مریم ضمانتی یار
در با صدای خشکی روی پاشنه چرخید و باز شد. پا به حیاط گذاشت و در را پشت سرش بست و به طرف چاه آب رفت. از چاه آب کشید و وضو گرفت. حلیمه متوجه آمدنش شد. بسختی از زمین بلند شد و به حیاط آمد:
- سلام، چه شده به خانه آمده ای؟
- سلام، نباید به خانه می آمدم؟
- نه... منظورم این است تو که نمازت را همیشه در مسجد می خواندی و بعد به خانه می آمدی.
- اگر ناراحتی برگردم؟!
- این چه حرفی است؟ می گویم چه اتفاقی افتاده؛ با این حرفهای سربالا از جواب دادن طفره می روی؟
- نه...
حلیمه جلوتر رفت: اسحاق... تو گریه کرده ای؟
دلش فرو ریخت. مردش را هیچ وقت این همه پریشان حال ندیده بود. محاسن سیاه مرد خیس اشک بود.
- ببین اگر می خواهی نمازت را بخوانی بعد برایم تعریف کنی جانم به لب می رسد. حرف بزن. چه شده؟
اسحاق آهی کشید: قرار بود خبری شود؟
- سؤال مرا با سؤال پاسخ می دهی؟
- باور کن خبری نشده. کار در نخلستان در این هوای گرم آدم را خسته می کند.
کنجکاوانه به او خیره شد؛
کار در نخلستان آدم را خسته می کند، اما اشک آدم را در نمی آورد! من نمی گویم که چرا خسته ای؟ می گویم چرا گریه کرده ای؟
- خیلی خب، با این حال سر پا نمانم. بیا برویم به اتاق برایت بگویم.
هر دو به اتاق رفتند. حلیمه بزحمت نشست و به دیوار تکیه داد: خب بگو!
- امروز... امروز محمد بن علی سمری از دنیا رفت!
- راست می گویی؟ نایب خاص صاحب الامر؟
- بله...
- چه کسی را به عنوان جانشین خودش معرفی کرد؟
- هیچ کس را...
- یعنی چه؟
- یعنی اینکه باب نیابت با مرگ علی بن محمد سمری بسته شد.
منظورم این است که دوران غیبت کامل حضرت فرا رسیده است.
بغض گلویش را فشرد؛ نتوانست صبوری کند؛ دوباره صورتش غرق اشک شد: این توضیح را بخوان...
از روی اصل آن نسخه ای برداشتم. و نامه ای را به دست حلیمه داد. حلیمه آن را گشود و خواند:
«ای علی بن سمری! خداوند پاداش برادران دینی تو را در مصیبت مرگ تو بزرگ دارد. تو از اکنون تا شش روز دیگر از دنیا می روی. پس به حساب و کتاب خودت رسیدگی کن و درباره نیابت و وکالت به هیچ کس وصیت مکن تا به جای تو بنشیند. زیرا غیبت کامل فرا رسیده است. دیگر تا آن روزی که خداوند بخواهد ظهوری نخواهد بود و آن ظهور پس از مدت طولانی است که دلها را سختی و قساوت فرا بگیرد و زمین از ظلم و ستم پر شود...»
حلیمه پایان نامه را نخواند و سر بلند کرد. با دلهره
و نگرانی به چشمان اشکبار اسحاق خیره شد:
- یعنی بعد از این؟...
- بله، بعد از این دوران سختی شروع می شود. شش روز پیش این نامه نوشته شده و امروز حق کلام صاحب الامر، علی بن محمد سمری، از دنیا رفت.
حلیمه نامه را به دست اسحاق داد: با این همه بلا و مصیبت هنوز قرار است زمین از ظلم و ستم پر شود؟
- دل نگرانی من هم به همین دلیل است. و گرنه علی بن محمد مثل همه بندگان خدا باید روزی از دنیا می رفت و امروز رفت. خدا رحمتش کند. پیرمرد دوره امام حسن عسکری، علیه السلام، را هم گذرانده بود و از اصحاب آن حضرت بود. از دوران شصت و نه ساله غیبت صغری هم سه سال نیابت امام را به عهده داشت. آنچه مرا می سوزاند این همه ظلم و ستم و خونریزی است که به اوج رسیده... امروز در تشیع جنازه علی بن محمد، هیچ کس حرفی نمی زند تا ماموران چیزی نفهمند. زندانها و سیاهچالهای عباسیان پر از شیعیان مظلومی است که جرمشان محبت به آل علی است...
و گریه صدای اسحاق را برید...
حلیمه سعی کرد او را آرام کند.
- بلند شو نمازت را بخوان! نماز به دلت آرامش می دهد. هرچه خدا بخواهد همان می شود.
اسحاق بلند شد و قامت به نماز بست. حلیمه نتوانست فضای روحی او را عوض کند. نمازش را که خواند سفره نان را پهن کرد. اسحاق سر سجاده شانه هایش از گریه می لرزید. متوجه حضور او شد و سر برداشت.
سر سفره نشست. دانه خرمایی از توی کاسه برداشت؛ اما نتوانست آن را به دهان بگذارد.
- ببین اسحاق، خدا بزرگ است. او که در این چند سال با همه سختگیریها نگذاشته ارتباط شیعه با صاحبش قطع شود؛ بعد از این هم نمی گذارد.
- مگر فراموش کردی همین چند سال پیش در دوران نیابت حسین بن روح، کار را به جایی رساندند که حسین پنج سال زندانی بود!؟ مگر یادت رفت مدتی گفتند هرکس به زیارت کربلا و کاظمین برود باید دستگیر شود!؟
- تو هم مگر یادت رفت که همان زمان توقیعی از ناحیه مقدسه آمم د که همه را از زیارت این اماکن نهی فرموده بودند.
- با این همه زندانها پر از شیعه است. از شمشیر آل عباس خون می چکد.
- در هر حال دستشان که به صاحب الامر نمی رسد.
- ولی کاری کردند که صاحبمان برای زمانی طولانی از دیده همه پنهان شوند. خدا می داند دوران این غیبت چقدر طول بکشد.
از کنار سفره عقب رفت. بغض گلویش را می فشرد. نمی توانست چیزی بخورد. حلیمه دل نگران نگاهش کرد: صاحب الامر نفرموده تکلیف چیست؟
- آخرین توقیع را که خواندی. دیگر کسی رابط بین مردم با امام نیست. نزدیک به هفتاد سال دل همه به این گرم بود که نقطه اتصالی با امام وجود دارد.
توقیع را دوباره بیرون آورد: شیعه بعد از این خیلی گرفتار است.
- مگر حالا گرفتار نیست؟ این همه ظلم و ستم، این همه قتل و خونریزی...
- کاری کردند که همین راه ارتباطی هم بسته شد. اگر خطر جان نواب و وکلا را تهدید نمی کرد؟...
- خب! چه می شد اگر همه تا پای جان می ایستادند؟
- آنها در ایستادن حرفی نداشتند ولی این اواخر بقدری وضعیت خطرناک بود که علی بن محمد سمری عملا نمی توانست کاری بکند. دیگر به هیچ کس نمی شد اعتماد کرد. حکومت عباسی کم کم داشت به همه چیز پی می برد.
اخیرا جاسوسانی را با پول نزد وکلا می فرستادند. هرکس از آنها پولی قبول می کرد، او را دستگیر می کردند. همان زمان توقیعی از ناحیه مقدسه صادر شد که هیچ کدام از وکلا چیزی از مردم نپذیرند و هرکس چیزی به آنها داده خودشان را کاملا بی اطلاع نشان دهند.
- ببین همان امامی که در آن شرایط بحرانی وکلا و نمایندگانش را از خطر نجات داد، امروز به امر خدا صلاح را در این دیده که کار نیابت قطع شود.
- همین مساله دلم را آتش می زند.
از جا بلند شد و به سوی در رفت: من همه اینها را می فهمم ولی دلم تاب نمی آورد.
- حالا کجا می روی؟ صبر کن!
- نگران نباش؛ سری به یکی از دوستانم می زنم و زود بر می گردم.
- ناهارت را نخوردی.
- اشتها ندارم.
- این پریشان حالی تو مرا آشفته کرده؛ نمازت را با گریه خواندی؛ ناهارت را نخوردی؛ حالا هم این وقت ظهر داری بیرون می روی؛ تو که از صبح با دوستانت بودی؟
- گوش کن، من آرام و قرار ندارم. باید بروم.
- دوستانت هم مثل خودت، آنها چه می تواند بکنند؟
- نمی دانم... ولی نمی توانم در خانه بمانم.
- پس زود برگرد.
- حتما...
از خانه بیرون رفت. آفتاب تمام کوچه ها را پوشانده بود. هوا گرم بود و اسحاق بسرعت قدم برمی داشت. با گوشه چفیه اش عرق پیشانی اش را پاک کرد. لحظه ای سر بلند کرد. نگاهی به آسمان انداخت. آبی بود و بی انتها... با خودش اندیشید: «بدون مهدی چطور می شود زندگی کرد؟ با اینهمه گرگ در کمین نشسته، اینهمه خطر بر سر راه، اینهمه شمشیر تیز بر گلو... اینهمه...»
خودش را جلوی خانه احمد بن ابراهیم یافت. پیرمردی با تقوی و پرهیزگار که در دوران کوتاه نیابت علی بن محمد سمری از یاران نزدیک و صمیمی او بود. در که زد غلامی در را گشود: بفرمایید.
- به آقایت بگو اسحاق بن یوسف آمده...
غلام رفت و چند لحظه بعد احمد خودش به در خانه آمد و او را با مهربانی و پدرانه در آغوش گرفت.
- سلام جوان! خوش آمدی!
- سلام پدر جان... می دانم بی موقع آمده ام. اما چه کنم دلم طاقت نیاورد.
- خوب کردی. خیلی هم بموقع آمدی. مهمان حبیب خداست. بیا برویم داخل.
و دستش را دور شانه اسحاق حلقه کرد و او را به اتاق راهنمایی نمود.
هنوز به طور کامل ننشسته بود که شروع کرد: از صبح که علی بن محمد سمری را به خاک سپرده ایم یک لحظه قرار ندارم. شاید دهها بار آخرین توقیع صاحب الامر را هم خوانده ام و هرچه بیشتر خوانده ام، بیشتر عذاب کشیده ام. از آینده می ترسم. از روزگاری که در پیش داریم... این جمله امام که فرموده: دوران غیبت کامل فرا رسیده، دیگر تا آن روزی که خدا بخواهد ظهوری نخواهد بود و آن هم پس از مدت درازی است که دلها را سختی و قساوت فرا می گیرد... و زمین از ظلم و ستم پر می شود...
صدا در گلوی اسحاق شکست اشک مجالش نداد. پیرمرد دستی به شانه او زد.
این پیش بینی صاحب الامر در مورد آخرالزمان است. وقتی که من و تو دیگر نیستیم.
- آخرالزمان؟ الآن که از سرپنجه گرگان عباسی خون می چکد. این همه شیعه را بی هیچ گناه و حرفی اسیر و زندانی می کنند. پدرم جانش را در راه اولاد علی، علیه السلام، داد... وضع زندگی ما در محله سادات علوی حجاز به قدری دردناک بود که... پدرم تاب نیاورد و به بغداد آمدیم... روزی که زمین کربلا را با خاک یکسان کردند و متوکل دستور داد آب به حرم امام حسین ببندند و
زمین قبر حسین را شخم بزنند و زراعت کنند، پدرم.. پدرم همانجا کشته شد... از حجاز به اینجا پناه آوردیم و اینجا هم این خبرها بود... حالا قرار است هنوز زمین پر از ستم شود؟... ستم از این بالاتر؟...
گریه امان اسحاق را بریده بود:
- امویان و عباسیان با ما چه کردند و چه می کنند؟ حالا درست اول درد است. می گویند تازه زمین باید پر از ستم شود.
پیر مرد آهی کشید. شانه های اسحاق را که از شدت گریه می لرزید در دست گرفت:
- کجای کاری پسرم؟ مگر روایات پیامبر و ائمه را در مورد آخرالزمان نخوانده ای!؟ روزگاری که بردباری و تحمل، ضعف و ناتوانی به حساب می آید و ستم کردن به دیگران افتخار... شهادت به دروغ رواج می یابد و تهمت مورد قبول قرار می گیرد. دروغگو را همه تصدیق می کنند و خیانتکار مورد اطمینان قرار می گیرد و امانت به خیانتکار سپرده می شود. فتنه ها زیاد می شود و زمین و آسمان نعمتشان را از مردم دریغ می کنند و...
اسحاق نالید: بس است... احمد! بس است!...
- خدا و پیامبر بهتر از ما می دانند که چه پیش خواهد آمد. صاحب الامر هم ما را به حال خودمان رها نمی کند. اگر دنیا به قدری غرق ستم شود که دیگر... او صاحب ماست اسحاق. او ما را تنها نمی گذارد. رهایمان نمی کند. فراموشمان نمی کند. برخیز! مگذار ناامیدی و یاس بر دلت چیره شود.
اسحاق سر بلند کرد: این ناامیدی است یا ترس از آینده؟
- هرچه که هست درست نیست. نباید اینقدر خودت را تنها و بی کس حس کنی. اگر دوران غیبت کامل، هزاران سال هم طول بکشد و نسلهای بعد از من و تو هم آقا را نبینند، خورشید پشت ابر نورش را دریغ نمی کند. چشمان اشکبار اسحاق درخشید:
- چه خواهد شد؟
- هرچه خدا اراده کرده باشد. او ما را رها نمی کند. تنهایمان نمی گذارد.
- ما دردمان را بعد از این به که بگوییم؟ گره از کارمان که باز کند؟ چرا باید از دیدارش محروم باشیم؟
- او هست. او همه جا هست. قرار خدا بر این بوده که در طول این شصت و نه سال مردم با واسطه با امامشان در ارتباط باشند و بعد از این قرار است واسطه ای در بین نباشد. بالاخره هرچه مقدر باشد پیش خواهد آمد... برخیز و به خانه ات برو! با حالی که همسرت دارد نباید او را تنها بگذاری.
اسحاق به یاد حلیمه افتاد. بلند شد:
- دعا کن احمد...! دعا کن بتوانم بر این احساس چیره شوم.
- حتما می شوی. فقط یادت نرود خورشید، اگرچه پشت ابر است اما...
اسحاق زمزمه کرد: نورش را دریغ نمی کند.
- و نورش زندگی بخش است. برو... جوان... برو...
اسحاق پیشانی نورانی احمد بن ابراهیم را بوسید و با او خداحافظی کرد. یاد پدرش سخت در دلش زنده شده بود. آن روز که سعی کرد در برابر سربازان متوکل مقاومت کند و آنها همانجا پیش چشمان وحشتزده او پدرش را کشتند و آب به حرم امام حسین، علیه السلام، بستند...
یاد و خاطره پدرش صورتش را بارانی کرده بود که خودش را جلوی خانه یافت. در را که باز کرد صدای ناله ای شنید. با سرعت به اتاق دوید. حلیمه میان اتاق از درد به خود می پیچید. با وحشت جلو دوید:
- چه خبر شده؟
- اسحاق... آمدی؟
- چه شده؟
- قابله را خبر کن.
- مگر وقتش رسیده؟
- وقتش نبود اما... بزودی دنیا می آید.
- آخ چه روزی...
- زود برگرد... زود...
مسجد از جمعیت موج می زد و شیخ بر فراز منبر درس می داد. گوشه مسجد پیرمرد نشسته بود و به حرفهای شیخ گوش می داد. با بلند شدن صدای اذان، شیخ درس را تعطیل کرد و از منبر فرود آمد. محمد بن اسحاق را گوشه مسجد دید... طرفش رفت. محمد بزحمت بلند شد. شیخ او را
در آغوش گرفت و بوسید.
- محمد برایت خبری دارم. می دانم که خوشحال می شوی. تو مثل پدرت اسحاق یک عمر انتظار کشیده ای.
- خبری از صاحب الامر داری؟
- بیش از خبر، نامه دارم...
- نامه!... بعد از این همه سال؟
- آری... این اولین بار بعد از مرگ محمد بن علی سمری است که صاحب الامر نامه ای نوشته اند.
- هشتاد سال انتظار... زمان کمی نیست. ولی شیخ، می دانی که لایق ترین مردم زمانه ای برای اینکه بعد از این همه سال آقا برایت نامه بنویسد... بخوان... برایم بخوان. چشمان من دیگر سوی خواندن ندارند.
شیخ دست در جیب کرد و نامه را بیرون آورد.:
- این نامه به املاء صاحب الامر و خط یکی از افراد مورد اطمینان نوشته شده. این نامه را از حوالی حجاز برایم آورده اند. فکر می کنم حضرت آنجا سکونت دارد. آقا به من دستور داده که این نامه را کاملا از مردم پنهان کنم و فقط از روی آن برای افراد مورد اطمینان بنویسم یا آن را شفاهی بخوانم. فکر کردم تو را هم باخبر کنم، خوشحال می شوی. تو از دوستان مورد اعتماد ما هستی و پدرت هم از دوستان ما بود و با محبت صاحب الامر از دنیا رفت و با حسرت دیدار او و پدر بزرگت هم که به دست سربازان متوکل به شهادت رسید.
چشمان محمد بن اسحاق پر از اشک شد:
- من به حسرت یک نامه یا دیدار به پیری رسیدم.
- نامه مفصل است اما آنچه که تو را دلشاد می کند این بخش آن است:
- ما از رسیدگی و سرپرستی شما کوتاهی و اهمال نکرده و یاد شما را از خاطر نبرده ایم، که اگر جز این بود دشواریها و مصیبتها بر شما فرود می آمد و دشمنان شما را ریشه کن می کردند. تقوای خدا را پیشه کنید و ما را یاری دهید تا از فتنه ای که به شما روی آورده شما را نجات دهیم.
پیرمرد خم شد تا نامه را که در دست شیخ بود ببوسد. شیخ نامه را جلو برد. محمد آن را بر چشمانش گذاشت و بوسید. نماز را که به امامت «شیخ مفید» خواند از مسجد بیرون آمد. یک راست خودش را به قبرستان بغداد رساند. کنار قبر اسحاق و حلیمه، پدر و مادرش، نشست. از روز مرگ علی بن محمد سمری، روزی که او به دنیا آمده بود، هشتاد سال می گذشت. روزی که پدرش همیشه از آن به تلخی یاد می کرد.
عصایش را تکیه گاه قامت خمیده اش کرد و بزحمت کنار قبرها نشست. دستش را روی قبر پدر گذاشت:
- کاش زنده بودی و آنچه امروز من شنیدم تو هم می شنیدی. سالهای طولانی است که شیخ مفید نه همچون علی بن محمد و حسین بن روح و محمد بن عثمان بن سعید، اما حلقه اتصال مردم با امام زمان شده است... اما آنچه امروز از او شنیدم تا به حال نشنیده بودم...
پدر از آن روزها که تو نگران بودی سالها می گذرد. صاحب ما، ما را فراموش نمی کند...
پیرمرد سرش را روی سنگ قبر پدر گذاشت و آنچه از شیخ شنیده بود آرام برای پدر زمزمه کرد:
- ما از رسیدگی و سرپرستی شما کوتاهی و اهمال نکرده و یاد شما را از خاطر نبرده ایم که اگر جز این بود دشواریها و مصیبتها بر شما فرود می آمد و دشمنان...
صدایی توجه پیرمرد را جلب کرد:
- پدر بزرگ..
سر بلند کرد. نوه جوانش اسماعیل بود که به طرفش می آمد. اسماعیل نگاهی به چشمان اشک آلود پدر بزرگ انداخت:
- چرا گریه کرده اید؟
- من؟... من گریه نکرده ام.
اسماعیل خندید:
- چرا... صورتتان خیس است. پدربزرگ شما هروقت سر قبر پدر و مادرتان می آیید گریه می کنید...
پیرمرد آهی کشید؛ اسماعیل کمک کرد تا پدربزرگ از جا بلند شود؛ خاک لباس سفید و بلند او را پاک کرد و آرام به راه افتادند.
محمد زمزمه کرد: پدرم تمام عمر انتظار کشید و با انتظار مرد... من هم با انتظار می میرم. پدر تو هم...
اسماعیل سر بلند کرد. دست چروکیده پدربزرگ را نوازش کرد و گفت:
- من نمی خواهم با انتظار بمیرم... من باید او را ببینم...
- دیدن تو کافی نیست. دعا کن بیاید تا همه او را ببینند...