قسمت‏ سوم

محمدصادق امة‏طلب

د) پال كندي از استادان مشهور انگليسي دانشگاههاي آمريكا، نظراتي واقع‏بينانه‏تر دارد كه مطالعه آنها بعضا به فهم نظريه‏اي كه در اين كتاب درباره سرنوشت آينده جهان بيان خواهم كرد، كمك مي‏كند. هرچند كه برخي از آنها خصوصا درباره رابطه آمريكا و چين، مربوط به دهه هشتاد است و ديگر كهنه شده و كاربرد ندارد. البته نظريات وي جنبه پيش‏بيني ندارد، بلكه بررسي مشكلات واقعي است كه به ترتيب ايالات متحده امريكا، غرب و بالاخره تمام انسانها با آن مواجه هستند و خواهند بود. بنابراين مي‏توانيم نظريات او را در دو قسمت ‏بيان كنيم:

1. افول نسبي ايالات متحده آمريكا:

كه به تعبير وي به عارضه «گستردگي بيش از اندازه امپراتوري‏» دچار شده است. (يعني مجموع منافع و تكاليف جهاني آن، امروزه بسيار بزرگتر از قدرت آن براي دفاع همزمان از همه آنهاست.) و همچنين با امكان نابودي هسته‏اي - كه ماهيت‏سياست قدرتمندانه بين‏المللي را كاملا دگرگون كرده است - روبرو است. به نظر وي به دليل امكان نابودي كامل طرفين در يك جنگ تمام عيار هسته‏اي، آنها به گسترش نيروهاي سنتي خود كه هزينه بسيار بيشتري دارد، رو آورده‏اند. مجموع اين خصوصيات سبب شده است كه اگر روزي كشورهاي مهم درگير جنگ غير هسته‏اي شوند، وضعيت استراتژيكي ايالات متحده آمريكا سبب شود مثل اسپانياي امپراتوري يا بريتانياي دوران ادوارد هفتم، مخاطراتي عظيم متوجه منافع اين كشور در خارج از آن شود و اين كشور هم به تنهايي قادر به دفاع همزمان از آنها نخواهد بود و ترك هر يك از آنها هم خطرات بزرگ ديگري دارد.

او سپس وضعيت‏بسيار بغرنج و خطرآفرين خاورميانه و شمال آفريقا را تشريح مي‏كند كه ايالات متحده را در اتخاذ سياستي درازمدت و يكپارچه در آن دچار دشواري فوق‏العاده‏اي كرده است. همچنين وضعيت آمريكاي لاتين را ذكر مي‏كند كه نظام مالي و اعتباري آمريكا را بشدت مورد تهديد قرار مي‏دهد. او بدترين بحران را در جنوب ايالات متحده در مكزيك جستجو مي‏كند كه بحران اقتصادي آن سبب مهاجرت غير قانوني سالانه صدها هزار نفر به آمريكا و قاچاق پررونق مواد مخدر به آمريكا شده است. علاوه بر اين درباره خاور دور كه موقعيت صنعت و تجارت آمريكا را

بشدت متزلزل كرده است و ضمنا از نظر نظامي هم تعهدات و تهديدهاي وسيع نظامي سنگيني را متوجه آن نموده است، توضيح مي‏دهد.

ايالات متحده امروز نيز در سراسر جهان همان تعهدات وسيع نظامي بيست و پنج‏سال پيش را دارد، ولي سهمش از توليد ناخالص ملي، مصنوعات ماشيني، هزينه‏هاي نظامي و كاركنان نيروهاي مسلح جهان، از آن زمان خيلي كمتر شده است. محدوديتهاي بودجه، انتخاب فرض درست از بين فرضهاي مختلف درباره نوع جنگي كه احتمالا در يك درگيري بايد برگزيند، نامناسب بودن ساختار ناهمگن و متشتت تصميم‏گيري كنوني در آمريكا، براي اجراي استراتژي مناسب و بالاخره رابطه مناسب بين «وسيله و هدف‏» در امر دفاع از منافع جهاني آمريكا، از مهمترين مشكلات اين كشور خواهد بود.

به عقيده پال كندي برخي از عرصه‏هاي افول آمريكا عبارتند از:

1-1. افول نسبي صنعتي آن در مقايسه با توليد جهاني (انقباض صنعتي).

1-2. بحران و افول در كشاورزي كه بر اثر افزايش توليد، تنزل قيمت و بيكاري عده زيادي از كشاورزان را موجب شده است.

1-3. پديده «روي گرداندن‏» سير سرمايه بين‏المللي از بازرگاني كالا و خدمات بر اثر كسر موازنه بازرگاني آمريكا و كسر بودجه‏هاي دولت فدرال.

1-4. تاثير منفي رشد آهسته صنعتي اين كشور بر هماوايي اجتماعي - سياسي آمريكاييان.

1-5. رابطه دقيق بين رشد آهسته اقتصادي و هزينه كلان دفاعي. (1)

البته نويسندگان ديگري هم اين افول آمريكا (وحتي زوال و انحطاط آن را) به طرق و علل ديگري مورد توجه قرار داده‏اند. به عنوان مثال «اكتاويوپاز»، معتقد است كه آثار انحطاط در سراسر آمريكا به چشم مي‏خورد. از جمله تضادهاي آمريكا به نظر او عبارتند از: تضاد بين فردگرايي و دموكراسي، عدالت و آزادي، اختيارات محلي و تمركز حكومتي، ثروت انبوه و محروميت فوق‏العاده، بهترين زيباييها و زننده‏ترين ابتذالها، حرص ماده‏پرستانه و حالت وارستگي (بي‏نيازي)، پشتكار و خمودگي معتادان و شرابخواران، دقت وسواس‏گونه علمي و جنون آمار زندگي، زياده روي در عفاف و افراط در بي حيايي، و بالاخره آزادي و سرافرازي از يك سو و تمكين و تقليد گله‏وار از سوي ديگر، مقاصد عالي مثل رستگاري اخروي، نيكوكاري، رسيدن به حقيقت و خردمندي و محبت در افق ديد آمريكاييان وجود ندارد و جزء مسائل شخصي افراد شده است. تزلزل اعتماد آنها به نهادهاي سياسي كشورشان در آينده خيلي خطرناك است.

وضع آمريكا در حال حاضر از وضعيت روم در پايان عصر جمهوري بدتر است. در سطح نهادهاي سياسي اين كشور وحدت و انسجام و كفايت لازم وجود ندارد. مدينه فاضله آمريكاييها مخلوطي از سه رؤيا است: رؤياي زهد و انزوا، رؤياي سوداگري و رؤياي كشف جهان. اين هر سه تصوراتي انفرادي است، لذا آنها از برخورد با دنياي خارج اكراه دارند، از درك آن عاجزند و فاقد صلاحيت اداره آن هستند. بسط نفوذ آن هم معلول پيشرفت و رشد اقتصادي و اجتماعي و دست‏نخوردگي نهادهاي مختلف آنها بر خلاف ديگر ملل بوده است. سياست‏خارجي‏اش پراعوجاج و بلاتكليف و اكثرا ضد و نقيض و گاه ناهنجار و دستخوش حساسيت در برابر واكنشهاي داخلي است تا توجه به واكنشهاي خارجي و پاسخ مناسب و منطقي به آنها.

آمريكاييها بر اثر عدم ثبات روحي، دائما يا دچار افراطند يا تفريط، حس خويشتنداريشان را از دست داده‏اند، دانايي لازم را ندارند،

بين سياست‏خارجي و اقتدار آمريكا از يك سو و محاسن نظام داخلي و اقدامات بين‏المللي آن از سوي ديگر مباينت‏به چشم مي‏خورد. آمريكاييان (هم ملت و هم زمامداران) حس ششمي را كه تقريبا همه ملل بزرگ و مقتدر داشته‏اند (حس جهت‏گيري مناسب در جريان تاريخ) ندارند. اين همان «احتياط‏» است كه به معناي سياسي، تركيبي از دانايي و پايداري و جسارت و ملايمت و حسن تشخيص و پافشاري در اجراي تصميمات اتخاذ شده مي‏باشد. در آمريكا نفاق، مباحثات كم اهميت، شكاكيت، كامجويي از لذات مادي تا سرحد خودكشي، تضاد بين منافع شركتهاي بزرگ و اتحاديه‏هاي كارگري و قشر كشاورزان و بانكداران و دستگاههاي خبري و اقليتهاي نژادي، باعث قرباني شدن جامعه در تمام سطوح شده است. آنها به جاي درك حوادث جهان، درباره آنها قضاوت مي‏كنند. تناقضي كه پايه‏هاي موجوديت ملت آمريكا را متزلزل مي‏كند، تناقض بين ماهيت‏يك دموكراسي و طبيعت‏يك امپراتوري است. به نظر اكتاويوپاز، همه چيز رو به افول (چيزي بدتر از انحطاط) است و ما نه شاهد پايان يك امپراتوري يا زوال يك تمدن و يا حتي انهدام يك سيستم توليد اقتصادي معين، بلكه شاهد بحران تمدن در تمام قاره‏هاي جهان هستيم كه شايد هم آخرالامر به نابودي نوع بشر بينجامد و مركز ثقل اين بحران عمومي، تمدن ايالات متحده آمريكا خواهد بود. (2)

2. مشكلات آينده جهان خصوصا جهان غرب:

پاول كندي بحق برخي از مسايل را كه مشكلاتي مشترك (البته از وجوه مختلف) در انتهاي قرن بيستم براي بشر مي‏آفريند، بررسي مي‏كند:

انفجار جمعيت، انقلاب بيولوژي و در نتيجه بيكاري، فقر و نگراني ميليونها كشاورز، پيشرفت ارتباطات، انقلاب مالي و رشد شركتهاي چند مليتي كه باعث جهاني شدن اقتصادهاي خاصي گشته و اين موجب نگرانيهاي بسياري از بازرگانان و سياستمداران و غير آنها مي‏شود، كنترل آدمكهاي كامپيوتري و دستگاههاي خودكار در انقلاب صنعتي جديد همراه با مازاد سرمايه سبب افزايش شكاف بين شمال و جنوب و عقب ماندگي بيشتر كشورهاي در حال توسعه يا توسعه نيافته مي‏شود، بحران محيط زيست‏به صورت روز افزون نگران كننده مي‏شود (افزايش دماي زمين، كاهش جنگها، توسعه حفره‏اي كه در لايه اوزون بر فراز قطب جنوب تشكيل شده است، تشعشعات راديو اكتيو و غيره). آسيب پذيري شديد جمهوريهاي شوروي سابق، ظهور

مجدد قوميت گرايي (ناسيوناليسم)، مشكلات ايجاد يك اروپاي يكپارچه و منسجم و قدرتمند كه مي‏تواند به بحرانهاي مهمي بينجامد، مشكلات روز افزون آمريكا كه يا بايد به سير فزاينده افول و انحطاط ادامه دهد و يا به دكترين مونروئه (انزواگرايي پيش از 1941) برگردد كه هر يك پيامدهاي بسيار سنگين خاص خود را خواهد داشت و همچنين به خواسته‏هاي فراوان اصلاحگرانه داخلي بايد به نحوي پاسخ داده شود، تاثير تحولات اقتصادي و تكنولوژيكي در تغيير مكان اقتدار از «ملت - كشور» به واحدهاي كوچكتر و نيز خواستهاي وسيعي براي اهميت‏يافتن بيشتر واحدهايي بزرگتر از كشور - ملت و بالاخره تعصبات فرقه‏اي و نژادي رو به تزايد.

او نتايج اين مشكلات و راههاي مبارزه با آن يا تقويت آن را نيز بررسي مي‏كند. (3)

روي هم رفته كار پاول كندي عمدتا بررسي واقعيات است نه پيش بيني وسيع آينده.

البته نويسندگان ديگري هم در اين مورد نظراتي دارند. مثلا دكتر احمد سيف معتقد است كه دموكراسيهاي غربي از جهان سوم دشمناني ديو هيبت و اهريمني نشان مي‏دهند (از نظر رقابت ايدئولوژيك، از نظر احتمال مهاجرت گسترده جنوب به شمال، و از نظر تهديد نظامي و غيره) تا خود موفق شوند به حالت‏بربريت‏برگردند. (4)

ه) ساموئل هانتينگتون، استاد دانشگاه هاروارد آمريكا كه نظريه معروف «برخورد (رويارويي) تمدنها» را پرداخته است، خلاصه انديشه وي از اين قرار است:

1. نقطه اصلي برخورد در جهان آينده نه ايدئولوژيكي است و نه اقتصادي، بلكه فرهنگي است و بين تمدنها صورت مي‏گيرد، هر چند كه دولت - ملتها همچنان به عنوان نيرومندترين بازيگران عرصه بين الملل در درون تمدنها باقي خواهند ماند.

2. حتي ممكن است در درون يك تمدن نزاعها و برخوردهايي هم پديد آيد؛ ولي سرنوشت جهان را برخورد تمدنها تعيين خواهد كرد.

3. تمدن، بزرگترين واحد عرصه بين الملل است و در جهان كنوني هفت‏يا هشت تمدن بزرگ وجود دارد: تمدن غربي، تمدن كنفوسيوسي، تمدن ژاپني، تمدن اسلامي، تمدن هندو، تمدن اسلاوي - ارتدوكس، تمدن آمريكاي لاتين و احتمالا تمدن آفريقايي. اين تمدنها وجوه اختلاف اساسي دارند: تاريخ، زبان، فرهنگ، سنت، و از همه مهمتر مذهب، البته اختلاف لزوما به معني درگيري و درگيري مترادف با خشونت نيست. هرچند اغلب، طولاني‏ترين و خشونت آميزترين برخوردها بين تمدنها بوده است.

4. جهان در حال كوچكتر شدن، كنش و واكنش بين ملتهاي وابسته به تمدنهاي مختلف در حال افزايش، و در نتيجه هوشياري تمدني و آگاهي به وجوه اختلاف بين تمدنها و وجوه اشتراك در درون هر تمدن در حال شدت يافتن است (خودآگاهي تمدني).

5. روندهاي نوسازي اقتصادي و تحول اجتماعي در سراسر جهان، انسانها و دولتها را از هويت‏بومي‏شان جدا كرده است. امروزه در تمام اديان حركتهايي در جهت پر كردن خلا هويت صورت گرفته كه «بنياد گرايي‏» نام گرفته‏اند و بيشتر اعضاي فعال آنها را افراد جوان، تحصيلكرده، كارشناسان فني از طبقه متوسط، و صنعتگران و تاجران تشكيل مي‏دهند. (تجديد حيات دين كه ملتها را به هم مي‏پيوندد.)

6. نقش دوگانه غرب، آگاهي تمدني را شدت مي‏بخشد. از يك سو غرب در اوج قدرت است و از سوي ديگر پديده بازگشت‏به اصل خود و ميل و اراده و منابع بيشتري براي شكل دادن به جهان به شيوه‏اي غير غربي رشد مي‏كند. امروزه بر عكس گذشته كه نخبگان جوامع غير غربي، غربزده و عامه مردم سنتي بودند، عامه مردم غربزده و نخبگان بومي و سنتي

مي‏شوند.

7. مذهب و فرهنگ، هويت واقعي افراد را تشكيل داده مي‏دهد و حل مسايل مربوط به آن از حل مسايل اقتصادي و سياسي دشوارتر است و تمايزات مربوط به آن واقعي و غير قابل تعويض يا معامله است.

8. منطقه گرايي اقتصادي در حال رشد است و خود از ريشه‏هايي در يك تمدن مشترك ناشي شده و باعث قويت‏خودآگاهي تمدني مي‏شود. ريشه‏هاي مشترك تمدني در هر منطقه منجر به توسعه سريع روابط اقتصادي كشورهاي آن منطقه مي‏شود.

9. خطوط گسل ميان تمدنها، (5) به عنوان نقاط بروز بحران و خونريزي، جانشين مرزهاي سياسي و ايدئولوژيك دوران جنگ سرد است.

10. برخورد تمدنها در دو سطح صورت مي‏گيرد: در سطح خرد، گروههاي نزديك به هم (وابسته به تمدنهاي متخالف) در امتداد خطوط گسل ميان تمدنها، غالبا توسل به خشونت‏براي كنترل خاك و مهار يكديگر، مي‏جنگند. در سطح كلان، دولتهاي وابسته به تمدنهاي مختلف، براي كسب قدرت نسبي نظامي و اقتصادي با هم رقابت مي‏كنند، براي كنترل نهادهاي بين المللي و طرفهاي ثالث دست‏به مبارزه مي‏زنند، و بر اساس رقابت، ارزشهاي خاص سياسي و مذهبي خود را ترويج مي‏كنند. اين برخورد تمدنها قبلا هم وجود داشته است و امروزه نيز در آسيا، اروپا و آفريقا جريان دارد.

11. مبناي اصلي همكاري و ائتلاف پس از جنگ سرد، مشتركات تمدني يا «عارضه خويشاوندي كشورها» (به جاي ايدئولوژي سياسي و ملاحظات موازنه قدرت) خواهد بود. اين عارضه در جنگ خليج فارس، در جنگ قره‏باغ، و در جنگ بوسني هرزگوين كاملا ديده شده است. اين صف بندي تمدني كه تا كنون محدود بوده است، همچنان رو به رشد است و جنگ جهاني بعدي در صورت وقوع، جنگي بين تمدنها خواهد بود.