گفتگو درباره‏امام مهدي عليه‏السلام - قسمت نهم

شهيد سيد محمدباقر صدر

تحقيق: عبدالجبار شراره

مترجم: مصطفي شفيعي

اينك به اين پرسش سوم مي‏رسيم كه مي‏گويد:

حضرت مهدي، عليه‏السلام، با اين كه بيش از حدود پنج‏سال نداشت كه پدر خود را از دست داد، چگونه به مقام شامخ رهبري رسيد؟ مي‏دانيم كه پنج‏سالگي دوران طفوليت است و هرگز براي رشد شخصيتي يك رهبر كافي نيست. پس چه زمينه‏هايي در تكامل وي، نقش داشته است؟

جواب اين است كه:

آن حضرت پس از رحلت پدر، جانشين وي در امانت و رهبري شد و اين بدان معنا است كه همو ويژگيهاي فكري و روحي يك امام را در همان اوان كودكي دارا بوده است.

امامت زود رس هم رخدادي سابقه‏دار است؛ چند تن از پدران آن حضرت نيز چنين بوده‏اند، مانند امام محمد تقي، عليه‏السلام، كه در سن هشت‏سالگي (1) و امام علي‏النقي، عليه‏السلام، كه در نه سالگي (2) امامت رسيدند.

ولي اين پديده در حضرت مهدي، عليه‏السلام، به اوج خود مي‏رسد و مي‏بينيم كه در پنج‏سالگي به امامت رسيده است. دليل اينكه ما اين پديده را يك واقعيت تاريخي مي‏ناميم اين است كه اين امر در رابطه با برخي از پدران آن حضرت، يك حقيقت ملموس و عيني بوده است، مسلمانان آن را درك كرده و با آن زندگي كرده‏اند و هيچ چيز براي اثبات يك واقعيت، برتر از وقوع آن در ميان يك جمعيت نيست. (3)

توضيح اين مساله نياز به بيان چند نكته دارد:

الف) امامت‏يك پايگاه سلطنتي نبود كه با وراثت از پدر به پسر برسد و نظام حاكم از آن پشتيباني كند؛ همانند خلافت فاطميان و عباسيان؛ بلكه امامت از راه نفوذ فكري و اثر معنوي در ميان نهادهاي مردمي، حمايت گسترده ايشان را به دست مي‏آورد به گونه‏اي كه مردم كسي را جز امام، لايق رهبري اسلام نمي‏دانستند.

ب) اين نهادهاي مردمي از همان صدر اسلام، تشكيل شده بود ولي در عهد امام باقر و امام صادق، عليهماالسلام، بيشتر شكوفا و گسترده گشت. مدرسه‏اي كه اين دو امام درون پايگاهها تشكيل دادند، موج فكري وسيعي را در جهان اسلام ايجاد كرد. صدها فقيه، متكلم، مفسر و ديگر دانشمندان اسلام شناس و انسان شناس در اين مدرسه مشغول بودند به گونه‏اي كه يكي از راويان آن زمان (حسن بن علي وشاء) گويد: روزي من وارد مسجد كوفه شدم و ديدم نهصد دانشمند (4) در آنجا گرد آمده و همگي از امام صادق، عليه‏السلام، روايت مي‏كنند!!

ج) از نظر اين مدرسه و نهادهاي مردمي وابسته به آن، شرايط صلاحيت‏براي امامت‏بسيار سخت‏بود زيرا معتقد بودند كسي لياقت رهبري دارد كه از همه علماي معاصر عالمتر و داناتر باشد (5) وگرنه او امام نخواهد بود.

د) در راه اين عقيده، بسياري از مردم جان خويش را فدا كردند و قربانيهاي فراوان دادند. خلفاي آن زمان اين مكتب را - لااقل از نظر فكري - دشمن خويش مي‏دانستند و در طول تاريخ، به آزار و اذيت، زندان، شكنجه و قتل آنان پرداختند و صدها تن در سياهچالها با مرگ روبرو شدند. اين قرائن و شواهد مي‏دهد كه عقيده استوار بسيار گران تمام مي‏شد (6) در حالي كه آنان هيچ محركي جز عقيده استوار و نيت پاك نداشتند.

ه) اماماني كه اين توده‏هاي مردمي، رهبري‏شان را گردن نهاده بودند هرگز از مردم جدا نبودند و همچون شاهان در كاخهاي بلند، پنهان نمي‏شدند بلكه هميشه در كنار مردم و در ميان مردم زندگي مي‏كردند مگر زماني كه از طرف حاكمان، زنداني يا تبعيد مي‏گشتند.

اين حقيقت را ما از ارتباط بسياري از راويان و محدثان با آنان از مكاتباتي كه با معاصران خود داشته‏اند، از ديدارها و مسافرتهايي كه داشته‏اند و بالاخره از نمايندگاني كه به اطراف و اكناف جهان اسلام مي‏فرستاده‏اند، برداشت مي‏كنيم. شيعيان و پيروان به حضور آنان مي‏رسيدند و براي انجام مناسك حج (7) به مكه مي‏رفتند و يا در مدينه منوره به زيارت امام خود مي‏شتافتند.

همه اينها حكايت از ارتباط پيوسته ميان امام و پيروانش از هر طبقه در سراسر جهان آن روز مي‏كند.

و) دستگاه خلافت، به ائمه، عليهم‏السلام، و رهبري معنوي و فكري ايشان به عنوان يك خطر بزرگ، مي‏نگريست و بر اين اساس همه تلاش خود را در راه نابودي اين رهبري به كار مي‏برد و از هيچ آزاري رويگردان نبود و براي حفظ وجوديت‏خويش، گاه سنگدلي و قساوت را به تمام معنا به نمايش مي‏گذاشت. دستگيري، اسارت و تبعيد امامان، عليهم‏السلام، هميشگي بود، (8) با اين كه اين كارها اثر نامطلوبي در روحيه مسلمانان بويژه دوستداران ائمه مي‏گذاشت و بسيار آزرده خاطر مي‏گشتند.

حال اگر اين شش نكته مهم تاريخي و واقعي را در نظر بگيريم، چنين نتيجه مي‏دهد كه امامت‏خردسال، يك توهم نبوده بلكه واقعيت داشته است. زيرا امام خردسال كه پا به صحنه مي‏گذارد و

خود را رهبر فكري و معنوي مسلمانان معرفي مي‏كند و توده وسيعي به رهبري و ولايت او گردن مي‏نهند، مسلما بايستي از دانش و شناخت و جهان بيني، بهره فراوان داشته باشد و در فقه، تفسير، كلام، و ديگر علوم، سرامد روزگار خويش باشد وگرنه هرگز امكان ندارد از حمايت‏بنيادهاي مردمي برخوردار گردد. با توجه به اين كه امامان شيعه در موقعيتي بودند كه مردم مي‏توانستند با آنان بجوشند و هر كسي مي‏توانست از زندگي شخصي و مقام علمي - فرهنگي آنان با خبر باشد.

آيا مي‏شود كودكي، مدعي امامت‏باشد و با اين نام، پرچم اسلام را در دست گيرد و در معرض ديد و شنود و توده‏هاي مردمي باشد، به او ايمان بياورند و در راه اين ايمان، تاوان سنگيني بپردازند و زندگي و امنيت‏خود را فدا كنند؛ بدون آنكه حتي به خود زحمت دهند كه صلاحيت اين كودك (9) را براي امامت، بررسي كنند؟! و يا شگفتي و اهميت اين مساله، آنان را به فكر و كنكاش وا ندارد؟!

فرض كنيم مردم براي كشف حقيقت‏حركت نكردند آيا مي‏شود روزها، ماهها و بلكه سالها بگذرد و علي رغم برخوردهاي طبيعي و هميشگي ميان امام و مردم، حقيقت آشكار نگردد؟! آيا باور كردني است كه امام از نظر دانش و انديشه يك كودك باشد و در اين رابطه طولاني، حقيقت پنهان بماند؟!

يا اگر فرض كنيم براي طرفداران امامت، امكان كشف حقيقت نبود، چرا حكومت وقت، سكوت كرد؟ اگر مي‏توانست چرا افشاگري نكرد؟ قطعا براي حكومت‏خيلي آسان بود، امام خردسالي را كه از نظر فكري و فرهنگي كودك است، رسوا سازد و براحتي مي‏توانست واقعيت را براي پيروان او و ديگران آشكار كند و بي كفايتي او را براي رهبري به اثبات رساند.

اگر افشاگري نسبت‏به بي كفايتي‏فردي در سنين چهل - پنجاه سالگي كه با فرهنگ و آداب روز، آشناست، مشكل باشد؛ هرگز، اعلان بي كفايتي يك كودك معمولي هرچند با هوش و زيرك باشد، مشكل نيست آن هم امامتي كه شيعه امامي به رسميت مي‏شناسد و شرطهاي سختي كه براي آن لازم مي‏داند. (10) اين كار بمراتب از روشهاي خشن ديگر كه به قلع و قمع بسياري از مردم. منجر مي‏گشت، براي حكومت آسانتر بود.

تنها توجيه علت‏سكوت حكومتهاي معاصر و عدم استفاده از اين برگ برنده (11) اين است كه مي‏دانسته‏اند امامت‏خردسال، پديده‏اي واقعي بود و ساختگي نيست.

حقيقت اين است كه حكومتها تلاش مي‏كردند اين برگ را رو كنند ولي فورا متوجه مي‏شدند كه نمي‏توانند و تاريخ براي ما از اين تلاشها و شكستها سخن گفته است. (12) ولي هرگز در جايي نگفته است كه امام خردسال، متزلزل گشته و در تنگنا قرار گرفته و يا مردم اعتماد خود را نسبت‏به او از دست داده‏اند.

و اين معناي همان حرف ماست كه امامت‏خردسال در زندگي امامان

شيعه، رخدادي واقعي به حساب مي‏آمده و هرگز يك فرضيه خشك و خالي نبوده است؛ و اين پديده ريشه در ميراث آسماني دارد، ميراثي كه از كرانه‏هاي رسالت الهي سرچشمه مي‏گيرد و براي مثال كافي است‏حضرت يحيي، عليه‏السلام، را نمونه بياوريم؛ خداوند درباره او مي‏فرمايد:

يا يحيي خذ الكتاب بقوة و آتيناه الحكم صبيا. (13)

اي يحيي! كتاب خدا! كتاب (خدا) را با قوت بگير. و ما فرمان نبوت (و عقل كافي) در كودكي به او داديم.

وقتي ثابت‏شد كه امامت و پيامبري براي خردسال يك رخداد واقعي بوده است، جاي اعتراض در زمينه حضرت مهدي و جانشيني او از پدر باقي نمي‏ماند. (14)

پي‏نوشتها: