در محضر زیارت ناحیة مقدّسه

عبدالرّسول هادیان شیرازی

«اَلسَّلامُ عَلَي الْحُسيْن ‏الَّذي سَمَحَتْ نَفْسَهْ بِمُهْجَتِه، اَلسَّلامُ عَلي مَنْ اَطاعَ ‏اللهُ في سِرّهِ وَ عَلانِيَتهِ، السَّلامُ عَلي مَنْ جَعَلَ ‏الله ‏الشِّفاءَ في تُرْبَتِهِ،... اَلسَّلامُ عَلَي‏ابْنِ خاتَمِ‏الْاَنْبياءِ، اَلسَّلامُ عَلَي‏ابْنِ سَيّدالْاَوصياءِ، اَلسَّلامُ عَلَي‏ابْنِ فاطِمَةَ الزَّهْراءِ،... اَلسَّلامُ عَلَي‏ابْنِ سِدْرَةُالْمُنْتهي، اَلسَّلامُ عَلَي‏ابْنِ جَنَّةِالْمأوي،اَلسَّلامُ عَلَي‏ابْنِ زَمْزَمَ‏وَالصَّفا، اَلسَّلامُ عَلَي‏الْمُرَمَّلِ بِالدِّماءِ،....

مشهور اين است كه از ناحية مقدّسة حضرت مهدي(ع) دربارة سالار شهيدان اباعبدالله الحسين(ع) و وقايع عاشورا، زيارتي وارد شده است و معمولاً مضمون همين زيارت، مورد استناد خطبا و مدّاحان اهل بيت(ع) قرار مي‏گيرد.

هدف از عرضة مقاله، آشنايي مختصري با محتواي اين زيارت و ذكر سند آن است؛ اميد كه مورد رضاي حق واقع گردد.

اين زيارت به دو صورت مختلف ذكر شده و مرحوم سيّد ابن ‏طاووس هر دو را نقل كرده است؛ امّا يكي را در كتاب «اقبال الاعمال» و ديگري را در كتاب «مصباح ‏الزّائر».

آنچه در كتاب «اقبال الاعمال»1 است، عنوانش «زيارة الشّهداء في يوم عاشورا» مي‏باشد.

ابن طاووس دربارة سند اين زيارت مي‏فرمايد:

«جدّم ابوجعفر محمّد بن حسن طوسي، با سندي كه ما به ايشان داريم، چنين روايت كرده است : شيخ ابوعبدالله محمّد بن احمد بن عياش براي من روايت كرد كه: شيخ پرهيزگار ابومنصور بن عبدالمنعم بن نعمان بغدادي فرمود: در سال 252 ه‍ .ق. در هنگام وفات پدرم و در حالي كه من نوجواني بيش نبودم، نامه‏اي نوشتم و طريقة زيارت مولايم اباعبدالله(ع) و شهدا را درخواست كردم. پس از ناحية [مقدّسه] به دست شيخ محمّدبن غالب اصفهاني نوشته‏اي به اين شرح براي من خارج شد.2

مرحوم سيّد بعد از اين توضيح به بيان متن زيارت مي‏پردازد.

اين زيارت، دربردارندة سلام و درود بر حدود 80 نفر از شهداي كربلا با ذكر صريح نام و بيان حالات بعضي از آنهاست. سپس بر قاتلان آنها با ذكر صريح نام، لعن مي‏فرستد.

مرحوم مجلسي در «بحارالانوار» بعد از نقل اين زيارت مي‏گويد:

اين زيارت را مفيد و سيّد (مرتضي) و غير اين دو نفر نيز، در كتاب مزار خود در قسمت زيارت عاشورا آورده‏اند و سندش را حذف كرده‏اند.

سپس سند آن را در كتاب «المزار الكبير» تأليف محمّد بن المشهدي ذكر مي‏كند.3

بررسي سند و محتواي اين زيارت :

بررسی سند زیارت

در سلسلة سند اين حديث بعد از شيخ طوسي نام سه نفر ذكر شده است كه عبارتند از:

1. محمّد بن احمد بن عياش؛

2. ابومنصور بن عبدالمنعم البغدادي؛

3. محمّد بن غالب الاصفهاني.

نام هيچ كدام از اينها در كتب رجال ذكر نشده و حال اينها براي ما معلوم نيست.

اشكال ديگري كه در سند اين حديث است، تاريخ صدور آن از ناحيه مي‏باشد. مرحوم مجلسي در اين باره مي‏گويد:

«در تاريخ اين خبر، اشكالي است. چون چهار سال زودتر از ولادت (حضرت) قائم(ع) صادر شده است.»4

سپس براي اين موضوع، دو توجيه ذكر مي‏كند:

توجيه اوّل اين است كه احتمال دارد كه اشتباه از سوي ناسخ باشد و صحيح آن 262 ق. باشد.

توجيه دوم اين است كه احتمال دارد كه از ناحية امام حسن عسكري(ع) باشد.

بنابراين، هم راويان اين خبر مجهول هستند و هم اينكه بر فرض صدور آن از ناحية مقدّسه معلوم نيست كه از امام حسن عسكري(ع) يا حضرت مهدي(عج) هست يا نه؟

امّا در عين حال ما نمي‏توانيم روايتي را تنها به علّت ضعف سند به طور كلّي كنار بگذاريم؛ به ويژه اگر محتواي آن دربردارندة معارف بلند اخلاقي و ديني باشد و نيز دقّت در سند روايات بيشتر مربوط به روايات فقهي و كلامي است؛ زيرا در اين گونه روايات احتمال تقيّه يا دسيسه در ساختن روايت بيشتر وجود دارد.

بررسی محتوایی زیارت

مضمون اين زيارت مفيد با وقايع تاريخي منطبق است و خواندن آن اختصاص به وقت معيّني ندارد، به همين جهت مرحوم مجلسي مي‏گويد: من اين زيارت را در زيارات مطلقه ذكر كرده‏ام.5

امّا زيارتي كه به اسم زيارت ناحيه مشهور است، غير از اين زيارتي است كه نقل شده و آن زيارت دربردارندة وقايع عاشورا است. اصل اين زيارت را ابن طاووس در مصباح الزّائر6 و مرحوم مجلسي در بحارالانوار نقل كرده است. البتّه مرحوم مجلسي در يك جا آن را به صورت كامل ذكر كرده7 و در جاي ديگر، قسمتي از آن را آورده است.8

مرحوم مجلسي قبل از نقل كامل اين زيارت مي‏گويد: ظاهراً اين تأليف سيّد مرتضي است9 و ابن طاووس هم تصريح دارد كه سيّد مرتضي به وسيلة اين الفاظ، امام حسين(ع) را زيارت مي‏كرد.10

علّامه مجلسي در جاي ديگر مي‏فرمايد:

ظاهراً اين زيارت از مؤلّفات سيّد مرتضي و مفيد(ره) است و شايد در كيفيت نماز خبري به آنها رسيده باشد، چون اختراع نماز جايز نيست.11 و در جاي ديگر منشاء اختلافي را كه بين اين زيارت و زيارت منسوب به سيّد مرتضي است، در اين مي‏داند كه سيّد مرتضي از جانب خود مطالبي اضافه كرده است.12

تنها نكته‏اي كه با توجّه به آن مي‏توان، اين زيارت را به حضرت مهدي(ع) نسبت داد، جمله‏اي است كه در بحارالانوار از مؤلّف «مزار كبير»، محمّد بن المشهدي نقل شده است كه، ايشان مي‏فرمايد: اين زيارت از ناحيه به سوي يكي از ابواب بيرون آمده است.13

ولي نه راوي آن براي ما روشن است و نه بابي كه اين روايت به آن انتقال يافته است! در هر حال در اينجا نيز با قطع نظر از سند، به بررسي محتواي اين زيارت‌نامه مي‏پردازيم.

در متن كاملي كه ذكر شده است، براي هر يك از مواقفي كه در زير آمده، اذكار، ادعيه و اعمالي خاص تعليم داده شده است. هنگام خروج از خانه، هنگام رسيدن به مقصد، هنگام نزديك شدن به شهادتگاه، هنگام رسيدن به قتلگاه، هنگام داخل شدن در قبّة شريفه و وقوف بر قبر و توجّه به جوانب مختلف زيارت عليّ ‏بن ‏الحسين (علي اكبر) (ع) زيارت ساير شهدا، خواندن دو ركعت نماز زيارت با كيفيت مخصوص و اعمال بعد از نماز زيارت ...

بحث ما دربارة اين زيارت معرفي قسمت‌هايي است كه مضامين آن داراي مطالبي است كه از نظر اخلاقي و تاريخي، نكاتي آموزنده به همراه دارد.

ما در اين مقاله به اختصار بخش‌هايي از اين زيارت را كه داراي مضامين بلند اخلاقي يا نكات آموزندة تاريخي هستند، شرح مي‏دهيم.

به طور كلّي مي‏توان زيارت مورد بحث را در ده بخش دسته‏بندي كرد.

بخش اوّل: درود و سلام بر انبيا و پنج تن آل عبا

در اين بخش اوّلاً سلام و درود بر 24 پيامبر به همراه اوصاف مشهور آنها آمده است سپس بر حضرت علي(ع) و فاطمة زهرا(س) و امام حسن(ع) درود مي‏فرستد. پس از آن با درود بر امام حسين(ع)، فصل جديدي از زيارت آغاز مي‏شود.

دربارة اين بخش، توجّه به دو نكته لازم است: اوّل اين است كه بسياري از زيارات اهل بيت(ع) با درود بر انبياي الهي شروع مي‏شود كه شايد حكمتش توجّه به اين مطلب باشد كه اين بزرگواران در مسيري حركت مي‏كنند كه از حضرت آدم شروع شده است و ادامة راه انبياي الهي است و اينها وارثان انبيا براي رسيدن به اهداف عالية الهي هستند. پيام اين زيارت نيز همين است كه وقايع عاشورا و مصائبي كه بر امام حسين(ع) و يارانش پيش آمد، در راستاي برنامة الهي است.

دوم اين است كه در هنگام سلام بر حضرت داوود(ع) مي‏خوانيم:

«السّلام علي داوود الّذي تاب الله من خطيئتة؛ سلام بر داوود(ع) كه خداوند از خطايش گذشت.»

در اينجا توضيح اين نكته لازم است كه چون ما معتقد به عصمت تمام انبياي الهي هستيم، بنابراين مراد از خطيئة حضرت داوود(ع) در اينجا، آن افسانه‏اي نيست كه در كتب «عهد عتيق» ذكر شده است14 چنان‌كه در روايات مختلفي كه از اهل بيت(ع) رسيده است، به شدّ‌ت آن تهمت‌ها را تكذيب مي‏كنند؛15 بلكه مراد، عجله در قضاوتي است كه انجام گرفت و بلافاصله توبه كرد و اين ترك اولايي بيش نبود16 و اينكه در ميان تمام اوصاف زيبايي كه خداوند در قرآن، حضرت داوود(ع) را بدان مي‏ستايد، چرا در اينجا، اين وصف انتخاب شده است، علّتش براي ما مشخّص نيست و علمش را به اهلش مي‏سپاريم.

بخش دوم: بيان حالات و اوصاف شخصي امام حسين(ع)

در اين بخش امام حسين(ع) به عنوان كسي معرفي مي‏شود كه با خون خود، جانش را در راه دين بخشيد و خدا را در پنهان و آشكار، اطاعت كرد و خداوند در خاك او شفا قرار داد و زير گنبد و بارگاه او، دعا مستجاب است و ائمه(ع) از نسل او هستند و او فرزند پيامبر(ص)، علي(ع)، فاطمة زهرا(س) و خديجة كبرا(س) است و او فرزند سدرة المنتهي و فرزند بهشت ابدي و فرزند زمزم و صفا است...

بخش سوم: بيان مصائب دردناك حضرت اباعبدالله ‏الحسين (ع) و يارانش

در اين بخش از زيارت، گوشه‏اي از مصائب جان‌فرسايي كه در واقعة كربلا براي امام حسين(ع) و يارانش پيش آمد، در قالب عبارت‌هايي بسيار حزن‏انگيز بيان مي‏شود:

«پيكرش به خون آغشته شد، حرمت خيمه‏گاهش شكسته شد. او و يارانش در حالي كشته شدند كه لبانشان خشكيده، جسدهايشان عريان، پيكرهايشان تغيير يافته و اعضايشان قطعه ‏قطعه ‏شده و سرهايشان بالاي نيزه رفته بود. تجهيزاتشان به غنيمت برده شد و در بيابان‌ها افتادند و بدون كفن دفن شدند و محاسن او به خون خضاب شد و دندانش با چوب خيزران نواخته شد و سرش بالاي نيزه و بدنش عريان در صحرا بود ...»

بخش چهارم: اظهار اندوه در برابر واقعة جان‌گداز كربلا

در قسمتي از اين بخش چنين آمده است :

«اگر روزگاران مرا به تأخير انداخت و تقدير الهي مرا از ياري تو باز داشت و نبودم تا با كساني كه با تو جنگيدند، بجنگم و با كساني كه به دشمني تو برخاستند، به دشمني برخيزم، در عوض، هر صبح و شام، ندبه و زاري مي‏كنم و به جاي اشك براي تو خون گريه مي‏كنم و ...»

پيام اين بخش اين است كه در برابر ظلم ظالمان و ستمي كه به مظلومان ‏مي‏رسد، نبايد بي‏تفاوت ‏بود، حتّي اگر كاري از دست ما بر نيايد، بايد با اظهار تأسّف، تنفّر خود را اعلام كنيم.

بخش پنجم: گواهي بر اداي وظيفة حسين(ع)

در اين بخش از زيارت، زائر گواهي مي‏دهد كه امام حسين(ع) وظايفي را كه در برابر خداوند و جامعه داشت، به نحو احسن انجام داد، در اقامة نماز و انجام زكات و امر به معروف و نهي از منكر كوشا بود، مطيع خدا بود، به ريسمان او تمسّك كرده بود، او خدا را از خود، خشنود ساخت، ياور حق و دين و مدافع حريم آن بود و در برابر سختي و بلا، صابر بود...

در اين بخش، امام حسين(ع) به عنوان دربردارندة تمام صفات كمالي و عامل به همة تكاليف شرعي و اجتماعي در حدّ اعلاي آن معرفي شده‏اند و چنين كسي مي‏تواند الگوي عملي ما در زندگي باشد.

بخش ششم: فلسفة قيام امام حسين(ع)

اين زيارت علّت قيام را ظلم آشكار ظالمان ذكر كرده است و خطاب به امام حسين(ع) مي‏گويد:

«... تا آن زمان كه ستم دست تعدّي دراز كرد و ظلم و بيداد، نقاب از چهره برافكند و ضلالت و گمراهي، پيروان خويش را فرا خواند، ... پس در آن زمان بود كه آگاهي تو، به شرايط موجود، موجب گرديد كه به انكار عملي برخيزي و بر تو لازم شد كه با فاجران و بدكاران به جهاد برخيزي...»

بخش هفتم: بيان مراحل قيام كربلا

امام حسين(ع) آغازگر جنگ و خون‌ريزي نبود و براي جلوگيري از ظلم و ستم، مراحلي را طي كرد كه در اين زيارت‌نامه اين مراحل به اين صورت ذكر شده است كه: «ايشان مردم را به وسيلة حكمت و موعظة حسنه به سوي خدا دعوت كرد و به برپايي حدود الهي و فرمان‌برداري از خداوند امر كرد و مردم را از پليدي‌ها و سركشي نهي كرد و آنها را از عذاب‌هاي الهي ‏ترساند و حجّت را بر آنها تمام كرد.»

بخش هشتم: برخورد شديد دشمن با امام حسين(ع)

در اين قسمت بيان مي‏كند كه وقتي امام حسين(ع) حجّت را بر آنها تمام كرد، به مبارزه با آنها پرداخت و آنها پيمان و عهد و بيعت شكستند، به جنگ ابتدا كردند و با هر وسيله‏اي به امام حسين(ع) و يارانش ضربه زدند و امام حسين(ع) نيز با قدرت تمام به مقابله با آنها پرداخت. سپس در ادامه چنين آمده است:

«و چون دشمنان تو را ثابت قدم و قوي‌دل ديدند، براي تو دام‌هاي مرگ‏آفرين قرار دادند و آب را بر تو بستند و تو را تيرباران و سنگ باران نمودند و با زخم‌هاي فراوان تو را از پاي انداختند و راه نجات را برايت بستند و كار به جايي رسيد كه ديگر برايت ياوري نمانده بود؛ ولي در عين حال، همه چيز را به حساب خدا گذاشته بودي و صابر بودي و از زنان حرم و فرزندانت دفاع مي‏كردي، تا آنجا كه تو را از اسب سرنگون ساختند و اسب‌ها تو را لگدكوب مي‏كرد و تجاوزگران با شمشيرهايشان بر تو ضربه مي‏زدند، در اين هنگام عرق مرگ بر پيشانيت نشست... و تو هنوز گوشه چشمي به سوي حرم و خيمه‏هايت مي‏گرداندي.»

سپس در ادامة واقعه چنين آمده است :

«اسب تو شيون‏كنان از تو دورشده، شيهه كشان و گريه كنان به قصد خيام حرم سرعت مي‏گرفت. پس چون زنان حرم اسب تو را بلازده و زين را واژگون ديدند، از خيمه‏ها بيرون آمدند؛ در حالي كه موهايشان را پريشان كرده و بر صورت‌هاي خويش سيلي مي‏زدند و نقاب از چهره انداخته بودند و با صداي بلند مي‏گريستند؛ در حالي كه بعد از عزّت ذليل شده بودند و به سوي قتلگاه تو مي‏شتافتند و در اين حال شمر بر روي سينة تو نشسته بود و شمشيرش را در گلويت فرو مي‏برد و از خون گلويت سيرابش مي‏كرد و با دستش محاسن تو را گرفته بود و با شمشير تيزش سر از بدنت جدا مي‏كرد. در اين حال حواست از حركت باز ايستاد و نفس‌هايت پنهان شد و سرت بر بالاي نيزه‏ها رفت و...»

بخش نهم: وقايع بعد از شهادت و آثار آن

در اين بخش سخن از اسارت اهل بيت(ع) و به غل و زنجير كشيدن و حركت دادن آنها در صحراها در هواي گرم و سوزان در بازارهاست. سپس خطاب به امام حسين(ع) چنين آمده است:

«با كشتن تو اسلام را كشتند و نماز و روزه را متروك ساختند و سنّت‌هاي الهي و احكام دين را شكستند و پايه‏هاي ايمان را ويران نمودند و آيه‏هاي قرآن را تحريف كردند و در ظلم و تجاوز سرعت گرفتند ... و كتاب الهي مهجور واقع شد ... و با فقدان تو ذكر الله اكبر و لااله‏الّاالله و حرام و حلال خدا و تنزيل قرآن، مفقود شد و بعد از تو تغيير و دگرگوني و بي‏ديني و تعطيل دين و هوا و هوس‌ها و گمراهي‌ها و فتنه‏ها و باطل‌ها ظاهر گشت.»

بخش دهم: ارتباط با خدا به وسيلة پيامبر(ص) و اهل بيت(ع)

بخش پاياني زيارت به توسّل به خاندان عصمت و طهارت(ع) اختصاص يافته و زائر با واسطه قرار دادن ارواح پاك امامان معصوم(ع)، سعادت دنيا و آخرت و پاك شدن از همة گناهان و پليدي‌ها را از خداوند درخواست مي‏كند.

پيام اين بخش از زيارت اين است كه تمام اين تكريم‏هايي كه نسبت به اهل بيت(ع) مي‏شود به اين دليل است كه اينها چون بر اقرار به خدا ثابت قدم بودند و مطيع و ياور پيامبر(ص) بودند و از نوري كه با پيامبر(ص) نازل شد، تبعيّت كردند. بنابراين تنها وسيله‏اي هستند كه مي‏توانند واسطة بين ما و خدا گردند و در آخرت نيز شفيع ما واقع شوند. بنابراين در «زيارت جامعه» نيز مي‏خوانيم :

«خدايا! اگر من شفيعاني نزديكتر از محمّد و اهل بيت اخيار و ابرار او(ع) مي‏يافتم، آنها را در درگاه تو شفيع قرار مي‏دادم.»

«اللّهمّ ثبّتني علي الاقرار بك و احشرني عليه و الحقني بالعصبة المعتقدين له، الّذين لم يعترمنهم فيك الريب و لم يخالطهم الشك، الّذين اطاعوا نبيّك و وازروه و عاضدوه و نصروه و اتبعوا النور الّذي انزل معه.»

پي‏نوشت‌ها: