«غدير» بزرگترين عيد اسلامي

محمدابراهيم موحد

ترجمه: محمدرضا انصاري

اشاره: شايد برخي گمان كنند كه عيد غدير تنها اختصاص به شيعيان دارد و در كلمات پيامبر اكرم، صلي‏الله‏عليه وآله، اشاره‏اي به لزوم بزرگداشت آن نشده است. اما بايد گفت كه عيد غدير نيز چون عيد فطر و قربان از اعياد اسلامي، بلكه از بزرگترين اعياد است، و نخستين كسي هم كه اين روز را به عنوان عيد اسلامي معرفي كرد، خود پيامبر اسلام، صلي‏الله‏عليه وآله، بود. آنچه در پي خواهد آمد تحقيقي است در زمينه سابقه تاريخي عيد غدير كه اميدواريم مورد استفاده خوانندگان عزيز واقع شود.

پيامبر اكرم پس از آنكه علي‏بن‏ابيطالب را در روز غدير به جانشيني خود تعيين كرد، در همان روز اين عيد را اعلام نمود و مراسم آن را بپا داشت، و در خيمه‏اش نشست و با كمال خوشحالي و سرور از تبريك گويندگان استقبال كرد و به آنها مي‏فرمود:

به من تبريك بگوييد... به من تبريك بگوييد، زيرا خداوند مرا به نبوت و اهل بيتم را به امامت اختصاص داده است. (1)

ما در تاريخ پيامبر، شاديهاي او روزي را نمي‏يابيم كه پيامبر گفته باشد: به من تبريك بگوييد، حتي روز ازدواجش و روز هجرتش از مكه به مدينه و رهايي از چنگال مشركان، و روز فتح مكه و پيروزي مسلمانان نفرمود به من تبريك بگوييد، ولي روز غدير مكرر مي‏فرمود: به من تبريك بگوييد، چرا؟ به خاطر آنكه پيامبر عظمت اين روز را بخوبي درك مي‏كرد و از شرافت اين خاطره و برتري داشتن اين عيد بر ساير اعياد آگاه بود.

بر همين اساس پيامبر فرمود:

روز عيد غدير خم بهترين اعياد امت من است، و آن روزي است كه خداوند تعالي به من فرمان داده با منصوب كردن علي بن ابيطالب به عنوان رهبري كه امتم پس از من به وسيله او هدايت‏يابند؛ آن روز را ياد كنيم. آن روزي است كه خدا دين را در آن روز كامل و نعمت را تمام گردانيد و اسلام را به عنوان يك دين براي مردم پسنديد. (2)

پيامبر در اين حديث، اولا: روز غدير را يك عيد اسلامي جاويد در رديف ساير اعياد اسلامي اعلام كرده؛ ثانيا: عيد غدير را مطلقا برتر از اعياد اسلامي شمرده است.

پس از رحلت پيامبر، خود اميرالمؤمنين نيز روز غدير را به عنوان يك عيد اسلامي تلقي كرد (3) و در سالي كه روز غدير با جمعه مصادف بود خطبه‏اي ايراد نمود و در ضمن آن فرمود:

خداوند بزرگ در اين روز بزرگ در اين روز براي شما گروه مؤمنان دو عيد بزرگ كه قوام هريك به ديگري است جمع كرده تا احسانش را نزد شما كامل گرداند و شما را بر راه هدايت آگاه و مطلع كند... از اين رو جمعه را مركز تجمع براي پاكسازي گذشته‏ها

قرار داده است... بنابراين هيچ توحيدي را جز بر اساس اعتراف به رسالت پيامبر نمي‏پذيرد، و هيچ آييني را جز توام با ولايت كسي كه به ولايت او فرمان داده قبول نمي‏كند، و اسباب اطاعت او جز با تمسك به ريسمان او و ريسمان اهل ولايت او منظم نمي‏گردد، لذا در روز غدير آنچه را كه بيانگر اراده‏اش در مورد برگزيدگانش بود بر پيامبرش نازل فرمود، و او را به تبليغ آن و ترك همنشيني با منحرفان و منافقان و بي‏اعتنايي به آنان مامور ساخت و ضامن نگهداري او از شر آنان شد.

آنگاه حضرت امير، عليه‏السلام، مردم را به اجراي مراسم عيد دعوت نمود و فرمود:

خدا شما را رحمت كند، پس از پايان يافتن اجتماعتان، به سوي توسعه بر زن و فرزند، و نيكي با برادران و شكر نعمتهاي الهي بازگرديد، و همه با هم مجتمع باشيد تا خدا يگانگي شما را حفظ كند و با يكديگر نيكي كنيد تا خدا الفت و دوستي و صداقت‏شما را نگهدارد، و به يكديگر هديه دهيد (4) همانگونه كه خدا پاداش شما را در اين روز، چند برابر اعياد گذشته يا اعياد آينده - جز در موارد مثل آن - قرار داده است. نيكي در اين روز (يعني: روز عيد غدير) ثروت را زياد و عمر را افزون مي‏كند، و مهرباني به يكديگر باعث رحمت و عطوفت‏خداوند است. با سعي و كوشش خويش و در حد توانايي خود، از آنچه خدا به شما بخشيده، براي برادران و زن و فرزندانتان آماده كنيد و شادي را در ميان خود آشكار سازيد و با گشاده‏رويي با يكديگر برخورد كنيد. (5)

بعد از علي، عليه‏السلام، امام حسن و امام حسين، عليهماالسلام، نيز روز غدير را زنده نگاه مي‏داشتند و هر سال، آن روز را به عنوان عيد تلقي مي‏كردند و با كمال مسرت و شادي، براي قبول تهنيت و تبريك شاد باش جلوس مي‏نمودند، و به وسيله نماز و روزه و دعا به خدا تقرب مي‏جستند، و در نيكويي و احسان و اطعام تاكيد مي‏نمودند، تا تشكر نعمت‏خدا را در چنين روزي كه اميرالمؤمنين، عليه‏السلام، به خلافت و امامت منصوب شده به جاي آورده باشند. آنها در اين روز صله رحم مي‏كردند، و خانواده خويش را در وسعت ارزاق قرار مي‏دادند و به ملاقات برادران مي‏رفتند و شيعيان خود را نيز به تمام اين كارها دعوت مي‏نمودند. (6)

اكنون به روايات زير توجه كنيد:

1. ابوالحسن ليثي مي‏گويد:

امام جعفر صادق، عليه‏السلام، به بعضي از دوستان و شيعيانش كه در حضور او بودند فرمود:

آيا مي‏دانيد روزي كه خدا اسلام را در آن روز براي ما و شيعيانمان عيد غدير قرار داده چه روزي است؟

عرض كردند: خدا و رسول و فرزند پيامبر داناترند، آيا روز عيد فطر است؟

امام فرمود: نه!

گفتند: آيا روز عيد قربان است؟ امام فرمود:

نه! البته اين دو روز، بزرگ و با شرافت هستند اما روز منار دين بزرگتر است، و آن روز هيجدهم ذي الحجه است كه پيامبر خدا، صلي‏الله‏عليه‏وآله، هنگامي كه از حجة الوداع بازگشت و به غدير خم رسيد...».

2. فرات بن احنف مي‏گويد:

از امام جعفر صادق، عليه‏السلام، پرسيدم: فدايت‏شوم، آيا مسلمانان عيدي بالاتر از عيد فطر و عيد قربان و روز جمعه و روز عرفه دارند؟

امام فرمود: آري! بالاترين و بزرگترين و شريف ترين اعياد روزي است كه خدا دين را در آن روز كامل گردانيد، و اين آيه را بر پيامبرش محمد، صلي‏الله‏عليه‏وآله، نازل فرمود: اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتي و رضيت لكم الاسلام دينا.

سؤال كردم: آن چه روزي است؟

فرمود: انبياي بني اسراييل وقتي وصيت و امامت را به نفر بعد از خودشان واگذار مي‏كردند، آن روز را عيد قرار مي‏دادند، و اين روز هم روزي است كه پيامبر، صلي‏الله‏عليه، علي، عليه‏السلام، را رهبر مردم قرار داد، و در آن روز چيزهايي نازل شد، و دين كمال يافت و نعمت‏بر مؤمنان تمام گرديد.

عرض كردم: در اين روز چه كاري شايسته است انجام دهيم؟

امام، عليه‏السلام، فرمود: اين روز، روز عبادت و نماز و روز شكر و سپاس خدا، و مسرت به خاطر ولايت ما بر شما از جانب خداست، من دوست دارم اين روز را روزه بگيريد. (7)

3. عبدالرحمن بن سالم از پدرش نقل مي‏كند كه گفت:

از امام صادق، عليه‏السلام، پرسيدم: آيا مسلمانان غير از روز جمعه و عيد قربان و عيد فطر، عيد ديگري دارند؟

فرمود: آري عيدي بزرگتر!

گفتم: فدايت‏شوم، كدام عيد است؟

فرمود: روزي كه پيامبر خدا اميرالمؤمنين را به خلافت نصب كرد و فرمود: هر كس كه من مولاي او هستم علي مولاي او است.

پرسيدم: آن روز چه روزي است؟

فرمود: به روز چه كار داري؟ (8) سال هميشه در گردش است ولي آن روز، روز هجدهم ذي‏الحجه است.

عرض كردم: چه كاري سزاوار است در آن روز انجام دهيم؟

فرمود: خدا را ياد كنيد و به روزه و عبادت بپردازيد و محمد و آل محمد، صلي‏الله‏عليه وآله، را ياد نماييد، زيرا پيامبر خدا به اميرالمؤمنين، عليه‏السلام، وصيت كرد كه مسلمانان اين روز را عيد بگيرند و انبيا چنين مي‏كردند؛ به اوصيا خود همين سفارش را مي‏نمودند و آن روز را عيد مي‏گرفتند. (9)

بر اساس همين روايات است كه مي‏بيند شيعيان از زمان ائمه اطهار تا كنون در تمام كشورها هر سال روز غدير را عيد مي‏گيرند، و به وسيله نماز، تلاوت قرآن و خواندن دعاهاي ماثور به خدا تقرب مي‏جويند، و خدا را بر كامل ساختن دين و تمام نمودن نعمت‏به وسيله امامت علي، عليه‏السلام، سپاسگزاري مي‏كنند، و به ملاقات يكديگر مي‏روند، و با چهره‏اي گشاده با نيكي و احسان و مسرور ساختن خويشاوندان و همسايگان به خدا تقرب مي‏يابند، و اگر يكي ازآنها برادر ديني خود را در اين روز ملاقات كند، با او مصافحه مي‏كند و مي‏گويد:

الحمد لله الذي جعلنا من المتمسكين بولاية اميرالمؤمنين و الائمة الطاهرين (10)

و هر سال دراين عيد سعيد، شيعيان به سوي مرقد پيشواي بزرگ، اميرالمؤمنين، عليه‏السلام، در نجف اشرف روانه مي‏شوند، و جمعيتي كه نزد قبر مقدس آن حضرت براي زيارت اجتماع مي‏كنند از نيم ميليون كمتر نيست، كه از هر ناحيه‏اي به آنجا وارد مي‏شوند (11) تا عمق محبت و دوستي،و استحكام اعتقاد به پيشواي راستينشان اميرالمؤمنين، عليه‏السلام، را نسبت‏به خويش تاكيد كنند، و شرافت‏حضور نزد مقام مبارك وي را براي خود ثبت نمايند. آنها پراكنده نمي‏شوند تا ضريح مقدس را در بر گرفته

و پيشواي خود را زيارت كنند، و بر او سلام داده، و چنانكه گويي آن حضرت در برابر آنها حاضر است‏به او تهنيت گويند (12) و زيارتي خوانند كه از بعضي از ائمه اطهار وارد شده است كه ضمن آن به موقعيتهاي ارزنده و سوابق عظيم حضرت در اسلام و جهاد و تلاش وي در تاسيس اركان دين، و خدمت‏به پيامبر در روز غدير به عنوان خليفه پيامبر، گواهي داده مي‏شود. (13)

آري! اين است‏برنامه شيعيان در هر سال، و پيوسته گويندگانشان در هر زمان و مكاني حديث غدير را به طور مسند يا مرسل و بصورت اجمال يا تفصيل بيان مي‏كنند.

بررسي در مساله غدير، ما را به اين نتيجه مي‏رساند كه تنها شيعيان، روز غدير را به عنوان عيد تلقي نكرده‏اند - هرچند شيعيان بيشتر از ديگران به آن اهميت مي‏دهند - لكن مسلمانان غير شيعه نيز آن را عيد مي‏گرفته‏اند.

علامه اميني در كتاب الغدير (ج‏1، ص‏267) مي‏نويسد بيروني - كه يكي از اهل تسنن است - روز غدير را از روزهايي دانسته كه:

اهل اسلام آن را يكي از اعياد شمرده‏اند (14)

ابن طلحه شافعي در كتاب مطالب السئول (ص‏53) هنگاميكه از عيد غدير سخن مي‏گويد چنين تصريح مي‏كند: اميرالمؤمنين روز غدير خم را در ضمن اشعارش ياد كرده است و از آنجا كه پيامبر اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، در روز غدير اين مقام بلند را از ميان همه مردم به علي، عليه‏السلام، داد، اين روز به صورت يك عيد بزرگ در آمد.

آنگاه شافعي در صفحه‏56 اضافه مي‏كند كه: لفظ «مولي‏» هر معنايي را در بر داشته باشد، از سوي پيامبر براي علي قرار داده شده، و اين خود مقامي والا و منزلتي عظيم است كه پيامبر آن را به علي، عليه‏السلام، اختصاص داده است‏بدين جهت اين روز، روز عيد و روز سرور دوستان او است.

علامه اميني مي‏گويد: اين بيان شافعي دلالت دارد بر اينكه تمامي مسلمين اين روز را عيد مي‏گيرند چه مسلماناني كه حضرت علي را خليفه بلافصل پيامبر مي‏دانند و چه مسلماني كه او را خليفه چهارم به شمار مي‏آورند، و خلاصه بايد گفت، امت اسلامي در شرق و غرب، همگي در اين عيد با يكديگر توافق دارند مخصوصا با توجه به اينكه مصريان و اهل مغرب و عراق در قرون گذشته به اين روز توجه داشته و آن را روز نماز و دعا و خطبه و سرودن اشعار مي‏دانسته‏اند.

پي‏نوشتها: