. و در آن روز واي بر آنان كه حقايق را تكذيب كردهاند.»
بازگشت به متن ↑ - ۱۸
18. سوره مجادله، آيه 22، «نخواهي يافت گروهي را كه به خداوند و روز رستاخيز ايمان دارند، دوستدار كساني باشند كه به خدا و پيامبرش كينه ميورزند؛ اگرچه اين كسان پدران يا پسران يا برادران يا خويشاندانشان باشند.»
بازگشت به متن ↑ - ۱۹
19. سوره انعام، آيه 82، «كساني كه ايمان آورده و عقيده خود را به ظلم نيالودهاند، چنين كسان در امن و سلامت و در طريق هدايتند.
بازگشت به متن ↑ - ۲۰
20. سوره اعراف، آيه 38، «هر زمان كه امتي به دوزخ داخل شوند، امت ديگر را لعنت و نفرين ميكند.»
بازگشت به متن ↑ - ۲۱
21. سوره ملك، آيات 8 و9، «آنگاه كه گروهي به آتش افكنده شوند موكلان دوزخ از ايشان پرسند: مگر پيامبري كه اعلام خطرتان كند، براي شما فرستاده نشده؟ پاسخ دهند: چرا فرستاده خدا نزد ما آمده و اعلام خطر كرد. ليكن او را تكذيب كرديم و گفتيم: خداوند چيزي نازل نكرده و شما جز به گمراهي آشكار نميرويد.»
بازگشت به متن ↑ - ۲۲
22. سوره فتح، آيه 10، «پس هر كس كه عهد شكند، به زيان خود اقدام كرده است.»
بازگشت به متن ↑ - ۲۳
23. سوره بقره، آيه 158، «پس هر كس كه حج كند و يا عمره بجاي آورد. مانعي نيست كه سعي صفا و مروه كند.»
بازگشت به متن ↑ - ۲۴
24. سوره زخرف، آيه 28، «و خداوند گوهر امامت و ولايت را در نسل او ثابت و پايدار قرار داد.»
بازگشت به متن ↑ - ۲۵
25. سوره حج، آيه 1، «لرزش زمين در آن ساعت، حقا امري بزرگ و سهمگين است.»
بازگشت به متن ↑ - ۲۶
26. سوره فتح، آيه 10، «پس هر كس عهد خود شكند، تنها به زيان خود اقدام كرده است.»
بازگشت به متن ↑ - ۲۷
27. سوره آل عمران، آيه 144، «اگر شما و آن كسان كه در زمين ميزيند، جملگي كافر گردند، هر زياني به خداوند نرسانند.»
بازگشت به متن ↑