اسلام و ایران

اسماعیل شفیعی سروستانی

يك دعوت‌نامة ساده

همه چيز از يك دعوت ساده شروع شد. در سال ششم هجري قمري، پيامبر اكرم(ص)، امپراتوران «ايران» و «روم» را مخاطب خويش ساخت و با اعزام چند پيك به دربار امپراتوران ايران و روم آنان را به پذيرش اسلام دعوت نمود.

عبدالله بن خدافه سهمي قريشي، نامة ممهور به مُهر رسول خدا(ص) را در سادگي تمام و با سرعت به دربار خسرو پرويز ساساني مي‌رساند. پادشاه ساساني، مست از بادة قدرت، تكيه زده بر اريكة امپراتوري، نامه را مي‌گشايد:

«از محمّد فرستادة خدا به بزرگ زمامدار ايران.

درود بر آن كسي كه حقيقت را بجويد و هدايت را پيرو باشد و به خداوند و رسولش ايمان آورد و گواهي دهد كه محمّد(ص) بنده و فرستادة اوست. من تو را به سوي خدا مي‌خوانم. من فرستادة خداوند بر همگان هستم تا آنان را بيم دهم و حجّت را بر كافران تمام كنم. اسلام بياور تا در امان باشي و اگر از اسلام روي‌گردان شوي، گناه مردم مجوس بر گردن توست.»1

نامه بر خسرو پرويز گران مي‌آيد و آن را گستاخي بزرگ‌مردي از «جزيرة العرب» عليه خود تلقّي مي‌كند و بي‌محابا، نامه را پاره و به گوشه‌اي مي‌افكند.

پيك نامه بر رسول خدا(ص) باز مي‌گردد تا گزارش گستاخي پادشاهِ «ساساني» را به محضر رسول خدا(ص) ارائه كند؛ امّا از ديگر سو، خسرو پرويز، حكم بازداشت اين پيامبر عربي را صادر كرده و به سوي اجرا براي امير دست نشاندة خود در «يمن»، يعني باذان بن ساسان ارسال مي‌كند.

خسرو پرويز، درنيافت كه با پاره كردن نامة رسول خدا(ص)، در حقيقت حكم مرگ و پاره شدن شكم خودش را امضا كرده است.

در سال ششم هجري قمري، يعني سال ارسال نامة رسول خدا(ص)، ايرانِ ساساني به عنوان رقيب سرسخت امپراتوران روم، بخش‌هاي مهمّي از درياي «مديترانه» تا شرق دور و مرز «چين» را در تصرّف خود داشت. مناطق مرزي جزیرة العرب و از جمله يمن نيز تحت سلطة اميران ساساني بود. اين منطقه به دليل موقعيّت ويژه‌اش گاه به تصرّف «روميان» و گاه به تصرّف ايرانيان در مي‌آمد.

يكي از منابع مهمّ تاريخي مربوط به ايران عصر ساساني، «اخبار الطِّوال» ابوحنيفه احمد بن داوود دينوري است كه به زبان عربي نوشته شده است. دينوري در سال 281 ه‍ .ق. وفات يافته است.

اخبار الطّوال، از سرگذشت حضرت آدم(ع) و پيامبران بني‌اسرائيلي و بالأخره تاريخ باستاني ايران و يمن سخن مي‌گويد و فتوحات نخستين اعراب و فتوحات «قادسيّه» و «نهاوند» را به تفصيل در مي‌آورد.

در اخبار الطّوال آمده است كه تا پيش از ورود ايرانيان، يمن بر اثر تحريك روميان توسط دولت «حبشه» اشغال شده بود. انوشيروان ساساني به قصد كمك به يكي از شاهزادگان يمني، سَيْفِ بن ذِي يَزَن، سرداري ديلمي را به همراه جمعي از زندانيان دربند، راهي سرزمين يمن مي‌كند.

در سال 570 م. با در هم شكسته شدن حكومت آخرين امير حبشي كه از خاندان ابرهه بود، يمن تبديل به سرزميني دست نشاندة ايرانيان ساساني شد. به اين ترتيب در اوان تولّد پيامبر اكرم(ص)، گروه بي‌شماري از ايرانيان در يمن، «عدن»، «حضرموت» و سواحل «درياي سرخ» زندگي مي‌كردند و يمن را به تمامي در اختيار داشتند.

اوّلين ايرانيان مسلمان

حكم دستگيري رسول خدا(ص) به دست امير يمن، باذان بن ساسان مي‌رسد. او بي‌درنگ، دو نفر به نام‌هاي بابويه و خسرو را با نامه‌اي، روانة «مدينه» مي‌سازد و پيامبر(ص) را از حكم بازداشت پادشاه ساساني با خبر مي‌سازد.

حضرت پس از ملاقات با دو پيك امير يمن، ايشان را براي استراحت روانه مي‌كند و از آنان مي‌خواهد تا روزي ديگر براي دريافت پاسخ باز گردند.

روز ديگر، رسول خدا(ص)، خبر دريده شدن شكم خسرو پرويز و كشته شدن او به دست پسرش، شيرويه را به مأموران باذان مي‌دهند.

مأموران دست تهي باز مي‌گردند و در امارت باذان بن ساسان، جملگي از خبر مرگ پادشاهِ «ساساني» مطّلع و از اخبار غيبي رسول خدا(ص) متعجّب مي‌شوند. پيامبر اكرم(ص) با تقديم هدايايي به قاصدان يمن فرموده بود:

«به يمن باز گرديد. سلام مرا به باذان برسانيد و بگوييد اگر مسلمان شود، حكومت يمن را همچنان در اختيار خواهد داشت.»

باذان بن ساسان اسلام آورد و با گروهي از ايرانيان كه به آنان «ابناء» و «احرار» مي‌گفتند، هستة جديد و اوّلية ايرانيان مسلمان ساكن يمن را ايجاد كرد. اين فرزندان آزاده نقش مهمّي در تاريخ گذشتة يمن و جهان اسلام ايفا كردند و چنان‌كه خواهد آمد، نقش مهم‌تري را نيز در آخرالزّمان و در آستانة ظهور حضرت مهدي(عج) ايفا خواهند كرد.

باذان تا آخرين روزهاي حيات به عنوان امير مسلمان يمن در خدمت بود و پس از وي، به حكم پيامبر اكرم(ص)، فرزندش، شَهْر بن باذان حاكم يمن شد. نكتة جالب آنكه، اوّلين شهيد ايراني نيز از همين سرزمين برخاست.

ماجرا از اين قرار بود كه پس از بازگشت پيامبر اكرم(ص) از حجّة الوداع، در آخرين سال حيات، يعني سال يازدهم هجري قمري، مردي از بزرگان يمن به نام اسود بن كعب بن عوف ادّعاي پيامبري كرد. اسود از طايفة «بني عنس» و معروف به اسود عنسي بود.

اسود جماعتي را گرد خود آورد، به شهر «نجران» حمله برد و سراسر منطقة ساحلي و بخش‌هاي دروني «جزيره» تا حضرموت و حدود «طائف» را به تصرّف در آورد.

شهر بن باذان براي جنگ با وي به پا خواست و با 700 سوار تا نزديكي «صنعا» پيش رفت.

شهر بن باذان در جنگ به شهادت رسيد و عنوان «اوّلين شهيد ايراني» را به نام خود ثبت كرد. سرانجام اسود عنسي در خواب كشته شد و شورش گستاخانه‌اش بي‌نتيجه ماند.

گسترش اسلام در يمن و گرايش شيعي ساكنان اين منطقه، مرهون مأموريّت‌ها و حضور اميرمؤمنان(ع) در يمن است.

حضرت علي(ع)، چند مأموريّت از طرف رسول خدا(ص) در يمن داشتند.

جمع‌آوري خراج و سامان دادن به اوضاع يمن، موضوع مأموريّت امام علي(ع) در يمن بود. طيّ اين سفرها، ايرانيان مقيم يمن، يعني الابناء و بني الاحرار از نزديك با امام علي(ع) ديدار كردند. اين واقعه مربوط به سال دهم هجري قمري است و باعث شد تا ايرانيان از جانب خود نماينده‌اي به نام فيروز را جهت ابراز وفاداري و ايمان به مدينه نزد پيامبر اكرم(ص) گسيل دارند.2

پس از كشته شدن خسرو پرويز، پادشاهيِ ساساني تا زمان پادشاهي و دولت مستعجل يزدگرد سوم در سال 623 م. ادامه يافت؛ ليكن اين امپراتوري روي آرامش و سكون و نيكبختي به خود را نديد. هر روز، بيش از پيش آفتاب اين دولت روي به افول نهاد تا آنجا كه در فاصلة چهار سال، كشور ايران، امارت ده شاهنشاه3 را به تجربه نشست.

آرتور كريستين سن4 ‌مي‌نويسد:

علّت اينكه قومي چون عرب بياباني، در ظرف مدّت قليلي توانست كه دولتي صاحب تأسيسات نظامي، مانند دولت ساساني را از ميان بردارد، اغتشاش و فسادي بود كه بعد از خسرو پرويز در همة امور ايران رخ داد.5

او در ادامه اضافه مي‌كند:

خلاصه آنكه، در اوج اغتشاش، سي و پنجمين پادشاه ساساني، يزدگرد سوم را كه از اخلاف خسرو پرويز بود، در سال 623 م. در «اصطخر فارس» يافتند. بزرگان اصطخر او را كه متواري بود و بيش از پانزده سال نداشت، به پادشاهي خواندند و در آتشكدة «اردشير» بر تخت شاهي نشانده و تاج بر سرش گذاردند.6

اوضاع «ايران» به همين منوال بود و اين شرايط از چشم خلفاي مسلمان حاكم بر حجاز دور نمانده بود.

حملة اعراب مسلمان به ايران

ابي حارثه، سردار خليفة مسلمانان، يعني عمر بن خطّاب كه در «سوريه» مشغول بود، اخبار هرج و مرج ايران را به گوش خليفه رساند.

خليفه موقعيّت را مغتنم شمرد و نامه‌اي به دربار يزدگرد فرستاد.

به نوشتة گرديزي، يزدگرد آخرين ملوك عجم بود و پانزده سالگي به پادشاهي رسيد، در زماني كه بيست و دو روز از خلافت ابوبكر گذشته بود.7

به قول ابن مسكويه رازي، پادشاهي او [يزدگرد سوم] در برابر پادشاهي پدرانش به خواب و گمان مي‌مانست.

چون كودك بود، كار كشور هم به دست بزرگان و دستوران مي‌چرخيد. چنين بود كه كار كشور «پارس» سستي گرفت و دشمنان از هر سو بر يزدگرد گستاخ شدند و سرزمين مرزي ايران را يكي پس از ديگري از چنگ وي به در آوردند يا ويران كردند.8

نامة عمر بن خطّاب به يزدگرد سوم و جواب او

نامة عمر بن خطّاب به دربار يزدگرد سوم رسيد. در نامه نوشته بود:9

بسم الله الرّحمن الرّحيم

از عمر بن خطّاب، خليفة مسلمانان

به يزدگرد سوم شاهنشاه پارس

يزدگرد! من آيندة خوبي براي تو و ملّت تو نمي‌بينم؛ مگر اينكه پيشنهاد مرا قبول كرده و بيعت نمايي. زماني سرزمين تو بر نيمي از جهانِ شناخته شده، حكومت مي‌كرد؛ ليكن اكنون چون افول كرده است. ارتش تو در تمام جبهه‌ها شكست خورده و ملّت تو محكوم به فناست. من راهي براي نجات به تو پيشنهاد مي‌كنم. شروع كن به عبادت خداي يگانه، يك خداي واحد، تنها خدايي كه خالق همه چيز در جهان است. ما پيغام او را براي تو و جهان مي‌آوريم. او كه خداي حقيقي است. آتش‌پرستي را متوقّف كن. به ملّتت فرمان ده آتش‌پرستي را كه كذب است، متوقّف كنند و به ما بپيوندند؛ براي پيوستن به حقيقت.

الله، خداي حقيقي را بپرستيد، خالق جهان را، الله را بپرستيد و اسلام را به عنوان راه رستگاري خود قبول كنيد. اكنون به راه‌هاي شرك و پرستش كذب پايان ده و اسلام را به عنوان ناجي خود قبول كنيد. با اجراي اين، تو تنها راه بقاي خود و صلح براي پارسيان را پيدا خواهي نمود، اگر تو بداني چه چيزي براي پارسيان بهتر است، تو اين راه را انتخاب خواهي كرد. بيعت تنها راه است.

خليفة مسلمانان، عمر بن خطّاب

اصل نامة عمر بن خطّاب به يزدگرد سوم در موزة «لندن» موجود است.

يزدگرد خود را براي تدارك پاسخ مهيّا كرد.

نامة شگفت يزدگرد حاوي نكات نغزي است كه مطالعه‌اش پرده از شناخت ايرانيان از گذشتة عرب عصر جاهلي و تفكّر و فرهنگ ريشه‌دار ايراني برمي‌دارد؛ دريافت و فرهنگي كه در عصر ساساني دست‌خوش تحريف و يغما گشته بود و امّا اصل نامه:

پاسخ يزدگرد سوم به نامة عمر بن خطّاب

از شاهنشاه، شاه پارس و غيره، شاه كشورها، شاه آريايي‌ها و غير آريايي‌ها، شاه پارس‌ها و ديگر نژادها و نيز تازيان، شاهنشاه

پارس، يزدگرد سوم ساساني به عمر بن خطّاب، خليفة تازي

به نام اهورا مزدا، آفرينندة جان و خرد، تو در نامه‌ات نوشته‌اي كه مي‌خواهي ما را به سوي خداوند، الله اكبر هدايت كني، بدون دانستن اين حقيقت كه ما كه هستيم و ما چه را پرستش مي‌كنيم.

... تو به من پيشنهاد مي‌كني كه ايزد يگانه و يكتا را پرستش نمايم؛ بدون آنكه بداني هزاران سال است كه پارس‌ها ايزد يكتا را پرستش كرده‌اند و پنج نوبت در روز او را عبادت مي‌نمايند. سال‌هاست كه در اين سرزمينِ فرهنگ و هنر، اين راه عادي زندگي بوده است.

زماني كه ما سنّت مهمان‌نوازي و كردارهاي نيك را در گيتي پايه‌گذاري نموده و پرچم پندار نيك، گفتار نيك و كردار نيك را برافراشتيم، تو و نياكانت بيابانگردي مي‌كرديد ... و دختران بي‌گناه خود را زنده به گور مي‌نموديد.

... خداوندگار ما، اهورا مزداست و عجيب است كه شما مردم نيز او را تازه كشف كرده و او را به نام الله اكبر نام‌گذاري نموديد؛ امّا ما مثل شما نيستيم؛ ... ما به نوع بشر كمك مي‌كنيم؛ ما عشق را ميان بشريّت مي‌گسترانيم؛ ما نيكي را در زمين مي‌گسترانيم ...

آيا اين الله است كه به شما فرمان مي‌دهد تا بكشيد، غارت نماييد و تخريب كنيد؟ آيا شما رهروان الله هستيد كه به نام او اين اعمال را انجام مي‌دهيد يا هر دو ...

افسوس، آه، افسوس ... كه امروز ارتش‌هاي پارسي از ارتش شما شكست خورده‌اند!

من از تو درخواست مي‌كنم كه با الله اكبر خودت در بيابان‌هايت بمان و به شهرهاي متمدّن ما نزديك مشو؛ زيرا اعتقادات تو خيلي مهيب و رفتارت بسيار وحشيانه مي‌باشد.

شاهنشاه يزدگرد سوم ساساني

اين نامه‌نگاري پس از جنگ «قادسيّه» و پيش از جنگ «نهاوند» كه حدوداً چهار ماه طول كشيد و تكليف رويارويي ايرانيان و مسلمانان معلوم شد، ردّ و بدل شده است.10 به گواهي مدارك موجود تاريخي، ميان عمر بن خطّاب و يزدگرد، نامه‌هايي ردّ و بدل شده است. مطالعة اين دو نامه، نكات لطيفي را فراروي ما قرار مي‌دهد كه به اختصار بيان مي‌شود:

1. جناب عمر بن خطّاب، نه تنها يزدگرد ساساني، بلكه ايران و ايرانيان را نمي‌شناسد. اين بي‌خبري را يزدگرد در پاسخي كه به نامه مي‌دهد، متذكّر مي‌شود و فقدان شناخت از فرهنگ و باورهاي ايراني را به رُخ او مي‌كشد؛

2. عمر بن خطّاب، يزدگرد و ايرانيان را نه به سوي اسلام و بيعت با اسلام، بلكه به سوي خود و «بيعت با خود» مي‌خواند. به عبارت ديگر براي او دعوت به اسلام، پلي است براي فراخواندن ايرانيان به خود، از همين روست كه در انتها نيز، «بيعت با خود» را تنها راه رهايي ايران از فنا و نابودي معرفي مي‌كند؛

3. يزدگرد سوم، با متذكّر شدن مبادي اوّليه و مباني اعتقادي ايرانيان، بر يگانه‌پرستي ايرانيان تأكيد مي‌كند و اصول اخلاقي ايرانيان را متذكّر مي‌شود. اين همان نكته‌اي است كه اعراب مسلمان دشمن اهل بيت(ع)، همچون اشعث به دليل ناداني و غفلت از آن، امام علي(ع) را مواخذه و لطف، احسان و اكرام حضرت به ايرانيان را نكوهش مي‌كردند؛

4. تجربه و خاطرات يزدگرد از پيشينة رفتارهاي اعراب جاهلي مانع از قبول دعوت خليفة وقت، عمر بن خطّاب و ادّعاي او مبني بر طهارت و يكتاپرستي مي‌شود؛

5. يزدگرد ساساني از محتواي نامة عمر بن خطّاب، نمي‌تواند پي به برتري فرهنگ و دين اسلام ببرد. از اين رو پيشينة اعراب را دليل بر عدم درستي و ادّعاي خليفه مي‌شناسد؛

6. پيشينة فرهنگي و تمدّني، پهناوري سرزمين و شمار سربازان، يزدگرد را غرّه كرده و مجال تأمّل را از او باز مي‌ستاند؛

7. و بالأخره آنكه، صورت كم رمق مانده از حيات تمدّني ايران، مانع و حجابي است كه پادشاه جوان را از درك سرآمدن دولت و وقت امپراتوري ساساني باز مي‌دارد.

متذكّر مي‌شوم، آغاز حملات اعراب مسلمان به مرزهاي ايران در دورة خلافت ابوبكر (11 ـ 13 ه‍ .ق.) بود. حملات اوّليه با فرماندهي خالد بن وليد صورت گرفت ... امّا در ابتدا اعراب از جنگيدن با ايرانيان وحشت داشته و جرئت روبه‌رو شدن با سپاهيان ايران را نداشتند. با اين حال، مثّني بن جالد كه صحابي و از امراي شجاع و صاحب رأي بود، مردم را به جنگ با ايران وادار مي‌كرد.11

فتح ايران

با مرگ ابوبكر، جانشين او عمر بن خطّاب (13 ـ 23 ه‍ .ق.) فتوحات را ادامه داد. در دورة خلافت ده سالة عمر بن خطّاب، ايران كاملاً به تصرّف اعراب در آمد.

در همين موقعيّت، در حالي كه هيچ يك از طرفين متوجّه و متذكّر آنچه در پس پرده مي‌رفت، نبودند؛ طرّاح تقدير رقم زننده به سرنوشتي مي‌شد كه تا ابدالآباد و مرحله به مرحله و پرده در پرده نتايج آن بارز مي‌شد.

سلطان در حالي كه افول ستارة دولت خود را نظاره مي‌كرد، مات و متحيّر وقايع مانده و خليفة جوياي تخت و تاج ساساني سرمست از گشوده شدن دروازه‌هاي سرزمين پارس و هر دو، بي‌خبر از انعقاد نطفه‌اي شگفت.

تعجّب نبايد كرد؛ وقتي كه دريافته شود حضرت امام علي(ع)، از حضور مستقيم در جنگ ميداني با ايرانيان پرهيز مي‌كند و لشكريان را متذكّر ضرورت مراعات همة شئون و آداب در وقت رويارويي با ايرانيان مي‌شود.

سردار پر نخوت يزدگرد، رستم فرّخ‌زاد در اردوگاه آراسته، شعبة بن مغيره را كه مأمور ابلاغ نامة سعد وقّاص، سردار اردوگاه مسلمانان است، به حضور مي‌طلبد.

شعبة بن مغيره از راه مي‌رسد، با لباسي مندرس و سلاحي كه به گردن آويخته، بي‌اعتنا به آن همه سراپرده و جلال و طوق‌داران، رو در روي رستم فرّخ‌زاد مي‌ايستد و بي‌آنكه قدم بر فرش بگذارد، در سادگي اعراب مسلمان شده، در وقت ورود به دروازه‌هاي فارس و دربار سلاطين «ساساني»، خاطرات زندگي ساده و بي‌آلايش پيامبر اكرم(ص) را در خاطر داشتند؛ اگرچه اين آمد و شدها و ديدار تجمّلات درباري، به سرعت همة خاطرات را از صفحة دل و ذهن آنها شست و در مقابل، مستضعفان حاشيه‌نشين امپراتوري ساساني، دل به سادگي مسلمانان تازه‌وارد بستند و به محبّت مصادره از خاندان كرامت و وحي دل سپردند.

رستم فرّخ‌زاد، پاسخ نامة سعد وقّاص را بر حرير سفيدي نگاشت و به دست مغيره داد تا بدو برساند. او همة سعي خود را مصروف مرعوب ساختن سعد وقّاص با به رخ كشيدن سپاه و گنج و پيل و پيليان مي‌سازد و در واقع دست به نوعي اقدام بازدارنده مي‌زند.

در پايان هم از سعد وقّاص مي‌خواهد كه مردي زيباچهره و جهان‌ديده و پهلوان را گسيل دارد تا خواستة اعراب معلوم شود.

او اضافه مي‌كند كه پيام شما را به دربار يزدگرد مي‌فرستيم و خواهش شما را اعلام مي‌كنيم و در پايان او را نصيحت مي‌كند كه چشم طمع از ايران ببندد و جنگ با پادشاهي چون يزدگرد ساساني را طالب نشود.

پس از اين، ديگر رفت و آمد قاصدان بي‌ثمر مي‌شود.

كريستين سن در اين باره مي‌نويسد:

رستم فرّخ‌زاد، نايب السّلطنة حقيقي ايران ساساني، مردي صاحب‌نام و با قوّت فوق العادّه بود با تدبير و دليري تمام. او از نتايج رويارويي با اعراب آگاه بود، از اين رو، به عنوان فرماندة كلّ قواي ايران، در دفع دشمني كوشش دليرانه كرد. سپاهي بزرگ گرد آورد و آمادة نبرد شد؛ امّا با پيش‌دستي عمر بن خطّاب، سپاه ايران در سال 636 م. در قادسيّه و نزديك «حيره» با سعد بن وقّاص، سردار عرب روبه‌رو شد. جنگ، سه روز طول كشيد و با شكست ايرانيان خاتمه يافت. رستم كه شخصاً حركات فروج ايرانيان را اداره مي‌كرد و در زير خيمه نشسته و درفش كاوياني را در برابر خود نصب نموده بود، كشته شد و درفش كاوياني كه نمودار شوكت و قدرت ايران بود، به دست عرب افتاد.13

در اين هنگامه، سپاه يكصد و بيست هزار نفري «ساساني» در برابر سپاه سي هزار نفري مسلمانان بي‌تجربه شكست خورد. در اين نبرد، كه به نام قادسيّه مشهور شد، بنابر قول مسعودي، درفش كاوياني به دست عربي به نام ضرار بن الخطّاب افتاد. او اين درفش را به سي هزار دينار فروخت؛ در حالي كه قيمت واقعي آن 1،200،000 دينار بود.14

ابن خلدون مي‌گويد: صورت طلسمي با اعداد و علائم نجومي بر درفش كاوياني دوخته شده بود. در «التنبيه»،15 بهاي درفش كاوياني دو ميليون دينار گفته شده است.

سعد بن ابي وقّاص، سردار عرب، اين درفش را به ساير خزائن و جواهر يزدگرد كه خداوند نصيب مسلمانان كرده بود، افزود و آن را با تاج‌ها و كمرها و طوق‌هاي گوهرنشان و چيزهاي ديگر برداشته به خدمت عمر بن خطّاب برد. عمر گفت كه آن را گشوده و پاره پاره نمايند و ميان مسلمانان تقسيم كنند.16

سپاهيان شاهنشاهي روي به هزيمت نهادند. سعد بن ابي وقّاص با فتح و فيروزي وارد پايتخت خالي شد و در برابر «ايوان كسرا» اردو زد و خود داخل كاخ‌ها شد و در آنجا همة خزائن را كه شاهنشاه نتوانسته بود ببرد، يافتند.

آرتور كريستين سن شرح كامل جواهرات و نحوة انتقال و تقسيم آنها را در كتابش ذكر كرده است.

يزدگرد آخرين تلاش خود را براي گرد آوردن لشكر به كار بست. فرماندهي سپاه را به سرداري سال‌خورده به نام پيروزان داد. سال 642 م. شاهد آخرين رويارويي ايرانِ ساساني با اعراب مسلمان در نهاوند بود. به اين ترتيب جنگي سخت رخ داد.

ارتش يكصد و پنجاه هزار نفري شكست را پذيرا شد. نبردي كه به «فتح الفتوح» شهرت يافت.

يزدگرد كه ديگر از پادشاهي ايران ساساني جز عنواني نداشت، روي به فرار نهاد، مسلمانان از «همدان» و «ري» هم گذشتند، «آذربايجان»، «ارمنستان»، همة ايالات فارس و بالأخره اصطخر را كه گاهوارة خاندان ساساني بود، تصرّف كردند. يزدگرد روي به «مرو» نهاد. از ترس مرزبانان مرو روي به فرار نهاد و تنها در تاريكي شب با لباسي زربفت و زيور شاهوار به آسيابي پناه برد.

يزدگرد به قتل رسيد تا آنكه به سال 661 م. اسقفي نصارا جسد او را كه در رود افكنده شده بود، شناخت. آن را در طيلساني مُشك‌آلود بسته و دفن كرد.17

كريستين سن مي‌نويسد:

يزدگرد با دربار و حرمسراي خود از پايتخت گريخت؛ در حالي كه هزار نفر طبّاخ و هزار تن رامشگر و هزار تن يوزبان و هزار تن بازبان و جماعتي كثير از ساير خدمه همراه او بودند و شاهنشاه اين گروه را هنوز كم مي‌دانست.18

ذكر اين نكتة لطيف شنيدني است كه ايرانيان، در آخرين سال قبل از ظهور، در ناحية اصطخر با سفياني به مقابله برمي‌خيزند. شكست ايران ساساني پاياني براي يك شروع بود. مقدّمه‌اي براي يك فتح الفتوح عظيم كه دروازة عالم را بر امام عصر(عج) مي‌گشايد.

در جاي جاي ماجراي ورود اسلام به ايران و اسلام آوردن ايرانيان، صرف‌نظر از صورت حوادث، نكات لطيف و قابل تأمّلي نهفته است كه تنها با شناسايي حوادث و وقايع آيندة جهان و عصر ظهور، قابل بررسي و تحليل است. روايات ويژة آخرالزّماني، نورافكني بر لايه‌هاي تاريك تاريخ فرداي ما و جهانيان مي‌افكند.

اصطخر، آخرين نقطة مقاومت ايرانيان بود. محلّي كه با شكست فيروزان، همة موانع فراروي اعراب را برداشت و چون دروازه‌اي مجال تصرّف تمامي نواحي فراخ ايرانِ ساساني را براي اعراب مسلمان فراهم آورد.

به استناد برخي روايات، در آخرالزّمان و در آخرين سال غيبت كبرا و در هنگامة ظهور حضرت صاحب الزّمان(عج)، در همين ناحيه، ايرانيان با همراهي سيّد خراساني با سپاه سفياني روبه‌رو مي‌شوند و با شكست لشكرش او را به عقب مي‌رانند تا آنكه امام(عج) با فتح و فيروزي به «كوفه» وارد مي‌شوند.

محمّد قزويني، روشنفكري غرب زده كه همة حوادث و وقايع را از منظر خاصّ خويش ديده و تحليل كرده است، در توصيف آخرين رويارويي‌هاي ايرانيان و مسلمانان، بدون آنكه متذكّر شرايط تاريخي آن زمان و وضع مردان و زنان آفت زدة ايران ساساني باشد، مي‌نويسد:

ايرانيان خائن و عرب مآب آن وقت، از اولياي امور و حكّام ولايات و مرزبانان اطراف، به محض اينكه احساس كردند كه در اركان دولت ساساني تزلزل روي داده و قشون ايراني در دو، سه دفعه از قشون عرب شكست خورده‌اند، خود را به دامان عرب‌ها انداخته و نه تنها آنها را در فتوحاتشان كمك كردند و راه چاره را به آنها نمودند؛ بلكه سرداران عرب را به تسخير ساير اراضي كه در قلمرو آنان بود و قشون عرب به آنها حمله نكرده بود، دعوت

كردند و كليد قلاع و خزائن را دو دستي به آنان تسليم كردند ....19

قزويني اعتراف مي‌كند كه ايرانيان با پذيرش تسليم اختياري، سلاح بر زمين گذاشتند و حتّي گامي فراتر نهاده، سپاه مهاجم را در تصرّف ولايات ياري دادند. اين همه پرده از واقعة ديگري برمي‌دارد كه چشمان ظاهر انگار وي قادر به ديدارش نيست.

مواليان ايراني

وقت و بخت دولت ساساني سر آمده بود و اين همه را ايرانيان به صرافت طبع دريافته بودند و از ديگر سو، در آينة دل خود هم‌نوايي و همراهي با تاريخي در حال شدن را احساس مي‌كردند. تاريخي كه قرين با عهد رسول ختمي مرتبت، پيامبر آخرالزّمان(ص) بود. اين هم‌نوايي، «ايران» و ايرانيان را برمي‌كشيد تا در صف امّت اين پيامبر وارد شوند. اين همه، شرفي بود كه از نگاه روشنفكران دور مي‌ماند.

شرافت تمسّك به تاريخ ممسوخ ساساني و آيين منسوخ زرتشتي، ممكن است براي آنكه بستة زمين و ايدئولوژي ملحدانة «ناسيوناليسم» و «پان ايرانيسم» است، ارزشي داشته باشد؛ امّا آنكه چشم بر عالم باقي دوخته، به گونه‌اي ديگر همة آمد و شدها را مي‌نگرد.

چهارهزار نفر از اردوگاه ايرانيان، اسلام را پذيرا شدند و به جمع مواليان پيوستند.

در اصطلاح تاريخي، موالي جمع مولي، به كساني اطلاق مي‌شد كه عرب نبودند و به اعراب مي‌پيوستند. عجم‌ها (پارسي نژاد و غير پارسي) آن زمان كه به حوزة اسلامي وارد مي‌شدند، با پذيرش اسلام و عقد پيمان با يكي از قبايل عرب، امان مي‌يافتند و در زمرة مواليان وارد مي‌شدند و به عنوان موالي شناخته مي‌شدند.

يكي از بهره‌هاي موالي از انعقاد اين پيمان آن بود كه در هنگام ارتكاب جنايت و محكوم شدن به پرداخت ديه، افراد قبيله به ياري آنان مي‌شتافتند؛ همچنان‌كه آنان نيز در جنگ‌ها همراه با قبيلة هم‌پيمان خود مي‌جنگيدند.20

اميرمؤمنان(ع)، توجّه و الطافات ويژه‌اي به مواليان ايراني داشتند. مشهور است كه در سپاه مختار ثقفي (66 ه‍ .ق.) كه به قصد خون‌خواهي امام حسين(ع) قيام كرد، كمتر كسي به زبان غير فارسي تكلّم مي‌كرد.21

به عكس سيره و سنّت اهل بيت(ع)، «امويان» مسلمانان را به دو دسته يا دو طبقة مجزّا تقسيم مي‌كردند: اعراب و مواليان. بر اساس تعريف آنان، مواليان مسلمانان غير عربي بودند كه در جنگ با مسلمانان شركت نكرده و اسير نشده بودند؛ ولي اعراب، به سبب آنكه بلاد مواليان را با جنگ فتح كرده بودند، آنان را بندگان آزاد كردة خويش مي‌دانستند.

اين همه، در حالي بود كه ايرانيان در سيماي مسلمانان كه به ايران هجمه آورده بودند، نشانه‌هايي از دريافت‌ها و پيشينة قومي و اخلاقي نياكان خود را كه متّكي و مبتني بر جوانمردي بود، مشاهده كرده بودند و با روي باز به استقبال سپاه اسلام شتافتند؛ اگرچه اعراب و به ويژه وابستگان به دستگاه خلافت اموي در سدة اوّل هجري قمري بر آنان جفا روا مي‌داشتند.

در زمان حكومت معاويه (41 ـ 60 ه‍ .ق.) جمعيّت مواليان «كوفه» بالغ بر بيست هزار نفر بود. معاويه با شنيدن اين آمار و ارقام وحشت كرد و قصد كشتن آنها نمود؛ امّا با مشورت أحْنَفْ بنِ قَيس از اين تصيمم خطرناك منصرف شد و سرانجام براي دوري گزيدن از مواليان، به زِياد بنِ أبيه، حاكم خود در كوفه دستور داد تا تعداد زيادي از آنها را به شهرهاي ديگر، همچون «شام» و «بصره» بكوچانند.22

از مستندات متون تاريخي چنين برمي‌آيد كه تا قبل از ورود حضرت علي(ع) به كوفه، سياست حاكم و نيز رفتار مردمان عرب با مواليان بدين گونه بود كه با آنها به عنوان شهروند درجه دوم برخورد و آنها را از بسياري حقوق طبيعي، اجتماعي و ديني محروم مي‌كردند. سهم بسيار اندكي از بيت‌المال را به آنها مي‌دادند و هنگامي كه براي اوّلين بار حضرت علي(ع) موالي را با عرب‌هاي كوفي در پرداخت عطا يكسان قرار داد، به شدّت از سوي عرب‌ها مورد اعتراض قرار گرفتند.

با ورود حضرت علي(ع) به كوفه، موالي نزد او رفته، تبعيضات فوق را يادآور شدند. ايشان تصميم گرفتند تا با گفت‌وگو با كوفيان عرب، اين مشكلات را برطرف كنند.23

چرا اسلام، چرا تشيّع؟

ايران و ايرانيان با پذيرش شكست و تسليم خود خواسته، وارد گردونة تقدير كلّي الهي شدند. به نوشتة استاد مرحوم سيّد جعفر شهيدي، عواملي كه سبب شد در مدّتي كمتر از ده سال اين امپراتوري بزرگ با چنين نيروي نامنظّم و ساز و برگ ابتدايي نابود شود، به شرح زير است:

1. ناخشنودي مردم از حكومت ساساني در پايان كار اين خاندان؛

2. فشار سخت طبقة حاكم و دستگاه‌هاي وابسته بدان بر مردم؛

3. ديرينگي (پوسيدگي و كهنگي) و بي‌روح گرديدن «آيين زرتشتي» از دورة قباد به بعد؛

4. نشر مبادي اسلام در ايران و سادگي و بي‌پيرايگي اين دين؛

5. اصل عدالت و مساوات در اسلام كه مردم اين مساوات را مي‌ديدند و بشارت آن را به اين و آن مي‌دادند.24

شايان ذكر است كه به قول استاد شهيدي، ديرينگي (كهنگي) و بي‌روح شدن «آيين زرتشتي»، به منزلة تهي شدن همة ذخاير اين آيين و ناتوان بودنش براي پاسخ‌گويي به نيازها و مقتضيّات فرهنگي و تمدّني سال‌هاي پاياني عصر ساساني بود.

به نوشتة دِياكُونْفْ،25 سلطنت ساسانيان كه همانند مجسّمه‌اي بر روي پايه‌هاي گلي استوار بود، در برابر حمله و هجوم اعراب نتوانست تاب مقاومت بياورد.26

افزون بر اين همه، سختي‌ها و دردها و رنج‌هايي بود كه مرغان ايراني را به صيدگاه شهسوار شيرين‌كاري برده بود كه آنان را به باغ آبادان و پر برگ و بار دوستي با اهل بيت(ع) و خدمت بر آستان مباركشان مي‌كشيد و تاج كرامت الي الأبد را بر سرشان مي‌گذاشت؛ امّا ايرانيان تا نيل به درجة بلندي از «آگاهي و آمادگي» براي قرب به پيشگاه سلطاني و اجراي مأموريّت آن، راه درازي در پيش داشتند.

جاي دارد پرسيده شود: چرا ايرانيان و ايران را به اين گردونه فراخوانده و به دامگه سلطاني كشيدند؟ و ديگر اينكه، چرا ايرانيان بر روي اسلام و مسلمانان آغوش گشودند و دامان خويش را مهيّاي پرورش آن كردند؟

استاد فرزانه، شهيد مطهّري دربارة اين پذيرش مي‌نويسد:

مردم ايران كه مردمي باهوش بودند و به علاوه سابقة فرهنگ و تمدّن نيز داشتند، بيش از هر ملّت ديگر، نسبت به اسلام شيفتگي نشان دادند و به آن خدمت كردند ... ايرانيان روح اسلام و معني اسلام را در نزد خاندان رسالت يافتند. فقط خاندان رسالت بودند كه پاسخ‌گوي پرسش‌ها و نيازهاي واقعي روح ايرانيان بودند.27

دلايل بسياري براي اثبات انطباق «روح و معني اسلام» و «روحية ايرانيان» مي‌توان ارائه كرد. اين روح به طور خاص در خاندان رسالت جاري بود و مطالبات حقيقي ايرانيان را پاسخ مي‌گفت.

اين هماهنگي و همگوني را در ساحات نظري و اعتقادي و همچنين فرهنگ و اخلاق كهن ايرانيان، به ويژه آنچه كه از تيررس تحريف و دست‌كاري و دستمالي عُمّال حكومتي و روحانيان آلودة عصر ساساني در امان مانده بود، مي‌توان ملاحظه كرد.

پيش و بيش از آنكه ايرانيان، خودشان معرّف ويژگي‌ها و صفات كمالي روحي و اعتقادي ساكنان اين سرزمين باشند يا بخواهند سنّت‌هاي ممدوح فرهنگي و خُلقي ايراني را بنگارند، بيگانگان در اين باره داد سخن داده‌اند.

پي‌نوشت‌ها: