نگرشي به آيه تطهير

آخرين قسمت

كبري خزعلي

اشاره: در قسمت دوم اين مقاله بحث‏به اينجا رسيد كه آيا ساير ائمه معصومين، عليهم‏السلام، نيز مشمول آيه تطهير مي‏شوند يا خير؟

نويسنده در پاسخ اين پرسش ضمن بيان حديث مفصلي از امام صادق، عليه‏السلام، چنين نتيجه‏گيري كرد كه: تنها پيامبر، علي، فاطمه، حسن و حسين، عليهم‏السلام، برحسب تنزيل آيه تطهير مشمول اين آيه هستند؛ ائمه بعدي تنها برحسب تاويل آيه مزبور مشمول آن مي‏شوند، كه اين تاويل را هم آيه «اولوا الارحام بعضهم اولي ببعض‏» تفسير مي‏كند.

اينك مي‏پردازيم به ادامه اين مقاله:

علي عليه‏السلام و شمول آيه‏تطهير

رواياتي كه تا كنون به آنها اشاره كرده‏ايم، همه حاكي از اين بودند كه امامان پس از امام حسين، عليه‏السلام، تنها بر اساس تاويل آيه تطهير مشمول اين آيه مي‏شوند. اما از روايتي كه از اميرالمؤمنين علي، عليه‏السلام، نقل شده چنين به دست مي‏آيد كه اين امامان مشمول تنزيل آيه تطهير نيز مي‏گردند.

شيخ صدوق در كتاب «كمال‏الدين و تمام‏النعمة‏» با سند خود از «سليم بن قيس هلالي‏» نقل كرده كه او گفت: «اميرالمؤمنين، عليه‏السلام، در زمان خلافت عثمان در ميان گروهي از مهاجر و انصار در مسجد پيامبر، صلي‏الله‏عليه‏وآله، گرد آمده بودند. سخنراني فرمود، در خلال سخنان خود، اشاره به آيه تطهير نمود و چنين فرمود:

ايهاالناس اتعلمون ان‏الله تبارك و تعالي انزل في كتابه: « انما يريدالله ليذهب عنكم‏الرجس اهل‏البيت و يطهركم تطهيرا» فجمعني و فاطمة و ابني حسنا و حسينا و القي علينا كساء و قال: اللهم ان هؤلاء اهل بيتي و لحمتي، يؤلمني ما يؤلمهم و يحرجني ما يحرجهم، فاذهب عنهم‏الرجس و طهرهم تطهيرا. فقالت ام سلمة: و انا يا رسول‏الله؟ فقال: انت او انك علي خير و انما انزلت في و في اخي علي و ابنتي فاطمة و ابني‏الحسن و الحسين، صلوات الله عليهم، و في تسعة من ولد ابني‏الحسين خاصة، ليس معنا فيها احد غيرنا.

اي مردم! مگر نمي‏دانيد كه خداوند تبارك و تعالي در كتابش فرمود: «خداوند خواسته است كه هرگونه آلودگي و ناپاكي را از شما خاندان بزدايد و شما را پاك و پيراسته گرداند.» و پيامبر، صلي‏الله‏عليه‏وآله، من، همسر و فرزندانم را زير كساء برد و گفت: اي خدا! اهل‏بيت من جز اينان كسي نيست، پروردگارا اينها نزديكان و خويشاوندان منند، رنج و ناراحتي آنها مرا رنج مي‏دهد و سختي بر آنان مرا در تنگنا مي‏نهد، پس اي خدا آنچه پليدي و ناپاكي است از آنان بزداي و كاملا پاكشان فرما. ام‏سلمه هم مي‏خواست كه مورد شمول اين آيه باشد

و در زمره «اهل‏بيت‏» قرار گيرد، اما پيامبر، صلي‏الله‏عليه‏وآله، فرمود: نه، تو عاقبت‏به خير هستي، اما، اين آيه فقط در حق من و برادرم علي، دخترم فاطمه و دو فرزندم، حسن و حسين كه درود بي‏پايان پروردگار بر آنان باد، و همچنين درباره نه نفر از فرزندان پسرم حسين، عليه‏السلام، نازل شده است.

سليم بن قيس گويد: سخنان امام كه به پايان رسيد، همه در پاسخ گفتند: صحيح است، ام‏سلمه هم عين اين مطلب را خبر داد و ما تنها به گفته او هم اكتفا نكرديم، بلكه از شخص نبي‏اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، سؤال كرديم، فرمود: صحيح است و آنچه ام‏سلمه گفته بود، پيامبر اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، با تكرار تاييد كرد. (1)

آيه تطهير و همسران پيامبر

«ام‏سلمه‏» و «عايشه‏» همسران رسول خدا، صلي‏الله‏عليه‏وآله، با اينكه هر دو خواهان مشاركت در فضيلت آيه تطهير و ورود در زمره اهل‏بيت، عليهم‏السلام، بودند، هر دو اعتراف مي‏كنند كه آيه كريمه، نه تنها شامل آنها نمي‏شود، بلكه پيامبر اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، مؤدبانه و با متانت تاكيد فرمود: هرگز زنان پيامبر انتظار نداشته باشند كه با ورود در زمره اهل‏بيت، عليهم‏السلام، مفتخر گردند و آيه‏اي كه طرح اساسي، براي سازمان دهي آينده اسلام است، شامل آنها شود؛ زنان پيامبر بايد بدانند كه تنها افتخار همسري پيامبر، صلي‏الله‏عليه‏وآله، براي آنها كافي است و در آينده اگر در سرنوشت اسلام دخالت نكرده و آسيبي نرسانند، خوشبختي در انتظار آنها است. چنانكه نبي اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، به ام‏سلمه فرمود: « انك علي خير»اما با وجود اعتراف و تصريح دو همسر معروف رسول خدا، صلي‏الله‏عليه‏وآله، دو گروه اصرار دارند كه آيه تطهير را، يا منحصر در بانوان رسالت نمايند و يا آنان را در رديف پنج تن آل كساء در آورند.

گروه اول: برخي از روات و افراد صدر اسلام مانند «عكرمه‏»، «مقاتل بن سليمان‏» و «عروة بن زبير».

گروه دوم: جمعي از مفسران عامه و علماي اهل تسنن.

اما در پاسخ اين دو گروه بايد گفت كه، وقوع صدر آيه و ما بعد آن در حق ازواج آن حضرت، موجب نمي‏شود كه مراد از اهل بيت، همسران باشد. زيرا:

1. «التفات‏» يكي از فنون بيان است و باعث توجه بيشتر مي‏شود و در عرف و عادات فصحا، شايع است كه در اثناي كلام، خطاب به غير مي‏كنند و بعد به كلام اول عود مي‏نمايند؛ و قرآن مجيد، مشحون و در كلام عربي، معروف است. نظير اين آيه كه در ابتدا خطاب به زن فرعون است، اما ناگاه تغيير سياق داده و خطاب به يوسف مي‏شود و در ادامه بار ديگر خطاب به زن فرعون مي‏گردد «... ان كيدكن عظيم، يوسف اعرض عن هذا و استغفري لذنبك كنت من الخاطئين.» (2)

2. حديث ام سلمه مشعر است‏بر آنكه: اين آيه در خانه من نازل شد و غير حضرت پيامبر، صلي‏الله‏عليه‏وآله، و حضرت علي، فاطمه، حسن و حسين، عليهم‏السلام، كسي در آنجا نبود.

3. اگر آيه در حق همسران پيامبر بود بايستي چنين آورده شود: «ليذهب عنكن و يطهركن‏»؛ چون به صيغه مذكر واقع شده معلوم مي‏شود در حق اهل بيت پيامبر كه آل عبا باشند، نازل شده است (و با وجود آنكه حضرت فاطمه، عليهاالسلام، داخل بوده‏اند صيغه مذكر به جهت تغليب مي‏باشد).

4. صاحب كتاب «عين‏المعالي‏» گويد: ظاهرا آيه اگر چه دال است‏بر آن كه مراد از اهل بيت، همسران باشند، اما اينكه «عايشه‏»، «ام‏سلمه‏»، «ابوسعيد خدري‏» و «انس بن مالك‏» كه نقل نموده‏اند كه اهل بيت‏حضرت علي، فاطمه، حسن و حسين، عليهم‏السلام، مي‏باشند، اين ظهور را رفع مي‏كند. (3)

تدبير در تعيين مصاديق اهل‏بيت

گردآمدگان در خانه ام‏سلمه، با نبي‏اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، پنج نفرند كه مجموعه‏اي از يك خاندان سرشار از فضيلت‏اند، يعني شخص پيامبر، كه خود مبين و مفسر آيات

قرآن، از جمله آيه تطهير و تعيين كننده مصداق اهل‏بيت، عليهم‏السلام، است، امام علي بن ابي‏طالب، عليه‏السلام، يعني عموزاده پيامبر اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، كه افتخار دامادي وي را هم دارد. فاطمه زهرا، عليهاالسلام، دختر پيامبر و همسر علي بن ابي‏طالب، عليه‏السلام، و نوه‏هاي پيامبر يعني حسن و حسين، عليهماالسلام.

در اين اجتماع پنج نفري، همه مشمول آيه تطهيرند، تنها يك نفر در كنار اين اجتماع بيگانه است (بيگانه در شمول آيه) ولي ناظر مورد اعتماد، به عنوان شاهد داستان، كه‏حضورش براي شهادت و نقل سرگذشت لازم است، چون گفتار شهادت او در تصديق ديگران بسيار و مؤثر است. شايان ذكر است كه پيامبر، صلي‏الله عليه‏وآله، هنگام نزول آيه افراد متعددي را براي دعوت اهل بيت، عليهم‏السلام، فرستاد، لذا نقلهاي مختلف از عايشه، زينب و واثله و... ممكن است‏به دليل تدبير پيامبر،صلي‏الله‏عليه‏وآله، براي مطلع شدن و شاهد بودن بر ماجرا باشد.

وقت نزول آيه تطهير

نزول آيه شريفه تطهير، هنگام اجتماع هيات پنج نفري و در يك صبحگاه بوده است. و روايات منتهي به ام‏سلمه و ابو سعيد خدري، تصريح به اين معنا دارد، چنانكه از آنها به طور وضوح استفاده مي‏شود كه آيه كريمه، در حق پنج تن آل كساء است و ناظر به ديگران نيست و روايات متواتر از ائمه اهل بيت، عليهم‏السلام، نيز روشنگر اين حقيقت است.

پيامبر هم مورد عنايت آيه است

در آيه تطهير - همچنانكه، چهار نفر: علي، همسر و فرزندان او مورد توجه هستند - شخص نبي اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، هم مورد عنايت است و روايت ابي‏الجارود از حضرت باقر، عليه‏السلام، و ابوسعيد خدري از نبي اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، تصريح به اين معنا مي‏كند.

بحثي از تناسب موقعيت آيه تطهير

آنچه مسلم است اين است كه: علماي شيعه اتفاق نظر دارند بر اين كه آيه تطهير قطعا مستقل و به طور جداگانه در پي حادثه اجتماع اهل كساء نازل شده است؛ و ارتباطي به همسران پيامبر ندارد بلكه هم از نظر نزول و هم از نظر مصداق و شمول محتوا، اختصاص به پنج تن اهل‏البيت، عليهم‏السلام، دارد.

ولي در مورد اينكه اين آيه چرا دنباله آيه ديگر (متناسب يا غير متناسب) قرار گرفته است؟ نظرات مختلفي ابراز شده است.

برخي گفته‏اند كه جايگاه و قرارگاه آيه تطهير، كاملا بجا و مناسب است و قرار گرفتن اين آيه براي دفع توهم پاك شدن تمام خاندان پيامبر، صلي‏الله‏عليه‏وآله، لازم و ضروري است و تناسب تام دارد. (4)

بعضي ديگر، اظهار مي‏دارند كه آيه تطهير در جاي خود قرار نگرفته بلكه آيه را براي مشتبه شدن امر در آنجا قرار داده‏اند؛ و صريحا اعلام مي‏كند كه: اين آيه، جداگانه نازل شده، بعدا جاي آن را تغيير داده‏اند. (5)

از آنجا كه هرگونه جابه‏جايي و تغيير در قرآن به اتفاق فريقين مردود است صرفا به بررسي نظر اول يعني تناسب جايگاه آيه و شان اهل بيت و ضرورت معرفي آنها مي‏پردازيم.

در مورد امتيازات اهل بيت عصمت و طهارت و برتري آن حضرات معصومين، نه تنها كسي نمي‏تواند حق مطلب را ادا كند، بلكه حتي از فهرست كمالات فضايل و مناقب آن نيز، عاجز و ناتوان است.

اهل بيتي كه بنا به اعتراف مخالفينشان حدود سيصد آيه، (6) در قرآن كريم در منقبت و فضيلت آنان نازل گشته است كه ما فقط چند نمونه از آيات برجسته قرآن كريم را كه در شان و فضيلت آنان فرود آمده است، مي‏توانيم نام ببريم:

1. آيه ولايت: « انما وليكم‏الله و رسوله والذين آمنواالذين يقيمون الصلوة و يؤتون‏الزكوة و هم راكعون‏» (7) در شان علي، عليه‏السلام، نازل گشته است.

2. آيه تبليغ: «يا ايهاالرسول بلغ انزل اليك من ربك‏» (8) در شان علي، عليه‏السلام، نازل گشته است.

3. آيه اولواالامر: «اطيعوالله و اطيعواالرسول و اولي‏الامر منكم‏» (9) در شان علي، عليه‏السلام، و امامان ديگر نازل شده است.

4. آيه مباهله: «... فقل تعالوا ندع ابنائنا و ابنائكم و نسائنا و نسائكم و انفسنا و انفسكم‏» (10) درباره اهل بيت نازل شده است.

5. آيه مودة: «قل لا اسئلكم عليه اجرا الاالمودة في‏القربي‏» (11)

6. آيه تطهير: « انما يريدالله ليذهب عنكم‏الرجس اهل‏البيت...» (12)

7. حديث ثقلين: « اني تارك فيكم الثقلين...» كه در شان عترت پيامبر، صلي‏الله‏عليه‏وآله، است.

8. حديث منزلت: «انت مني بمنزلة هارون من موسي الا لا نبي بعدي‏» كه دلالت‏بر جانشيني و امامت‏حضرت علي، عليه‏السلام، دارد.

9. حديث‏سفينه و آيات و احاديث معتبر ديگر، در فضايل و مناقب اهل بيت، عليهم‏السلام، كه در كتب تفسيري و حديثي اهل سنت‏به طور مبسوط و فزون از شمارش آمده است (13) و ما به همين بسنده مي‏كنيم.

مقايسه آيات مربوط به زنان با آيه‏تطهير

آيه تطهير براي زمينه‏سازي مسؤوليت مهمي كه بر دوش اهل‏بيت گذاشته شده، يعني مسؤوليت‏خطير زمامداري جامعه اسلامي، نازل شده است و از اشاره ائمه اطهار، عليهم‏السلام، به آيه شريفه و استناد به آن، در موضوع خلافت، اين معني، بخوبي آشكار است قهرا و قطعا زنان پيامبر، صلي‏الله‏عليه‏وآله، كه بايستي طبق نص قرآن بيش از ديگر زنان پرده نشيني اختيار كنند از شمول آيه تطهير، بيرون مي‏باشند.

اگر بخواهيم مقايسه‏اي ميان مدلول آيه تطهير و آياتي كه در مورد زنان پيامبر نازل شده، داشته باشيم، نتايج زير به دست مي‏آيد:

«اهل بيت‏» مسؤوليت‏حفظ اسلام، مسؤوليت زمامداري و رهبري اسلام و مسلمين را بر عهده دارند.

«زنان پيامبر» در انجام وظايف داخلي و رعايت تكاليف، پاك نگهداشتن خود از كثافات شهواني، و قذارات روحي، آزاد بودند و اين امر، بستگي به مشيت و اراده خودشان داشت، البته لازم است گوش به فرمان اين اوامر و نواهي باشند، و هرگز از راه مستقيم، منحرف نگردند.

اما «اهل البيت‏» را خداوند، پاك و منزه خواسته، اراده فرموده: كه آلوده نباشند؛ از هوسهاي دنيوي مبرا باشند؛ نايت‏حق، آن است كه امراض سهمناك روحي قلبشان را دستخوش مفاسد اخلاقي نكند، روان پاك و پاكيزه آنها دچار تهاجم آلودگيها نگردد. گزندي به سعه صدر و سينه فراخ آنان كه لازمه نگهداري شؤون رياست و زعامت است، وارد نشود.

از لحن مجموع آيات مربوط به «زنان پيامبر» هرگز رايحه بلندپايگي و متجلي بودن به صورت زنان فوق فضيلت، استشمام نمي‏شود.

اما از لحن آيه «انما يريدالله ...» كاملا اين مزايا و بالاتر از آن هم در حق «اهل‏بيت‏» استشمام مي‏شود. اما انحصار فضيلت و امتياز ويژه، در اين تعداد محدود (پنج تن اهل كساء) از كلمه «انما» كه دليل بر حصر است و تقديم «عنكم‏» بر «اهل‏البيت‏» و فتح كلمه «اهل‏» كه دليل بر اختصاص است، استفاده مي‏شود. به عبارت ديگر در اين آيه خداوند مي‏فرمايد: خدا تنها نسبت‏به شما (نه از زنان) شما «اهل‏البيت‏» شما طبقه خاص، اراده فرمود كه قذارات، امراض و هرگونه آلودگيهاي اخلاقي، روحي، قلبي، اعتقادي و... را بزدايد و شما را يكپارچه پاك و داراي نهادي پاكيزه و رواني ناآلوده فرمايد.