دکتر تاجبخش فنائیان
اشاره:
آداب، رسوم و آيين‌هايي كه در هر جامعه وجود دارد. از مهم‌ترين و جذّاب‌ترين شاخصه‌هايي است كه جامعه‌شناسان به بررسي آن مي‌پردازند. اين موضوع دربارة مراسم سوگواري و به ويژه نمايش تعزية امام حسين(ع) بسيار پررنگ‌تر به چشم مي‌آيد؛ زيرا از يك سو برگزاري اين نوع مراسم، سابقه‌اي نزديك به هزار ساله در جامعة ايران دارد و از سوي ديگر، جنبة هنري كه در بعضي از اين آيين‌ها وجود دارد، از بهترين شاخص‌هاي فرهنگي ايران به شمار مي‌رود.
تعزيه، به عنوان يكي از تأثيرگذارترين و همه‌گيرترين نوع مراسم، شايان توجّه و بررسي بيشتر است. نمايش تعزيه نوعي ناب و ويژه از عزاداري‌هاي محرّم است كه اوج بلوغ و كمالش دستخوش حوادث و كش‌و قوس‌هاي گوناگوني شده است. علاوه بر اين، تعزيه كه يكي از اجتماعي‌ترين هنرهاي نمايشي محسوب مي‌شود، در طول چندين دهه اجرا، جايگاه خاص و مخاطبان ويژه‌اي براي خود يافته است و به خوبي با آنان ارتباط برقرار كرده است. با دكتر تاجبخش فنائيان به گفت‌وگو نشستيم تا از وضعيّت تعزيه در ايران بشنويم. او كه عضو هيئت علمي دانشگاه تهران، كارگردان و پژوهشگر تعزيه است از تأثيرات اين نمايش بر مردم و نقاط ضعف و قدرت آن مي‌گويد.
سابقة تاريخي عزاداري عاشورا و به ويژه برپايي تعزيه در ايران به چه زماني برمي‌گردد؟
اوّلين نشانه‌هايي كه از برگزاري مراسم سوگواري براي امام حسين(ع) در دست است، به زمان حكومت ديلميان در ايران برمي‌گردد. ايرانيان دسته‌هاي عزاداري براي امام حسين(ع) راه مي‌انداختند و سوگواري مي‌كردند. عناصري مانند لباس مشكي، گل ماليدن به سر و كفن پوشيدن كم كم در ميان مردم باب شد و حالتي نمادين به مراسم داد؛ امّا نمايش تعزيه تا زمان زنديه نبوده و در واقع در تاريخ پيش از اين دوره چيزي از آن سراغ نداريم. هر چند در زمان صفويّه پرده‌خواني، مدّاحي و مناقب خواني داشته‌ايم. ملّا حسين واعظ كاشفي در
كتاب «فتوّت‌نامة سلطاني» كه در اوايل قرن دهم هجري قمري نوشته، به تمامي نمايش‌ها مانند پرده‌خواني، نقّالي و غيره اشاره كرده؛ امّا نامي از تعزيه نبرده است و از همين روست كه مي‌گوييم تا زمان زنديه نمايش تعزيه شكل نگرفته بود.
منشأ اصل شكل‌گيري تعزيه در جامعة ايران چه بوده است؟
كسي منشأ اصلي شكل‌گيري آن را نمي‌داند؛ ولي به نظر من تعزيه از نقّالي ريشه گرفته است. در نمايش‌هايي مثل نقّالي و پرده‌خواني، يك نفر كه همان نقّال است، نقش تمامي افرادي را كه دربارة آنها شعر مي‌خواند و حرف مي‌زند، بازي مي‌كند. به مرور زمان افرادي به اين فكر افتادند كه به جاي بازي يك نفر در نقش چند نفر، اشخاص متفاوتي نقش اين شخصيّت‌ها را به عهده بگيرند. دربارة شيوه‌هاي بازيگري نقّال بين افراد مختلف تقسيم شد. مي‌توان گفت: در تعزيه، نقش نقّال تكثّر پيدا كرده، نه اينكه بازيگر به معناي دقيق وارد كار شده باشد. به همين علّت است كه مي‌بينيم در تعزيه مانند ديگر نمايش‌ها و تئاترها ميزانسن‌هاي دقيق نداريم.
در سده‌هاي اخير، موضع‌گيري‌هاي پر رنگي از سوي حكومت‌هاي ايران نسبت به مراسم عزاداري و به ويژه برگزاري تعزيه وجود داشته است. آيا اين موضع‌گيري‌ها نقشي در تداوم برپايي تعزيه داشته‌اند؟
بله. يكي از دلايل ماندگاري تعزيه دولتي شدن آن در زمان ناصرالدّين شاه است. وي پس از سفر به اروپا و ديدن تئاترهاي مختلف، به فكر مي‌افتد تا تئاتر را در ايران هم برپا كند. بنابراين از تعزيه كه به نحوي تئاتر ايراني بوده و مردم هم نسبت به آن ديدگاه خوبي داشته‌اند، شروع كرد كه البتّه با استقبال خوبي در جامعه مواجه شد. از اين رو «تكية دولت» در تهران و «معاون الملك» در «كرمانشاه» ساخته مي‌شود كه مخصوص اجراي تعزيه بوده است؛ البتّه در اين سالن‌ها فقط درباريان و اشراف اجازة ورود و تماشاي تعزيه را داشته‌اند. در واقع در آن دوره، ناصرالدّين شاه منشأ شكل‌گيري قانونمند و حمايت شدة تعزيه بوده است؛ البتّه در اين مدّت در روستاها، تكيه‌ها و ميدان شهر هم تعزيه براي مردم عادي اجرا مي‌شد و هميشه مورد استقبال بود. در زمان رضاخان هم از آنجا كه او شروع به مخالفت با برگزاري عزاداري و به ويژه برپايي تعزيه كرد، مردم كه در سال‌هاي قبل با آن خو گرفته بودند و تعزيه را يكي از امور مهم در برپايي مراسم عزاداري سالار شهيدان(ع) مي‌دانستند، به شكل خودجوش تلاش مي‌كردند تا به هر شكل ممكن تعزيه برپا شود و شايد اين عمل پهلوي، به نوعي ضدّ تبليغ تبديل شده و آنان نتيجه‌اي عكس از آنچه مي‌خواستند، به دست آوردند.
آيا گروه‌هاي مختلف مذهبي در برابر اجراي تعزيه موضع‌گيري داشته‌اند؟
در جامعه هميشه دو دستة فكري از روحانيان وجود داشته‌اند كه نسبت به تعزيه واكنش نشان مي‌دادند، يك دسته كه مخالف برگزاري تعزيه بودند، اعتقاد داشتند، چون تعزيه بازسازي نمايشي واقعة عاشوراست و همراه خود ساز و آواز دارد، مجاز نيست و نبايد اجرا شود. دستة دوم كه موافق برپايي تعزيه بودند، مي‌گفتند كه چون اين نمايش در ميان مردم و جامعه تأثير عميق روحي دارد و قدرت اجرايي‌اش به گونه‌اي است كه مي‌تواند مردم را عميقاً تحت تأثير قرار دهد؛ بنابراين در تقويت اعتقادات شيعي و مذهبي مردم بسيار مؤثّر است و نبايد جلوي اجراي آن گرفته شود.
مهم‌ترين عواملي كه باعث تداوم چند صد سالة تعزيه در جامعة ايراني شده و استقبال هميشگي مردم را هم در پي داشته است، چيست؟
همان‌طور كه گفتم تعزيه قدرت اجرايي بالايي دارد و مي‌تواند احساسات مردم را به شدّت تحت تأثير قرار دهد. جذّابيت‌هاي صحنه‌اي اين نمايش آن‌قدر زياد است كه حتّي توريست‌هاي خارجي هم به ديدن آن رغبت زيادي نشان مي‌دهند. رنگ‌‌هاي متنوّع، صحنه‌هاي سوزناك و تأثيرگذار، حالت روايي و حماسي بودن تعزيه آن را از ديگر نمايش‌ها متمايز مي‌كند و باعث جذب مردم به سمت خود مي‌شود.
مي‌توان گفت دسته‌هاي مختلفي از مردم با رويكردهاي مختلف نسبت به اين نمايش رغبت نشان مي‌دهند. حتّي افراد كم سواد و روستايي جذب شعرگونه بودن متن و آواز نمايش مي‌شوند و اينكه موضوع را كاملاً مي‌دانند و در درك آن مشكلي ندارند، برايشان دل‌پذير است.
آيا تعاملي بودن تعزيه باعث جذّابيت آن براي عامّه نيست؟
بي‌شك يكي از دلايل عمدة حضور فعّال مخاطب در تعزيه است كه آن را از ديگر نمايش‌ها جدا مي‌كند. تعزيه از معدود نمايش‌هايي است كه تماشاگر در آن شركت دارد و حتّي جزوي از تعزيه به حساب مي‌آيد؛ زيرا تعزيه بيش از اينكه يك نمايش باشد، يك آيين است. ممكن است مخاطب در خلال نمايش همراه بازيگران صلوات بفرستد يا لعنت كند.
از نظر تكنيكي تعزيه را چطور ارزيابي مي‌كنيد؟
در تعزيه شبه كارگرداني به نام معين البكا وجود دارد كه وظيفه‌اش تحريك احساسات و به گريه انداختن مخاطبان
است. او معمولاً براي رسيدن به اين هدف متوسّل به هر بياني مي‌شود و حتّي گاهي نسبت‌هاي دروغي هم به ائمه(ع) و اوليا مي‌دهد تا آنها را مظلوم‌تر بنماياند و اشك بيشتري از چشم مردم سرازير كند. در واقع همين موضوع نقطه ضعف تعزيه به حساب مي‌آيد.
گاهي تعزيه تنها با احساس مخاطب سر و كار دارد، نه با عقل و منطق او. گاه ضعيف است و بيشتر توسط كساني نوشته شده كه از يك سو طبع شعر داشته‌اند و از سوي ديگر علايق شديد شيعي و مذهبي دارند و احساسات و عواطف خود را در قالب اين شعرها بيان كرده‌اند. آنها عموماً فاقد دانش تاريخي بوده‌اند و هيچ كجاي متن به دلايل درگيري اين نزاع و جنگ نپرداخته‌اند.
بي‌ترديد ساختار نمايش بسيار قوي است و از عهدة اثرگذاري بر مخاطب برمي‌آيد؛ امّا مسئله اينجاست كه در نظر مخاطبي كه از تاريخ خبر دارد، كار ارزش خود را از دست مي‌دهد و ديگر او حاضر نيست به دليل ديگر نقاط قوّت نمايش، متن ضعيف را تحمّل كند و به تماشاي تعزيه بپردازد. ضمن اينكه برخي از مخاطبان تعزيه از خود سؤال نمي‌كنند كه آيا اين چيزها مي‌تواند واقعيّت داشته باشد؟ آنها در نظر نمي‌گيرند كه واقعة كربلا فقط گريه و زاري و عزاداري نبوده است. امام حسين(ع) بزرگ‌ترين قهرمان تاريخ است و قابل دل‌سوزي نيست و اشكي كه در مراسم عزاداري او ريخته مي‌شود، به دليل مظلوميّت حق است؛ حقّي كه ايشان براي دفاع از آن به مبارزه پرداخت و شهيد شد. به هر حال، اين مسئله در نظر گروهي از روحانيان بسيار پر اهمّيت بوده و هست كه به دليل آن با برگزاري تعزيه مخالفت مي‌كنند؛ امّا مشكل اين گروه مخالف، اين است كه هرگز پيشنهاد سازنده‌اي در اين باره نمي‌دهند و تنها گفته‌هايشان سلبي است و نه ايجابي.
آيا تلاش‌هايي براي رفع اين مشكل تعزيه شده است؟
متأسّفانه متن‌هاي جديد، نوشته نشده است و همة متن‌هايي كه امروز اجرا مي‌شود، مربوط به گذشته است. بسياري از آنها توسط افراد گمنام نوشته شده‌اند و آنهايي كه منسوب به شاعران به نام دوره‌هاي پيشين است، از ضعف مبرّا نيستند. اگر متن‌هاي جديد با رويكرد خردگرايانه و دانش‌محور نوشته شود، اين نمايش مي‌تواند بسيار خوب و ايده‌آل اجرا شود و ديگر نقصي در آن نخواهد بود.