نقش امام حسن عسکری (علیه السلام) در هدایت علمی و فرهنگی جامعه

علی حائری مجد

در كنار وظيفة هدايت اعتقادي مردم، مواضع علمي امام عسكري(ع) در پاسخ‌هاي قاطع و استوار دربارة شبهه‌ها و افكار كفرآميز و بيان كردن حق، با روش مناظره و گفت‌وگوي موضوعي و مناقشه‌ها و بحث‌هاي علمي و هم‌زمان با آن فعّاليت‌ها، كوشش‌هاي ديگر، همچون صادر كردن بيانيه‌هاي علمي و تأليف كتاب و مانند آن را برعهده داشت.

با اين مجاهدت‌ها، از طرفي امّت مؤمن را به شخصيت مكتبي و فكري خود مجهّز مي‌كرد و از طرف ديگر، پايداري و ايستادگي‌شان را در برابر جريان‌هاي فكري كه عليه مكتب، خطري را تشكيل مي‌داد، تضمين مي‌فرمود و آن را در نطفه خفه مي‌كرد. امام حسن عسكري(ع) با دانش گسترده‌اي كه دربارة محيط داشت، قادر بود آغاز مسائل را احساس كند و اهمّيت اثر آن را بسنجد و براي مقابله با آن برنامه‌ريزي كند.1

مبارزه با كج‌روي‌ها

نگه‌داري امام در «سامرّاء» در نزديكي قلمرو جاسوسان حاكم و دور كردن آن بزرگوار از مجالس و محافل امّت، بيشترين اثر را در خالي شدن ميدان براي نشر انديشه‌ها و اعتقاد‌هاي فاسد و مسلك‌هاي باطلي كه در دوران آن امام پديد آمده بود، داشت، ولي امام عسكري(ع) با وجود نگه‌داري در سامرّاء و تحت نظر عوامل حكومت ستمكار وقت،‌ توانست با ايستادگي در برابر آن انحرافات و بدعت‌هاي اعتقادي و فكري، نقش خود را در افشاي اين گمراهي‌ها و هدايت فكري جامعه به مسير درست و راه حق به طور كامل ايفا كند.

مصاديقي از موضع‌گيري‌هاي امام(ع):

1. موضع‌گيري در قبال صوفيه

از جمله جريان‌هاي فاسدي كه امام عسكري(ع) به شدّت از آنها بيزاري جست و مردم را از گرويدن به آنها برحذر داشت، فرقة صوفيه بود. اين گروه از آغاز پيدايش توانست تحت پوشش اسلام، گروهي از ساده‌لوحان مسلمان را بفريبد.

با گسترش انديشة صوفي‌گري، ائمه به مخالفت با اعتقادات باطل آنها پرداختند و امام حسن عسكري(ع) به نوبة خود در ردّ اين فرقة ضالّه سخن گفته است.2

2. موضع‌گيري در برابر واقفي‌ها

واقفي‌ها گروهي بودند كه امامت را تنها تا امام هفتم(ع)، يعني امام كاظم(ع) مي‌دانند و قائل به امامت فرزند بزرگوارش، امام رضا(ع) نيستند. بنيان‌گذاران مسلك واقفي، گروهي از ياران امام صادق(ع) و امام كاظم(ع) بودند و سران اوّلية اين گروه به دليل آنكه قصد نداشتند اموالي كه از امام كاظم(ع) نزد آنها مانده بود، به امام رضا(ع) به عنوان وارث و جانشين آن حضرت بدهند، به طور كلّي امامت امام هشتم(ع) را انكار و در امامت امام هفتم(ع)، توقّف كردند.3

پس از ايجاد اين فرقة انحرافي، امامان بعدي اين افراد را سرزنش كردند و از آنان بيزاري جستند. امام عسكري(ع) دربارة بيزاري از اين افراد و كساني كه در امامت امام كاظم(ع) قائل به توقّف شده‌اند، نامه‌هايي نوشت و فرمود: «كسي كه امامت آخرين فرد ما را انكار كند، گويي امامت نخستين شخص‌مان را انكار كرده است.»4

3. موضع‌گيري در برابر ثنويه يا دوگانه‌پرستان

ثنويه يا دوگانه‌پرستان، فرقه‌اي اختراعي بود كه در دوران آن حضرت به وجود آمد و معتقد بودند هر آفريده‌اي براي خلقت نخست، آفريده شده است و همراه با قديم، قديم ديگري را اثبات مي‌كنند. در مقابل، سخنان امام در وصف خداوند متعال، گواه بر بطلان سخن آنهاست كه فرمود: «[خداوند] نه از چيزي به وجود آمده و نه از چيزي آفريده شده است و با اين سخن، تمام دلايل و شبهات آنها را رد كرد.»5

4. موضع‌گيري در برابر مفوّضه

مفوّضه گروهي هستند كه مي‌گويند: خداوند حضرت محمّد(ص) را آفريده و آفرينش دنيا را به آن حضرت سپرد و هرچه در دنياست، او آفريده است. در رواياتي حضرت عليه آنان احتجاج كرده است.6

افزون بر اين موضع‌گيري‌ها، حضرت در مواقع لزوم در برابر شبهه‌افكنان و تفرقه‌جويان، پاسخ‌هاي مستدل و روشن ارائه مي‌كرد و مردم را از گمراهي نجات مي‌داد.7و 8

تلاش‌هاي علمي امام حسن عسكري(ع)

امام عسكري(ع) به حكم شرايط نامساعد و محدوديت بسيار شديدي كه حكومت عبّاسي برقرار كرده بود، موفّق به گسترش دانش دامنه‌دار خود در سطح كلّ جامعه نشد، ولي در عين حال با همان فشار و خفقان، شاگرداني تربيت كرد كه هر كدام به سهم خود در نشر و گسترش معارف اسلام و رفع شبهات دشمنان، نقش مؤثّر داشتند.

شيخ طوسي شمار شاگردان حضرت را بيش از يكصد نفر ثبت كرده‌ است9 كه در ميان آنان چهره‌هاي روشن، شخصيّت‌هاي برجسته و مردان وارسته‌اي مانند: احمد بن اسحاق اشعري قمي، ابوهاشم داود بن قاسم جعفري، ابوعمرو عثمان بن سعيد عمري، علي بن جعفر و محمّد بن حسن صفّار به چشم مي‌آيد كه شرح خدمات و كوشش‌هاي آن در منابع مرتبط موجود است. افزون بر تربيت اين شاگردان، گاهي چنان مشكلات و تنگناها براي مسلمانان پيش مي‌آمد كه جز حضرت عسكري(ع) كسي از عهدة‌ حلّ آنها برنمي‌آمد. امام در اين‌گونه مواقع، در پرتو علم امامت، با تدبير فوق‌العاده‌اي، بن‌بست‌ را مي‌شكست و مشكل را حل مي‌كرد. براي اين مطلب نمونه‌اي ذكر مي‌شود:

ابويوسف يعقوب بن اسحاق كِندي كه از فلاسفة اسلام و عرب به شمار مي‌رفت، كتابي به نام «تناقض القرآن» تأليف و براي تدوين آن، خانه‌نشين شد. روزي يكي از شاگردان او به محضر امام عسكري(ع) رسيد. حضرت به او فرمود: «آيا در ميان شما مردي رشيد و دانا نيست كه استادتان كندي را پاسخ گويد و

از تعرّض به قرآن باز دارد؟» شاگرد كندي گفت: ما شاگردان او هستيم و نمي‌توانيم به اشتباه استاد اعتراض كنيم. امام فرمود: «اگر مطلبي به شما بياموزم، به او مي‌رساني؟» عرض كرد: آري. حضرت فرمود: «نزد او برو و با ملاطفت و مهرباني، به او نزديك شو، سپس از او سؤال كن: آيا ممكن است گويندة‌ قرآن از گفتار خود غير از آنچه شما پنداشتي‌اي،‌ معني ديگري اراده كرده باشد؟ او به تو خواهد گفت:‌ آري، اين احتمال وجود دارد؛ زيرا انسان هنگام شنيدن، بهتر متوجّه معاني مي‌شود و آنها را درك مي‌كند؛ چون اين سخن را گفت، به او بگو: شما چه مي‌داني شايد منظور گويندة كلمات قرآن غير از چيزي باشد كه شما تصوّر كرده‌اي و او الفاظ قرآن را در غير معاني خود به كار برده باشد.»

آن مرد نزد كندي رفت و مواردي را كه امام به او آموزش داده بود، اجرا كرد. كندي به او گفت: پرسش خود را يك‌بار ديگر تكراركن و او سؤال را تكرار كرد. كندي با خود انديشيد و دريافت كه هم از جنبة لغت و هم از ديد علمي امكان چنين احتمالي وجود دارد، از اين‌رو، به شاگردش گفت: به من بگو اين سخن را از كجا آموخته‌اي؟ شاگرد گفت: اين مطلبي بود كه در دلم خطور كرد و آن را بر تو عرضه كردم. استاد گفت: هرگز فردي چون تو به اين گفته راه نمي‌يابد و به اين مرتبه از سخن نمي‌رسد. به من بگو آن را از كه آموخته‌اي؟ شاگرد در نهايت پاسخ داد: حقيقت اين است كه ابومحمّد، امام حسن عسكري(ع) مرا با اين سؤال آشنا كرد. استاد گفت: اكنون واقع امر را گفتي. سپس افزود: چنين سؤالي تنها زيبندة اين خاندان است و آنانند كه مي‌توانند حقيقت را آشكار كنند. سپس كندي دستور داد آتشي برافروختند و تمام نوشته‌هاي خود را در آتش افكند.10

ايجاد شبكة ارتباطي با شيعيان

در زمان امام عسكري(ع) تشيّع در مناطق مختلف و شهرهاي متعدّدي گسترش و در نقاط فراواني تمركز يافته بود. شهرها و مناطقي مانند «كوفه»، «بغداد»، «نيشابور»، «قم»، «خراسان»، «مدائن»، «يمن»، «ري»، «آذربايجان»، سامرّاء، «جرجان» و «بصره» از پايگاه‌هاي شيعيان به شمار مي‌رفتند.

گستردگي و پراكندگي مراكز تجمّع شيعيان، وجود سازمان ارتباطي منظّمي را ايجاب مي‌كرد تا پيوند شيعيان را با حوزة امامت از يك‌سو و ارتباط آنان را با همديگر را از سوي ديگر برقرار سازد و از اين رهگذر، آنان را از نظر ديني و سياسي رهبري و سازماندهي كند. اين نياز از زمان امام نهم(ع) احساس مي‌شد و از آن زمان، شبكة ارتباطي وكالت و نصب نمايندگان در مناطق مختلف به منظور برقراري چنين سيستمي از آن زمان به مورد اجرا گذاشته مي‌شد. اين برنامه‌ در زمان امام عسكري(ع) ادامه يافت و ايشان نمايندگاني از ميان چهره‌هاي درخشان و شخصيّت‌هاي برجستة شيعيان برگزيد و در مناطق متعدّد، منصوب كرد. ايشان با آنان در ارتباط بود و از اين طريق پيروان تشيّع را در همة مناطق زير نظر داشت.

نمايندگان امام، داراي سلسه مراتبي بودند و حوزة فعّاليت هر كدام از آنها مشخّص بود. در اين ميان، وجوه جمع‌آوري شده بايد در نهايت به دست وكيل اصلي امام برسد و او به امام برساند.11

حضور در خانة‌ شيعيان

از جمله عنايات آن حضرت به شيعيان اين بود كه هرگاه مصلحت مي‌ديد، به شيعيان دستور مي‌داد كه پس از نماز عشاء،‌ در خانة‌ يكي از شيعيان كه از پيش معيّن شده بود، گرد هم آيند تا با آنان ديدار كند. شيعيان به دستور حضرت در آنجا گرد مي‌آمدند و مشكلات و مسائل شرعي خود را با حضرت در ميان مي‌گذاشتند. اين در حالي بود كه تنگناهاي بسياري براي هرگونه ارتباط آن حضرت با شيعيان از جانب حكومت عبّاسي ايجاد شده بود. امام در عصر خود، توجّه بسياري به حفظ و نگهداري شيعيان خود داشت؛ زيرا مي‌دانست آنان مورد خشم و غضب هستند و از ناحية حكومت، تحت پيگردند و در معرض كشتار و آوارگي قرار دارند. آن حضرت به شيوه‌هاي گوناگون آنان را از مكر و حيلة دشمنان و حكومت‌هاي ستمگر برحذر مي‌داشت.12

امام به ياران خود فرمان مي‌داد كه خاموشي اختيار و از فعّاليت [بر ضد حكومت] خودداري كنند تا كارها در مجراي خود افتد و حوادث رو به راه شود. حتّي امام وقتي يارانش در بند و زندان بودند، آنان را از شِكوه و تظلّم باز مي‌داشت.13

پيك نامه‌ها

افزون بر شبكة ارتباطي وكالت، امام از طريق اعزام پيك‌ها، با شيعيان و پيروان خود ارتباط برقرار مي‌كرد و از اين رهگذر [نيازهاي] آنان را مرتفع مي‌ساخت.

همچنين ايشان از راه مكاتبه با شيعيان ارتباط برقرار مي‌كرد و از اين رهگذر، آنان را زير چتر هدايت خويش قرار مي‌داد.14

فعّاليت‌هاي سياسي پنهان

امام عسكري(ع) با وجود همة‌ محدوديت‌ها و كنترل‌هايي كه از طرف دستگاه خلافت به عمل مي‌آمد، سلسله فعّاليت‌هاي سرّي سياسي را رهبري مي‌كرد كه با گزينش شيوه‌هاي بسيار ظريف پنهان‌كاري از چشم بيدار و مراقب جاسوسان دربار به دور مي‌ماند.

با اين حال، موضع آن حضرت در برابر حكمرانان و حكومت جور، مهم‌ترين معيار خواهد بود. حكومت عبّاسي كه از زمان امام رضا(ع) تلاش داشت با بهره‌مندي از نام امام، سود سياسي ـ اجتماعي به دست بياورد. با اين سياست مزوّرانه دربار، امام حسن عسكري(ع) توانست امتيازهاي فراوان به دست آورد، ولي موضع و برخورد امام در برابر حكمرانان، مانند موضع پدر بزرگوارش در ارتباط با حكومت، محتاطانه بود، بي‌آنكه توجّهي را جلب كند يا در دستگاه حكومت وارد شود، بلكه رابطة ايشان به پيروي از خطّ پدرانش در برابر قدرت و دولت عبّاسي، رابطه‌اي ظاهري به شكل روابط روز بود. موضع منفي امام در برابر حكومت، احترام و منزلتي رفيع براي ايشان فراهم آورد. اين مسئله را از علاقة وزيران دستگاه به آن حضرت مي‌توان ديد.

امام عسكري(ع) دربارة برخي حوادث، سكوت اختيار مي‌كرد، بي‌آنكه به‌طور مثبت يا منفي دربارة آن نظري ابراز فرمايد. همان‌گونه كه با رهبر شورش «زنگ يا زنج»‌ كه مدّعي بود به امام علي(ع) منسوب است، رفتار كرد و او را از اهل بيت ندانست. شورش صاحب زنگ برخاسته از برنامه و خطّ مشيّ اهل بيت نبود. كشتار مردمي بسيار و مصادرة اموال و آتش زدن شهرها و به اسارت بردن زنان، هيچ يك از آن كارها، حساب يا انگيزة ديني نداشت.

موضع امام دربارة رفتار شورشيان، به علّت كارهاي خلاف احكام اسلامي كه مرتكب شده بودند، قطعاً موضع مخالف و محكوم كننده بود. امام سكوت را ترجيح داد. از روش آنان عيب‌جويي نكرد و به تفاصيل آنها توجّه نفرمود. اگر چنين كرده بود، اين كار تأييد ضمني دولت به شمار مي‌رفت؛ زيرا شورش زنگ با توجّه به نقطه‌ضعف‌هاي فراوان و منفي آن، در نهايت براي ضعيف كردن حكومت عبّاسيان و در هم شكستن قدرت و نفوذشان با هدف‌هاي امام تطبيق مي‌كرد و آن امري بود كه شايستگي داشت كه امام براي مصالح نهضت و فعّاليت خود از آن استفاده كند. هر چند ميان معارضان اختلاف باشد، ولي همگي در مخالفت با دشمن واحد، منافع مشترك دارند.15

پشتيباني مالي از شيعيان

يكي ديگر از فعّاليت‌هاي امام عسكري(ع) حمايت و پشتيباني مالي از شيعيان، به ويژه ياران خاص و نزديك آن حضرت بود. با مطالعه در زندگي آن امام بزرگوار، اين مطلب به خوبي آشكار مي‌شود كه گاهي برخي ياران امام، از تنگناي مالي در محضر ايشان شكوه مي‌كردند و حضرت گرفتاري مالي آنان را برطرف مي‌كرد و گاه حتّي پيش از آنكه اظهار كنند،‌ امام مشكل آنان را برطرف مي‌كرد. اين اقدام امام مانع مي‌شد كه آنان زير فشار مالي، جذب دستگاه حكومت ستمكار عبّاسي شوند.16

اين امام همام در همة مواردي كه احساس مي‌كرد،‌ مي‌توان يارانش را با ارسال پول ياري داد، از اين امر خودداري نمي‌كرد. گفتني است براي امام از مناطق گوناگون اسلامي كه پايگاه‌هاي شيعيان آن حضرت بود، به وسيلة نمايندگان ايشان كه در آن مناطق پراكنده بودند، اموال بسيار برده مي‌شد و امام با دقّت بسيار و با روش‌هاي گوناگون مي‌كوشيد تا آن امر را كاملاً از چشم دولتيان بپوشاند. مي‌توان ديد امام كه تحت نظر و زير فشار بود، چگونه پول‌ها را تحويل مي‌گرفت و به گونه‌اي كه صلاح مي‌دانست، به مصرف مي‌رساند، بي‌آنكه دستگاه جور از آن فعّاليت‌ها چيزي درك كند، بلكه ناتوان و دست بسته، در برابر امام به سر مي‌برد و با وجود كوشش بسيار، از كشف مسئله ناتوان بود و اگرگاهي دولت برخي اموال را كشف مي‌كرد، به اين علّت بود كه برخي اطرافيان امام، در انتخاب روش صحيح، سهل انگاري مي‌كردند.17

همچنين امام عسكري(ع) در مواردي كه صلاح مي‌ديد، رقم‌هاي قابل توجّهي در اختيار نمايندگان ويژة‌ خود قرار مي‌داد تا طبق صلاح‌ديد خود ميان شيعيان و نيازمندان انفاق كنند و آنان را از گرفتاري‌هاي مالي رهايي بخشد. تأكيد دوباره بي‌راه نيست كه پرداخت چنين مبالغي با توجّه به محدوديت هرگونه فعّاليت امام، نبايد مورد ترديد يا انكار قرار گيرد؛ زيرا اين تحرّكات در پوششي كاملاً مخفي صورت مي‌پذيرفت.18

همچنين امام عسكري(ع) دربارة حفظ و نگهداري اموال مسلمانان و بيم از تباه شدن و از بين رفتن آنها، توجّه بسياري مي‌كرد. به همين دليل، در بيشتر مناطق شيعه‌نشين، براي دريافت حقوق شرعي از مردم و صرف آنها ميان نيازمندان و تهي‌دستان، نمايندگان و وكلايي تعيين فرموده بود تا شيعيان براي حلّ مشكلات شرعي و اجتماعي خود به آنها مراجعه كنند. آن بزرگوار به كارها و امور

آنها رسيدگي مي‌كرد و كارها و رفتار آنان را زير نظر داشت و با گفتار و مكاتبه ‌آنها را حمايت مي‌كرد.19

آماده‌سازي شيعيان براي دوران غيبت

افزون بر امور مهم و مسئوليت‌هاي عمومي امامت كه امام عسكري(ع) بدان‌ها مي‌پرداخت، آن حضرت نقشي مشخّص و اختصاصي نيز داشت و آن نقش تدارك و آماده‌سازي عملي مرحلة امامت فرزند بزرگوارشان، حضرت حجّت‌ بن الحسن(ع) بود. در اين ميان، برخي عوامل زمينه‌ساز و تسريع‌كنندة‌ غيبت حضرت وليّ‌عصر(ع) قابل ذكرند:

1. بي‌لياقتي مردم: بي‌ترديد يكي از عواملي كه سبب كنار گذاشته شدن نسبي امام هادي(ع) و امام عسكري(ع) و عدم حضور ظاهري و چشم‌گير آن دو بزرگوار در صحنة اجتماع شده بود، بي‌لياقتي مردم و بي‌توجّهي آنان به ساحت مقدّس امامان معصوم(ع) بود كه به تدريج طيّ سال‌هاي متمادي رشد كرده و در آن دوران به اوج خود نزديك شده بود.

2. خلفاي جور: همچنين ترس خلفاي جور و درباريان آنان از قيام مردم به رهبري امام كه سخت‌گيري‌هاي فراوان را بر ايشان تحميل مي‌كرد، عاملي ديگر در زمينه‌سازي غيبت امام است. خلفاي ظالم عبّاسي كه از نفوذ علويان و به ويژه امامان معصوم(ع) در ميان مردم احساس خطر مي‌كردند، به طور مداوم بر آن حضرات ايجاد مزاحمت مي‌كردند و در نهايت، دستان پليد خويش را به خون اهل بيت عصمت و طهارت(ع) آغشته مي‌ساختند.

3. تقدير الهي: با همة ‌اين احوال، تقدير الهي و ارادة حتمي خداوند بر نهان‌زيستي و غيبت طولاني دوازدهمين امام شيعيان، حضرت مهدي(عج) قرار گرفت. از اين رو، شرايط اقتضا مي‌كرد نوعي مقدّمه‌چيني و آماده‌سازي مردمي، بر آن پيشاپيش صورت گيرد. با توجّه به اين عوامل است كه مي‌بينيم دوران زندگي و امامت دهمين و يازدهمين امام به عنوان حلقة وصلي بين دو دوران ظهور و غيبت، در هاله‌اي از پوشيدگي فرو مي‌رود. به ويژه در زمان امام يازدهم، بسياري از ارتباطات بين امام و شيعيان، به وسيلة نامه‌نگاري‌هاي متقابل برقرار مي‌شد و پيام‌ها و رهنمودهاي حضرت بيشتر توسط وكيلان مخصوص و نايبان معيّن به مردم انتقال مي‌يافت و در برخي مراجعات مردم، بنا به مصالحي، خواستة آنان به امر حضرت، به دست يكي از خادمان يا ملازمان آن بزرگوار به انجام مي‌رسيده است.20

دلايل رفتار امام

اين جلوه‌ها، كيفيّت برخورد با غيبت حضرت مهدي(ع) را روشن مي‌سازد و قضاوت دربارة چگونگي بهره بردن از امام غايب را آسان مي‌كند. به عبارت ديگر، وقتي امام حاضر مسلمانان كه بايد پيشوا و حاكم بر تمام امّت اسلامي باشد، بر اثر جهالت، غفلت، شقاوت و ذلّت‌پذيري مردم و ستمگري و بي‌پروايي حاكمان، به چنان شرايط دشواري در نحوة زندگي

و ارتباط با جامعه گرفتار مي‌شود، ابتلاي به غيبت دوازدهمين امام و آخرين وصيّ پيامبر(ص)، امري دور از انتظار نيست. از طرف ديگر، وقتي دهمين و يازدهيمن امام كه بي‌هيچ ترديدي دوران حضور را سپري مي‌كرده‌اند، بر اثر شرايط تحميلي به چنان عملكرد و ارتباطي رو فرموده‌اند، حضرت حجّت(ع) نيز براي اجراي مسئوليّت‌هاي خويش در ارتباط با شيعيان و جامعة اسلامي و عموم مردم، ناگزير از چنين عملكردي است.

نشانه‌هايي براي ياران

با اين حال، امام براي اطمينان خاطر به دوستان و اطرافيان خود، پيام‌ها، سخنان و نشانه‌هايي ارائه فرمود تا هر گونه شبهه نسبت به وجود حضرت حجّت(ع) زدوده و دل‌هاي مشتاق به سوي حضرتش رهنمون شود. آن حضرت از بيم دشمنان، ولادت فرزندش را پنهان كرد و جز معدودي از ياران نزديك خويش، كسي را از اين موضوع آگاه نكرد.21

زمينه‌سازي عصر غيبت

امام حسن عسكري(ع) در جهت آماده‌سازي زمينه براي غيبت فرزندش حضرت حجّت(ع) بايد مردم را براي اين مرحله آماده مي‌ساخت. برخي از كارهايي كه آن بزرگوار براي تحقّق اين هدف انجام داد، عبارتند از:

1. نهان ساختن: امام حسن عسكري(ع) براي مقدّمه‌سازي و مهيّا كردن ذهنيّت مردم، به طور عموم و خصوصاً شيعه، در مورد غيبت، شيوة نهان‌سازي را بسيار بيشتر از آنچه در زندگي امام هادي(ع) مورد توجّه بود، به كار گرفت. آن حضرت به جز ايّامي كه به دستور خليفة عبّاسي براي ديدار وي از خانه بيرون مي‌رفت يا برخي اوقات به جهت مصالحي كه در نظر داشت، به كسي اجازة ملاقات مي‌داد يا خود شخصاً به ديدار آنها مي‌رفت، ديدار ديگري با مردم نداشت؛ بلكه حتّي در برابر شيعيان ظاهر نمي‌شد و از پشت پرده با آنان سخن مي‌گفت.22

2. ارجاع به نمايندگان: امام حسن عسكري(ع) نمايندگاني را معيّن كرده بود و آنها را با تأييد و بيان اعتماد، مورد حمايت خويش قرار مي‌داد تا براي حلّ مشكلات ديني و دنيوي رابط ميان آن حضرت و آنان باشند و تا شيعيان به روش مراجعة مستقيم به نمايندگان مأنوس شوند.

3. تأييد كتب فقه و اصل‌هاي تصنيف شدة ياران: امام حسن عسكري(ع) برخي كتاب‌هاي فقهي و اصولي را كه براي عمل به آن و هدايت شدن در روزگار حضرت و پيش از آن گردآوري شده بود و نيز صاحبان و مؤلّفان آن كتب را مورد تأييد خويش قرار مي‌داد و از زحمات و تلاش‌هاي آنان قدرداني كرده و آن را مي‌ستود. همچنين حضرت از مردم خواست تا به اين كتاب‌ها عمل كنند.23

بيانيه‌هاي امام حسن عسكري(ع) دربارة غيبت امام مهدي(ع)

امام عسكري(ع) هم‌زمان با مخفي كردن فرزند بزرگوارش از

چشم مردم و نشان دادن ايشان به برخي خواص، سعي كرد فكر غيبت را در اذهان و افكار رسوخ دهد و به مردم بفهماند كه اين مسئوليت اسلامي را بايد تحمّل و به اين انديشه‌ عادت كنند.

دراين باره مي‌بينيم كه ايشان در راستاي فرموده‌هاي پيامبر(ص) و ائمة اطهار(ع) دربارة‌ غيبت، سه رويكرد را دنبال مي‌كرد:

1. اعلاميه‌ها يا بيانيه‌هاي كلّي و عمومي دربارة صفات مهدي(ع) پس از ظهور و قيامش كه در دولت جهاني تشكيل مي‌دهد؛

2. توجيه نقد سياسي دربارة اوضاع موجود و مقرون كردن آن به انديشة وجود مهدي(ع) و ضرورت ايجاد دگرگوني‌ها از سوي ايشان؛

3. اعلاميه‌هاي كلّي براي پايگاه‌ها و اصحابش كه در آن، ابعاد انديشة‌ غيبت براي آنان و ضرورت آمادگي و عمل به آن از ناحية رواني و اجتماعي توضيح داده شده بود تا غيبت امام و جدايي او را از آنان بپذيرند.24

بديهي است اگر مسألة غيبت بدون مقدّمه و آمادگي قبلي برقرار مي‌ماند، براي مردم امري شگفت‌آور و حيرت‌بخش و غافل‌گيركننده بود. از اينجا بود كه امام عسكري(ع) اين روش را عمل كرد و آن، برنامه‌اي ويژه براي آماده كردن ذهنيّات امّت و آگاه شدنشان بود تا آن روش را بپذيرند و بدون حيرت و شگفتي و همراه داشتن عواقب ناخوشايند و نامحدود، آن را حفظ كنند.25

پي‌نوشت‌ها: