از بیرق جنگی تا پرچم نمادین

مقدّمه‌ای بر مردم شناسی نشان‌های دسته‌های سوگواری حسینی

همواره شاهد هستیم که در دسته‌های عزادار به مناسبت شهادت امامان معصوم(ع) و به خصوص امام حسین(ع) از گونه‌های متنوّعی از ابزارها و ادوات استفاده می‌شود. این وسایل و ادوات که طیف متنوّعی از پیشینه‌ها، کارکردها و نام‌ها را دارا هستند، در مراحل مختلفی از مناسک سوگواری حسینی استفاده می‌شوند. برخی بر اضلاع کناری حسینیه‌ها و تکایا الصاق شده‌اند، برخی پیشاپیش دسته‌های عزادار حرکت داده می‌شوند، شماری در میان دسته‌ها حمل می‌شوند و تعدادی در انتهای این دسته‌ها گردانیده می‌شوند.

این ابزارها و وسایل اساساً از سوی عزاداران شرکت‌کننده در دسته‌های عزادار و نیز مشاهده‌گران به صورتی مخصوص «تفسیر» می‌شوند و به گونه‌ای فراتر از صورت‌ ظاهری آنها مورد توجّه قرار می‌گیرند. بینندة ناآشنا، مسلّماً علّت استفاده از این ابزارها را نمی‌داند و بالطّبع در برابر این پرسش که چرا عزاداران از این ابزارها استفاده می‌کنند یا اینکه چرا از ابزارهایی دیگر در این مراسم استفاده نمی‌کنند، پاسخی ندارد. این ادوات در عین حال، طیف وسیعی از صورت‌های کالبدی را می‌پذیرد. برخی دراز،‌ عدّه‌ای کم‌عرض، شماری سنگین، دسته‌ای فلزی و تعدادی پارچه‌ای هستند. پیش از ورود به بحث تحلیلی دربارة استفاده از این ابزارها باید واژگان بسیاری را که در این‌باره وجود دارد، بررسی کنیم و به فهمی مشترک از معانی این مفاهیم برسیم. عَلَم، کُتَل، علامت، بیرق، طوق و جریده1 اصلی‌ترین مفاهیمی هستند که در این مسیر مورد بررسی قرار می‌دهیم.

تدقیق واژگان

احتمالاً وسیله عَلَم به همراه ابزارهای مشابه آن، بیش از همه در دسته‌های سوگوار استفاده می‌شوند و افزون‌تر از دیگر وسایل مرتبط، شناخته شده هستند.2 اصولاً به عَلَم، در کنار بیرق، طوق و جریده اشاره می‌شود.

علم را اساساً نشان، نشان لشکر، پرچم و آنچه به سر نیزه بندند، تعریف کرده‌اند.3 دکتر علی بلوکباشی، مردم‌شناس، در تعریفی جامع دربارة عَلَم می‌نویسد: عَلَم، نشانی مخصوص مرکّب از یک تیرک چوبی و پرده‌ای کیسه‌ مانند است. بلندی تیرک علم از شش متر تا ده متر و ستبری آن ده تا پانزده سانتی‌متر است. بر سر آن نشانی فلزی گذاشته‌اند. برخی از علم‌ها یک پرده و برخی دیگر چند پردة کیسه ‌مانند دارد. روی تیرک علم کیسه‌ مانند و چند پرده‌ای، مانند علم رایج در «دزفول» و «شوشتر» و «قم»، در فاصله‌ای معیّن، دو یا سه حلقه نصب کرده و روی هر یک از پرده‌ها، پارچه‌هایی به درازی دو متر همچون پرده آویخته‌اند. دامن هر یک از پرده‌ها روی حلقه و سر پردة پایینی علم را می‌پوشاند. پرده‌های هر علم

چند رنگ است. علم را در کاشان «طوق»، در «یزد» و «ابیانه» «شَدِّه»، در قم «عَلَم رختپوش» و در دزفول و شوشتر خود همان «علم» و سر علم آن را «علمک» می‌نامند.4

واژة پرکاربرد دیگر، «بیرق» است. دهخدا، با استناد به واژه‌نامه‌های کهن، واژة بیرق را ترکی و هم‌سان علم، لواء، درفش، اختر،‌ رایت درنظر می‌گیرد. وی بیرق را حریر رنگینی که بر سر علم و نیزه و کلاه خود بندند، هم‌چنین پردة علم و نشان فوج و غیره که کوچک باشد، معرفی می‌کند.5 دکتر علی بلوکباشی، در تعریف بیرق عملاً رویکردی مردم‌شناختی را اختیار می‌کند و مي‌گويد:‌ پرده‌ای است به شکل مستطیل یا مثلث که بر سر دسته‌ای چوبی نصب کرده‌اند. پردة بیرق‌ها از پارچه‌هایی به رنگ سیاه، سبز، سرخ و سفید ساده یا نقشدار تهیه می‌شود. روی برخی از پرده‌ها، آیه‌هایی از قرآن یا جملاتی دعایی نوشته یا گلدوزی کرده‌اند. بر سر چوب هر بیرق، معمولاً پیکانی یا پنجه دستی یا قبّه‌ای کار گذاشته‌اند.

وی می‌افزاید: «بیرق سیاه را نشان غم و ماتم، سبز را نشان خاندان پیامبر(ص) و تقدّس آن، سرخ را نماد جنگ و شهادت و سفید را نشان صلح و دوستی توجیه می‌کنند. بیرق را بیرق‌داران در پیشاپیش و میان و عقب دسته‌ها حمل می‌کنند. در برخی نواحی ایران بیرق را عَلَم می‌نامند.»6

برخی تحقیقات نشان می‌دهد که اصل استفادة نمادین علم از مشهد بوده و از آنجا به دیگر مناطق ایران اشاعه یافته است.7

توغ که به صورت توق و طوق نیز ثبت شده، معنایی مشابه دو اصطلاح قبلی دارد.8

در تعریف مردم‌شناختی دربارة طوق می‌یابیم: «توغ، یا توق که به صورت طوق نیز در متون تاریخی و فرهنگ‌های لغت آمده، واژه‌ای ترکی و به معنای بیرق و علم است... طوق یک تیغه یا سر فولادی با زبانه‌ای بلند دارد که روی صندوقچه فلزی کوچک ضریح‌مانندی بر پایه‌ای چوبی یا فلز چلیپا شکل استوار است. تیغه، گلابی ‌شکل یا سرومانند است و روی آن آیات قرآنی و جملات دعایی ... را کنده و با زر کوبیده‌اند. تیغة طوق‌های قدیمی دو بدنة گلابی‌شکل داشت که به یکدیگر وصل بودند و یک تیغة چهارپر منحنی شکل را می‌ساختند. روی محور افقی در دو سوی تیغه یا سر طوق معمولاً دو طاووس فلزی روی دو صندوقچة مشبّک و روی دو زایده بیرون‌آمده از چپ و راست بالای شکم تیغه دو سر اژدهای فلزی دهان گشوده کار می‌گذاشتند. در محرّم طوق را با افکندن چند طاق شال ترمه و پارچة حریر سبز و سیاه روی محور افقی می‌آرایند.10

دیگر مفهوم مرتبط با مفاهیم ذکر شده «جَریده» است. جریده نوعی علم است که در برخی ویژگی‌ها با علم متفاوت است. اساساً‍ جریده به نوعی علم گویند که در برخی از شهرها مانند کاشان، قم، کرمان، یزد، مشهد و «هرمزگان» در دسته‌های عزا می‌گردانند. شکل و ساختمان جریده مخصوص کاشان

چنین است: یک تیغة فلزی پیکانی‌شکل بر سر تیرکی نیز همانند عمودی، یک آدمک سیاه بر روی تیغه، آینه‌ای در زیر آدمک، چهار تیغة فلزی هلالی‌شکل شمشیرمانند در دو ردیف و در دو سوی تیرک نیز همانند، شرابه‌های بلورین آویخته از تیغه‌های هلالی، کشکولی در میان و محلّ نصب محور افقی بر تیرک، دو پنجه و چند شمعدان فلزی کوچک به قرینه در دو سوی تیرک و بر محور افقی و مجموعه‌ای منگوله و زنگوله آویخته از زیر محور افقی.11

دربارة معنای پرچم یا معادل عربی آن رأیت اختلاف کمتر وجود دارد. دهخدا پرچم و رأیت را مترادف می‌داند و آن را چیزی... سیاه و مدوّر که بر گردن نیزه و علم بندند. تعریف می‌کند.12

مفهوم پرکاربرد دیگر در این‌باره «علامت» است.13 دکتر علی بلوکباشی، مردم‌شناس متخصّص مناسک آیینی شیعه، علامت را این‌چنین تعریف می‌کند: نوعی علم چلیپاشکل با چند تیغة فلزی سرومانند است. نخستین علامت‌ها که در قدیم به کار می‌رفت، سه تیغه بود، بعد پنج تیغه شد و رفته‌رفته به تعداد تیغه‌ها افزوده شد و به بیست‌ و سه تیغه هم رسید. زبانة تیغة میانی از تیغه‌های دیگر پهن‌تر و بلندتر و تیغه‌های دو سوی آن تا دو سر علامت به ترتیب از دیگری کوتاه‌تر است. تیغه‌های علامت‌های قدیمی را از فولاد می‌ساختند و روی آنها را کنده‌کاری و طلاکوبی می‌کردند. روی برخی از تیغه‌ها، به خصوص تیغة میانی، آیه‌های قرآنی یا عبارات دعایی می‌کندند. در دو سر تیرک افقی تیغه‌دار معمولاً تندیس دو اژدهای فلزی دهان گشوده و در فاصلة میان تیغه‌ها صندوقچه‌های مشبّک ضریح ‌مانند و پنجه یا ماهچه و کبوتر یا طاووس و گوی ‌و قبّة فلزی کار می‌گذارند. از سر زبانة تیغه‌ها هم معمولاً زنگوله‌های فلزی یا گوی‌های کوچک شیشه‌های الوان می‌آویزند.14

وی در ادامه می‌گوید: علامتی که زبانه تیغه میانش بسیار بلند و پهن و به هنگام تعظیم و سلام انعطاف‌پذیری‌اش بیشتر و به اصطلاح «خوش‌سلام» باشد، علامتی خوش‌جنس و ساخت به شمار می‌رفت... در محرّم علامت را با انداختن چند شال ترمه و پارچه‌های حریر سبز و سیاه بر روی چوب افقی و در میان تیغه‌ها و قراردادن پر یا ابلق (پر دو رنگ) و لاله و فانوس روشن می‌آرایند و به اصطلاح «می‌بندند».15

آخرین مفهوم پرکاربرد در این زمینه «کُتَل» است. کتل را دسته‌ای از اسبان که در مراسم عزاداری با هیئت و آرایش مخصوص حرکت کنند، دانسته‌ و نیز گفته‌اند که کتل همان علم است که قسمت فوقانی آن را به پیراهن بی‌آستین مانندی بپوشند، همانند تکیه و متکّایی که بر چوبی نصب شده باشد و همراه علامت و بیرق در مراسم عزاداری حرکت دهند.16

رویکرد اجتماعی

تجمّعات انسانی برای اثبات وجود و ابراز عقاید و دیدگاه‌های خود از عناصر فراوانی استفاده می‌کنند. این عناصر در عمل

صورت‌های گوناگونی می‌پذیرد و انواع و گونه‌های متفاوتی را متمثّل می‌سازد. یکی از این صورت‌ها، گونه‌های نمادینی است که به وسیلة آنها، گروه‌های انسانی و تجمّعات فرهنگی، پیشینه و باورهای خود را به صورتی غیر مستقیم به مخاطبان القا می‌کنند.

مناسک سوگواری حسینی و به‌ویژه دسته‌گردانی‌های سوگوارانة این مراسم، به صورت جالبی از این نوع ابزارهای ارتباطی استفاده می‌کنند. آنها ضمن به‌کارگیری شماری از عناصر کهن، ارتباط مخصوصی با مخاطبان خود برقرار می‌کنند. این دسته‌گردانی‌های سوگوارانه، علاوه بر انتقال پیام خود در قالب گفتار،‌ این ابزارهای نمادین را یکی از بهترین شیوه‌های انتقال مفاهیم درنظر می‌گیرند.

علم، کتل، توق، علامت، انواع پرچم‌ها و امثال آنان دو نقش اساسی و حیاتی در دسته‌گردانی‌ها به مناسب شهادت امام حسین(ع) ایفا می‌کنند. آنها به عنوان عناصری تمرکزبخش، باعث تقویت انسجام گروهی میان عزاداران می‌شوند. این سخن به آن معناست که آغاز و پایان دسته‌گردانی‌ها اصولاً با حرکت یا توقّف علم/ علامت و ... مشخّص می‌شود. شرکت‌کنندگان در این مراسم، خود را به تبعیّت از نشان و پرچم دسته‌های عزادار ملزم می‌دانند. آنها در مسیری منظّم به دنبال نشان هیئت به راه می‌افتند و اساساً بر مبنای نظمی، به سوگواری دست می‌زنند که به وسیلة این ابزارها و ادوات تنظیم شده‌اند. از سوی دیگر این ابزارها و ادوات، هر یک نمادی (Symbol) از وقایع نبرد کربلا و روز عاشورا هستند. علم، علامت، جریده و امثال آنها، بُعدی از ابعاد واقعة عاشورا را در ذهن عزاداران تداعی می‌کند؛ بلکه هر یک از اجزای این ابزارها و ادوات نیز به نوبة خود، یادآور بخشی از واقعة کربلاست؛ برای نمونه باید به این واقعیت اشاره کرد که سوگواران علامت را مظهر قدرت و بازوی علمدار اسلام حضرت عبّاس(ع) دانسته‌اند.17 همان‌گونه که دیدیم، در علامت، مجسمه‌های بسیاری وجود دارند. هر یک از این مجسمه‌ها نیز نمادی از مفهوم دیگری است: مجسّمة فلزی کبوتر که بر قاعدة افقی علامت نصب شده، نماد خبررسانی این پرنده از صحنة جنگ به پیروان و طایفة خاندان امام حسین(ع) در مدینه است.18

عَلَم هم بار نمادین بسیاری دارد. سوگواران علم را نمادی از علم حضرت عبّاس(ع)، علمدار سیّدالشّهداء(ع) در کربلا، پنجه با انگشتان بازِدست را نشانة پنج تن (محمّد(ص)،

علی(ع)، فاطمه(ع)، حسن(ع) و حسین(ع))، همچنین مظهر دست بریدة حضرت عبّاس(ع) و ماهچه را مظهر رخسار او می‌پنداشتند.19 همچنین علم، نشانی از پرچم برافراشته‌ای است که زمانی در دست علمداری بوده (در جنگ) و اکنون از دست او افتاده است و به ضرورت باید توسط علمدار دیگری برداشته شود تا به این وسیله راه رهروان حقیقت و مردان بزرگ و خداجوی ادامه یابد.20 طوق هم براساس همین منطق وارد عزاداری‌های حسینی شده است: با رسمی ‌شدن مذهب تشیّع در ایران، طوق به همان معنای نمادین سپاهی‌اش، یعنی قدرت و شوکت و مقاومت، همراه بیرق و علم وارد مراسم عزاداری شد و نشان مقدّس سوگواری شد.21

احتمالاً جالب‌ترین جنبه از تفسیر نمادین را مردم کاشان از جریده در ذهن دارند: مردم کاشان هر یک از اجزای جریده را نماد شخصیّت یا چیزی مقدّس و بیانگر مفهومی خاص می‌انگارند؛ برای مثال تیرک نیزه‌مانند را مظهر قامت‌بلند امام حسین(ع)؛ چهار تیغ جانبی آن را نمادی از چهار برادر او، حضرت عبّاس(ع)، عون، عقیل، جعفر؛ کشکول را تمثیلی از مشک سقّایی حضرت عبّاس(ع)، یا تمثیلی از خیمه‌گاه حسین(ع)؛ منگوله‌های ریشه‌دار یا شرابه‌دار را شبیه گیسوی به خون آغشتة حضرت علی‌اکبر(ع)، آدمک را نشانی از غلام شهید شده در راه دین، آینه را نشان پیشانی شفّاف و درخشان سلطان دین، حسین(ع)، شرابه‌های بلوری را نشانگر دانه‌های اشک کودکان اهل بیت(ع)، زنگ‌ها را نمادی از ناله‌ها و شیون‌های اهل حرم و پنجه‌ها را نماد دست ‌بریدة حضرت عبّاس(ع) توجیه کرده‌اند.22

رویکرد تاریخی

دربارة تاریخ استفاده از ابزارهای ذکر شده از دو جهت می‌توان سخن گفت: اوّل تاریخ استفاده از این ابزارها در کاربرد اصلی خود و دوم به کارگیری نمادین آنها در مناسک سوگواری حسینی. در گذشته، به‌ویژه دورانی که نبرد دشت کربلا، به عنوان مرجع تمامی مناسک سوگواری حسینی، به وقوع پیوست، جنگ‌ها و درگیری‌های نظامی، ابزار و عناصر مخصوصی داشت. این ابزارها و عناصر، چنان‌که خواهیم دید، به صورتی نمادین در دسته‌گردانی‌های سوگوارانة معاصر نیز به چشم می‌خورند. می‌دانیم که پرچم یکی از اجزای بسیار مهمّ گروه‌های نبرد در قرون گذشته بوده است. نیروهای نظامی تمدّن‌های ایران و روم دارای پرچم‌های مخصوص و متمایز بوده‌اند. در منابع تاریخی به خوبی به پرچم‌های نبردگران اسلامی اشاره شده است. هم‌اکنون

می‌دانیم که پرچم‌های حضرت محمّد مصطفی(ص) رنگین و متنوّع بوده است: در جنگ بدر، پرچم حمزه به رنگ سرخ و لِوای [ابزاری شبیه پرچم] امیرالمؤمنین(ع) زرد رنگ بوده است.23 پرچم‌ها و اشیایی که همراه با نبردگران حمل می‌شد، اساساً نشان برپایی و تشکّل گروه نبردگر به شمار می‌رفت و تا زمانی که آن ابزارها در اهتزاز بود، از هزیمت لشکریان جلوگیری کرده و از فتح و پیروزی نوید می‌داد.24 این رویّه همواره در اموری که نیاز به حفظ انسجام گروهی بود، مورد استفاده قرار می‌گرفت؛ چنان‌که از سابقة استفاده از طوق در جنگ‌ها حدّاقل از دورة سلجوقیان به بعد آگاهی داریم.25

گزارش‌ها دربارة استفاده از این ابزارها و ادوات با معنای نمادین در دسته‌های سوگوار به صدها سال قبل بر می‌گردد. در حوزة فرهنگی ایران، گزارش پیترو دلاواله از مراسمی در سال ۱۲۰۷ ه‍ .ق./ ۱۶۱۸ م. نمونه‌ای جالب از این امر به حساب می‌آید:‌ پس از اینکه روز دهم ماه محرّم فرا رسید از تمام اطراف و محلّات اصفهان دستة بزرگی به راه می‌افتند که به همان نحو بیرق و علم با خود نقل می‌کنند و بر اسب‌های آنان سلاح‌های مختلف و عمامه‌های گوناگون قرار دارد و به علاوه چندین شتر نیز همراه دسته‌ها هستند که بر روی آنها جعبه‌هایی حمل می‌شود که درون هر یک سه چهار بچّه به علامت بچّه‌های اسیر حسین شهید(ع) قرار دارند.26

در شبه قارة هند، نیز برپایی علم‌ها و رواج آنها در مناسک سوگواري حسینی با اهداف ياد شده، سابقه‌ای دیرین دارد. نقطه عطف برپایی علم‌ها، دورة پیشوایی مرحوم علّامه میر محمّد مؤمن استرآبادی27 در دولت قطب شاهیان است. این عالم بزرگ، هم‌زمان با تأسیس شهر «حیدرآباد» در جنوب «هند»، به ترویج عمومی مذهب جعفری و برپایی علم‌های سوگواری به نام شهدای کربلا پرداخت. بنابر آخرین تحقیقات، نخستین علم دوران قطب شاهی، همانی است که محمّدقلی قطبشاه در سال ۱۰۰۱ ه‍ .ق. احتمالاً بنابه تشویق میر محمّد مؤمن، ساخته و در عاشورخانه شاهی در «گلکنده» برپاداشته و تاکنون با عنوان علم حسینی گلکنده معروف و محفوظ است.28

رویکرد دینی

اعتقادات دینی مردم و پای‌بندی آنها به احکام دینی، هرگز مانعی در برابر استفاده از ابزارهای نمادین سوگواری محلّی در مراسم سوگواری حسینی و نیز استفادة نمادین از ابزارهایی مشابه، وسایل و ابزارهای مراحل شهادت امام حسین(ع) و وقایع پس از آن نبوده است. در استفتای یکی از اهالی شهرستان «بشرویه» واقع در استان «خراسان جنوبی» از محضر آیت‌الله العظمی بروجردی (۱۲۵۴-۱۳۴۰ ه‍‌ .ق.) چنین آمده است: استفتاي ویژه از حضرت حجّت الاسلام والمسلمین آیت‌الله العظمی فی الارضین سیّدنا حاج آقا حسین طباطبایی بروجردی ادام‌الله ظله، در ایّام عاشورا هیئت [=پیکرهای] ضریح ‌مانندی به نام نخل ملبّس به البسه [پوشش‌ها] و اقمشه [پارچه‌ها] فاخره می‌کنند [،] به اسم و رسمِ عزاداری [،] پوشیدن نخل [با آنچه ذکر شد] و برداشتن آن چه صورت [و حکمِ شرعی] دارد. [؟] ج. [جواب] عزاداری در ایّام عاشورا بر حسب متعارف بلاد [سرزمین‌ها] مختلف است و آنچه در هر بلدی [سرزمینی] مصداق عزاداری است [،] مانعی ندارد.

این استفتا دارای مهر آیت‌الله بروجردی است و تاریخ استفتاء «محرّم الحرام ۱۳۷۳» هجری قمری است.29

پی‌نوشت‌ها: