عزّت حسینی در شعر مسیحی

محمّدرضا زائری

كساني كه بدون دل‌بستگي‌هاي عاطفي يا باورهاي اعتقادي شيعي با حماسة كربلا و شخصيّت عظيم و آسماني سيّدالشّهداء(ع) آشنا شده‌اند و از قيام و جهاد و شهادت بي‌نظير او شنيده يا خوانده‌اند، به ميزان سلامت فطرت و وجدان خود و به اندازة انصاف و صداقتشان گم‌شدة حقيقت را در اين نهضت بزرگ و خونين يافته‌اند.

شايد از اين روست كه مهاتما گاندي نهضت كربلا را الگوي نجات مي‌بيند و مي‌گويد:

از حسين آموختم چگونه در مظلوميّت پيروز باشم.

خورشيد حقيقت هر چه هم به ابرهاي ظلماني جهالت و ظلم پوشانده شود، همچنان مي‌درخشد و جويندگان نور را به سوي خود جذب مي‌كند. در طول تاريخ اسلام از آغاز دعوت پيامبر اكرم(ص) و ايمان آوردن بسياري از راهبان چشم انتظار مسيحي و همراهي و هم‌دلي نجّاشي، پادشاه مسيحي «حبشه» تا امروز نمونه‌هاي فراوان از اين ايمان و باور مشاهده مي‌شود.

تاريخ نمونه‌هاي متعدّد از كساني نقل مي‌كند كه بدون بغض و تعصّب به حق اعتراف كرده‌اند و آن را پذيرفته‌اند و چون زندانبان مسيحي تسليمش شده‌اند. در دوران خلافت عبّاسيان كه اوج حضور چهره‌هاي مسيحي در دربار خلافت با مناصب گوناگون (عمدتاً اقتصادي) است در بسياري از موارد كار نگهباني زندان‌ها را به مسيحيان مي‌سپردند به اميد اينكه كمتر ترحّم و تأثّر داشته باشند. يكي از اين زندانبان‌ها مأموري مسيحي است كه زنداني خود در زندان «كوفه» را روزها روزه‌دار و شب‌ها در نماز مي‌بيند و بعد از آنكه از برترين اهل كوفه سراغ مي‌گيرد كساني را به او معرفي مي‌كنند؛ امّا وقتي در رفتارشان دقيق مي‌شود جز توجّه به دنيا نمي‌بيند و از اين رو به سوي زنداني خود برمي‌گردد و مسلمان مي‌شود و مي‌گويد:

هر خدايي كه او دارد مي‌پرستم و هر آييني كه دارد آيين من است.1

اين گونه تأثيرپذيري از اسلام و مسلمانان بيشتر زماني ديده مي‌شود كه تماس و ارتباط نزديك وجود دارد. آمارها نشان مي‌دهند اكثر كساني كه مسلمان شده‌اند تحت تأثير دوستان و همسايگان و همكاران مسلمان خود به اين آيين روي آورده‌اند.2

شايد مهم‌ترين عامل فشارها و سخت‌گيري‌هاي مادّي و معنوي

دولت‌هاي غربي بر اقليّت‌هاي رو به گسترش مسلمان، به دليل همين تأثيرگذاري باشد؛ ‌زيرا تشنگي و نياز روحي و فكري چنين افرادي با مشاهدة نمونه‌هاي عملي و واقعي جواب پيدا مي‌كند. موج وسيع اسلام‌گرايي در جهان پس از وقوع انقلاب اسلامي در «ايران» و جريان عظيم تغيير مذهب در برخي كشورهاي عربي بعد از پيروزي حزب الله «لبنان» نمونه‌اي از اين حقيقت است. كساني كه چندين دهه خفّت و خواري در مقابل دشمن را تحمّل كرده و از سران و حاكمان كشورهاي عربي جز تسليم و ذلّت نديده بودند، اينك با گروهي كم‌شمار روبه‌رو بودند كه رژيم اشغالگر «قدس» و «آمريكا» در مقابل ايمان و استواريشان به زانو در آمده بود.

اهل جنوب لبنان ـ چه مسلمان و چه مسيحي ـ كه در طول سال‌ها از نزديك شاهد تجاوزها و غارتگري‌هاي صهيونيسم بوده‌اند و به يقين دريافته‌اند كه جز مقاومت راهي براي سعادتمندي و عزّت ندارند ريشه‌هاي اين مقاومت و پايداري را در حق‌جويي و شهادت‌طلبي نهضت كربلا مي‌يابند و اين باور تاريخي در ادبيات متعهّد و معاصر لبنان مشهود است.

يكي از مهم‌ترين عناصر در اشعار و نوشته‌هاي ادباي مسيحي لبنان همين توجّه به بعد حماسي در نهضت عظيم سيّدالشّهداء(ع) است. اين موضوع به عنوان يكي از عناصر مهم در شكل گيري باور عمومي عامّة مردم و مسيحيان لبنان خصوصاً ‌در جنوب نسبت به مقاومت و جايگاه حزب الله خود به صورت مستقل ارزش پژوهش دارد. اين بُعد حماسي و ارزشي در اساس مفهوم عاشورا و نهضت امام حسين(ع) و امتداد اين رويكرد در شرايط روز در ادب مسيحي معاصر به شكل برجسته ديده مي‌شود.

چيزي كه شايد امروزه ما در ايران به مرور از آن دور و دورتر شده‌ايم؛ گرچه در سال‌هاي آغازين شكل‌گيري انقلاب اسلامي اين عنصر در ادبيات آييني ما به وضوح ديده مي‌شد؛ امّا به تدريج جنبه‌هاي احساسي و عاطفي برجسته‌تر شده و گاه تحت تأثير اسباب مختلف، خواسته و ناخواسته به نوعي عوام‌گرايي مبتذل گشته است.

هر چند نمي‌توان جنبه‌هاي عاطفي و احساسي اين موضوع را ناديده گرفت و شك نيست كه بخشي از اين جنبه‌هاي عاطفي حاصل معرفت و شناخت مقام و جايگاه ولايي امام و اهل بيت او(ع) است، آنچه را بايد مورد تأكيد قرار داد، اهمّيت و جايگاه معرفت در عزاداري حسيني است.

در طول تاريخ شيعه اين عزاداري‌ها مهم‌ترين وسيلة انتقال معارف بوده و به تعبير بنيان‌گذار جمهوري اسلامي اين محرّم و صفر است كه اسلام را زنده نگه داشته است.

اگر شعر آييني از عنصر معرفتي و يادآوري حقايق شيعي و تبيين اهداف عالي قيام سيّدالشّهداء(ع) و تأكيد بر عناصر اساسي اين نهضت الهي چون عدالت‌خواهي، جهاد، حق‌طلبي، امر به معروف و نهي از منكر خالي يا كم‌بهره باشد از هدف اساسي خود دور مانده است. مطلوب اين است كه چنين عناصري در قالب و ظرف ادبي و هنري متناسب با شرايط مخاطب و اقتضاي زمان ريخته شوند و در پوششي از جنس احساس و عاطفه به گوش و چشم مخاطب انتقال يابند.

و حقيقت اين است كه امروز اين جنبه در شعر و ادبيات عاشورايي مسيحي لبنان واضح‌تر ديده مي‌شود. اين جريان كه مي‌توان آن را گونة ادبي جديدي برشمرد از اين عناصر به خوبي بهره برده و از آنجا كه شرايط سياسي و اجتماعي منطقه و رويارويي با دشمنان خارجي و مزدوران داخلي نيز فقدان و حسرت چنين ارزش‌هايي را اقتضا مي‌كرده بسيار به عناصري چون عزّتمندي و شجاعت و قيام علوي در نهضت كربلا توجّه داشته است؛ البتّه نمي‌توان در اين ميان منكر خصوصيّت‌هاي فردي شاعران و نويسندگان شد.

چه بخواهيم و چه نخواهيم كسي چون جرج شكور كه حتّي در زندگي فردي داراي نوعي مناعت طبع و آزادگي است و در يكي از اشعار خود مي‌گويد:

هنگام مرگ جنازه‌ام از تشييع‌كنندگان پيشي خواهد گرفت

و با چنگ خود گور را حفر خواهد كرد

تا حتّي منّت گوركن هم بر سرم نباشد!

بيش از ديگران به اين عناصر در قيام عاشورا توجّه مي‌كند.

به طور طبيعي كسي چون جوزف هاشم كه صراحتاً به پيشينة شيعي و اصالت حسيني و سيادت هاشمي خاندان خود افتخار مي‌كند و مي‌سرايد كه:

من هاشمي هستم و از آن خاندان پاكم و خون آن خاندان پاك در رگ‌هايم جاري است.

بيش از ديگران احساس ارتباط و تعلّق به اين ارزش‌هاي بزرگ و عظيم دارد.3

از اين رو چنين شاعران و نويسندگان و متفكّراني كه از بيرون و بدون پيش‌داوري اعتقادي يا عاطفي با ابعاد گوناگون حادثة كربلا آشنا شده‌اند به اين عناصر بيشتر توجّه كرده و گاه از كم توجّهي شيعيان به اين ابعاد و اكتفا به جنبة عزاداري و سوگواري گلايه دارند.

نكتة جالب توجّه در بسياري از اين آثار بهره‌گيري آنان از كلمات و عبارات سيّدالشّهداء(ع) و زينب كبرا(س) در مسير حوادث مختلف است تا جايي كه بسياري از اشعار آنان حاوي متن اين عبارات و كلمات است و اين موضوع خود بر غناي معرفتي اين گونة ادبي مي‌افزايد مخصوصاً با توجّه به اين نكته كه صاحب اثر از پيروان اهل بيت(ع) نيست.

نمونه‌هايي كه در اينجا ذكر مي‌كنيم تنها مثال‌هايي پراكنده براي تبيين موضوع است و جا دارد براي بررسي اين گونة ادبي خاص مطالعه و تحقيق مستقلّي صورت گيرد.4

يكي از ادبا و نويسندگان برجسته‌اي كه اين خصوصيّت در آثارش به وضوح ديده مي‌شود بولس سلامه، اديب و شاعر برجستة لبناني است. او كه در اشعار گوناگون خود دربارة اميرمؤمنان(ع) و سيّدالشّهداء(ع) به بيان مراتب عشق و اخلاص و اعتقاد و دل‌بستگي پرداخته، مي‌نويسد:

شاعر عرب چه مسلمان باشد و چه مسيحي، به اسلام مديون است؛ چرا كه ممكن نيست قلمي به فصاحت برگيرد مگر آنكه نمي از بارانِ قرآن قلمش را تر مي‌كند و نمي‌تواند سُرمة بيان در چشمي كشد جز آنكه از سبزه‌زار اين آيين بهره گيرد و من از كودكي شيفتة قرآن مجيد و تاريخ اسلام بوده‌ام و هرگاه شهادت اميرمؤمنان(ع) و فرزندش حسين(ع) را به خاطر مي‌آورده‌ام شعلة ياري حق و ستيز با باطل در سينه‌ام زبانه مي‌كشيده است.5

شايد كسي اعتراض كند و بگويد چرا يك مسيحي به تشريح تاريخ اسلام پرداخته است ... آري من مسيحي‌ام؛ ليكن مسيحي‌اي كه افقي گسترده دارد نه منظري تنگ ...

اينك مي‌تواني مرا از شيعيان به شمار آوري ... اگر تشيّع يعني محبّت علي و اهل بيت بزرگوار و پاك او و قيام عليه ظلم و دردمندي از آنچه بر سر حسين و فرزندانش آمد، اگر شيعه اين است، من شيعه‌ام.6

همچنين جرج شكور در قصيدة «حماسة حسين» چنين مي‌نويسد:

يزيد او را تهديد كرد؛ امّا آيا مي‌توان با فاسقان در حكومت بيعت كرد؟ حسين چون شمشيري بُرنده پاسخ قاطع «نه» داد و پيشواي حق در گفتن «نه» مي‌خروشد. گفت: «از جدّم پيامبر خدا شنيدم كه اين تسليم را بر ما حرام كرد و خاندان ابوسفيان حقّ حاكميّت بر مسلمانان را ندارد. اساس و قاعدة آزادگي، حقيقتي است كه آن را زير پا نمي‌گذارم و اين سرّ قدسي را جز آزادگان پاسباني نمي‌توانند كرد.

جرج زكّي حاج نيز در «قصيدة الحسين» چنين مي‌سرايد:

از روز «صفّين» كه حاكمان ظالم بر سر كارند كمان عدالت شكسته است و با ظلم چه كسي مي‌ستيزد، جز سر افرازاني كه همچون اهل بيت رسول خدا حيات خود را براي ياري حق وقف كرده‌اند؟ اي حسين ... تو را در ميانة ميدان مي‌بينم كه چون قهرماني از بهشت خداوند فراتر از همة آدميان با شرّ مي‌جنگد و به قدرت ايمان بر آن پيروز مي‌شود ... چون شير در ميانشان ايستادي و آن گرگان را پس زدي، خوشا مرگي چنين كه عظمت را از دين وام مي‌گيرد.

و جوزف هاشم در قصيدة «ذكري اهل البيت» مي‌گويد:

فرزند فاطمه و علي! آيا عظمتي بالاتر از اين در قلّه‌ها هست؟ اي كسي كه همة بزرگي‌ها و بزرگواري‌ها را به ارث برده‌اي، وسوسه‌هاي رنگارنگ دنيا تو را نفريفت و روح با عظمت خود را نذر قرباني شدن كردي ... و چون شرك و فساد عالم را فرا گرفت خداوند اهل بيت را براي مغفرت بندگان چون مشعلي برانگيخت تا حق را در ميان امّت‌ها نشر دهند ... اگر شما نبوديد هيچ پرچم الهي برافراشته نمي‌شد، تو تنها امام شيعيان خود نيستي؛ بلكه پيشواي همة خلايق و بندگاني كه جايگاه ايمان را در زمين بر فراز بردي ...

و آنگاه پس از شرح جنايت‌هاي صهيونيسم و مظلوميّت مردم در جنوب لبنان مي‌نويسد:

هاي اي مردم! به هر كس اقتدا كنيد با او خواهيد بود و هر كس به «اهل بيت» راه جويد، سود خواهد برد، در دنيا و آخرت پا بر جاي پاي آنها بگذاريد كه حق با غير آنها برايتان برپا نخواهد شد.

امّا در اين ميان گفتار شورانگيز نصري سلهب در آغاز كتاب «في خطي علي» بيش از همه خواندني است. او پس از ياد عظمت و جهاد اميرمؤمنان(ع) و نياز و احتياج عصر جديد به مانند او مي‌نويسد:

حسين(ع) و خاندانش در كربلا مرگ را در آغوش كشيدند و از اين رو تا ابد در وجدان مردمان ماندگار گشتند؛ امّا ما بر خاكي كه مورد اهانت واقع شده زندگي كرديم و هر روز ذليل و بي‌كرامت، نَفَس كشيديم. چرا در راه وطن غارت شده و امّت مجروح و كرامت خونينمان به ميدان جهاد قدم نگذاريم. چرا با حسين قهرمان كربلا ـ بلكه قهرمان همة روزگاران ـ كه در مسير علي(ع) رفت، با زبان و عمل فرياد نزنينم كه:

مردانه پيش مي‌روم كه مرگ بر جوانمرد حقيقي و مسلمان مجاهد ننگ نيست، اگر زنده بمانم پشيمان نمي‌شوم و اگر بميرم سرزنش نخواهم شد؛ زيرا اين براي ذلّت انسان كافي است كه زير بار زور زنده بماند.

اي سالار شهيدان! بگذار من كه به راهت قدم گذاشته‌ام با كلامي صريح كه از دلي زخم خورده برمي‌آيد بگويم: من از سرزمين ناقوس‌هاي غمگين و گلدسته‌هاي خاموشم. من از سرزمين كليساهاي فرزند مرده و مساجد زخم خورده‌ام. من از سرزمين كرامت‌هاي قرباني شده، گريخته‌ام و از كساني كه بر من حمله آوردند، فرار كرده‌ام؛ زيرا من، تو و ياد تو را فراموش كرده بودم و بر تعاليم انجيل و قرآن چشم بسته بودم.

آمده‌ام تا در راه تو گام بگذارم و از تو شعله‌اي برگيرم كه در درونم عظمت را روشن كند و نخست بر دشمن درون خود پيروز شوم و آنگاه بر دشمن بيرون كه خوارم كرده و سرزمينم را آلوده و حرمت‌ها را لگدمال كرده است.

آثار و نوشته‌هاي ادمون رزق، حقوقدان و اديب برجستة لبناني نيز از اين نظر بسيار قابل توجّه است. وي كه از جواني به سخنراني در مجالس حسيني مي‌پرداخت، توفيق زيارت كربلا را نيز پيدا كرده بود و مي‌گفت:

من هم مي‌گويم: يا ليتني كنت معكم.

وي در بعضي از مقالات خود چنين مي‌نويسد:

هيچ كارواني را در تاريخ سراغ ندارم كه آرزو كنم در ميانشان باشم مانند كارواني كه از «حجاز» به رهبري فرزند علي و زهرا به عراق مي‌رفت تا با فدا كردن خود، حق را زنده كند.

هيچ گاه دلم نمي‌خواسته تيري بيفكنم يا نيزه‌اي بيندازم مگر آن روزي كه در نوباوگي، داستان حسين را شنيدم كه تنها و غريب بر شمشيرش تكيه كرده و ياري مي‌طلبد.

... بين مردان و تصميم‌هايشان ارتباط و رابطه‌اي رودرروست؛ مردان تصميم مي‌سازند و تصميم مردان را برمي‌آورد. به من بگو چگونه تصميم مي‌گيري تا بگويم تو كيستي! آن است كه چهره‌ات را ترسيم مي‌كند و هويّتت را آشكار مي‌سازد و جايگاه تو را در ميان مردان تعيين مي‌كند و موقعيّت تو را در خطّ زمان مشخّص مي‌سازد و مردان در هنگام تصميم گرفتن دو گونه‌اند: يكي كه تصميم مي‌سازد و ديگري كه تسليم آن مي‌شود و والاترين تصميم، فدا شدن است؛ زيرا قدرت در آن است هر چند كه ظاهرش به ناتواني ماند.

... و هنوز قتل و جنايت [يزيديان] پايان نيافته است. امام حسين فرزند علي و زهرا، شهيد كربلا از 1400 سال پيش تاكنون هنوز دارد چند باره كشته مي‌شود، در «اقليم التفّاح!»

آيا مقدّر است كه اقليم التفّاح، كربلايي ديگر باشد؟

شايد كمترين نتيجة مطالعه و مرور اين نمونه‌ها و بسياري ديگر از قطعه‌ها و آثار مشابه، اين شود كه در رويكرد و مسير فعلي شعر آييني فارسي معاصر و لجام گسيختگي نوحه‌سرايي و نشر متون و اشعار مورد استفاده در مجالس حسيني به تأمّل بنشينيم «فأيّن تذهبون؟».

كافي است تنها بعضي از اين مضامين را در كنار مضامين رايج اين روزها در برخي مجالس عزاداري قرار دهيم تا فاصلة ميان ارزش‌هايي چون عدالت‌خواهي، ايثار، حق‌طلبي، مردانگي، انتخاب و جهاد را با تعابيري چون مژگان سياه و چشم قشنگ و ابروي كماني و ... آشكار گردد.

آيا زمان آن فرا نرسيده كه به اهداف اساسي اين مجالس و خطوطي كه توسط پيشواي مذهب جعفري ترسيم شده، برگرديم و به جاي ميدان دادن به حال و هواي شخصي، اميال فردي و تشخيص و فهم خود، راه را براي تابش خورشيد هدايت آل الله بگشاييم؟ و از سرانجام نفسانيّت‌ها و خودخواهي‌ها حتّي به گمان خيرخواهي و خدمت بهراسيم؟

«ألم يأن للذين آمنوا أن تخشع قلوبهم لذكر الله؟»

پي‌نوشت‌ها: