انسانیّت، مدیون خون حسین علیه السّلام

اسماعیل حاجیان

پژواک فریاد بیداری عاشورا سال 61 ق. چهارده قرن است که بر تمام فضای مادّی و معنوی زندگی شیعه طنین‌انداز است. با این باور که «کُلُّ یُومٍ عاشورا وَ کُلُّ ارضٍ کربلا»

بازتاب امواجی که از تالاب قتلگاه طف آغاز شد، هر روز با گستره‌ای عظیم‌تر و دایره‌اي وسیع‌تر تمام گیتی را به هیجان آورده و خون سیّد و سالار شهیدان هر روز پررنگ‌تر و گرم‌تر در رگ‌هاي انسان‌هاي تشنة حقیقت جریان مي‌یابد و روح پرتلاطم انسان‌هاي آزاده و عدالت‌طلب را سیراب مي‌کند. امروز شیعه با نگاهی سرخ به آن واقعة عظیم به هیجان آمده و فضای زندگی را بر مستکبران و ستمگران عالم تیره و تار کرده است.

امّا هنوز این سؤال در ذهن بشریّت بیدار مطرح است که چرا و به چه دلیل امام(ع) خون خود، فرزندان، برادران و یاران باوفایش را نثار کرد و فرزندان، دختران، زنان و مادران را به اسارت فرستاد؟

فرمایشات، نامه‌ها، روایات بازمانده از امام حسین(ع) و زیارت‌ها و دعاهای مربوط به عاشورا، بیانگر مسائل فراوانی است که قابل تأمّل و دقّت است:

زنده کردن سیرة پیامبر(ص) و اميرالمؤمنين(ع)، امربه معروف و نهی از منکر، رفع فتنه‌ها، مبارزه با بدعت‌ها و ... چشم‌اندازهایی است که در قیام امام(ع) مطرح شده است.

در میان زیارت‌ها و دعاها، عبارت زیبایی از «زیارت اربعین» پرده از حقیقت دیگری برمی‌دارد که بسیار قابل تأمّل و تعمّق است:

«اللَّهُمَّ إِنِّي أَشْهَدُ ... وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِيكَ لِيَسْتَنْقِذَ عِبَادَكَ مِنَ الضَّلَالَةِ وَ الْجَهَالَةِ‏؛1

خداوندا من شهادت مي‏دهم كه‏ ... و جانش را در راه تو بذل و ايثار كرد تا بندگانت را از گمراهي، ناداني، تاريكي، شكّ و شبهه نجات بخشيد.»

یا در تعبیر کوتاهی در «زیارت ناحیة مقدّسه» مي‌خوانیم: «السّلام علی الحسین الذی سمحت نفسه بمهجّته؛ سلام بر حسینی که نفس خویش را با خون دلش نثار کرد.»

عبارت بسیار عمیق، سنگین و قابل تأمّل است، خونِ دلِ جانانِ هستی ایثار مي‌شود برای چه؟

ابتدایی‌ترین احساسی که از این عبارت در جان انسان‌هاي آزاده به وجود مي‌آید، این است که:

1. انسانیّت، عظمت، عزّت و سربلندی خویش را در طول قرون و اعصار مدیون خون حسین(ع) و یاران و فرزندان اوست.

2. انسان‌هاي حقیقت‌بین و دل‌سوخته از این همه ایثار و فداکاری، شرمنده‌اند و در غم و اندوه این ماتم عظما غوطه‌ور که انسان‌ها در طول چهارده قرن چه پاسخ شایسته‌اي به این همه ایثار داده‌اند؟....

بُعد مهمّ دیگر این فراز از زیارت، پاسخ به همان سؤال اوّل است که هدف از این همه ایثار چیست؟ و اين هدف تا چه اندازه عظیم و سنگین است که خون دل بهترین و محبوب‌ترین بندة الهی در راه رسیدن به آن نثار مي‌شود؟

در تعبیر اوّل مي‌فرماید: «خون دلش را در راه تو داد تا بندگانت را از جهالت و نادانی برهاند.»

جهالت چیست؟

جهالت را در مقابل عقلانیّت، علم و دانش معنا مي‌کنند و انسان جاهل، یعنی انسان دور از علم و دانش و عقل و عصر جاهلیّت یعنی عصر نادانی، بی‌هویّتی، گمراهی، بی‌قانونی و ... سرگردانی و حیرت و .... سیری در روایات، دربارة جاهليّت و مفهوم آن، بیان‌گر واقعیّت آن است:

1. حضرت علی(ع) در بخشی از خطبة 95 «نهج البلاغه» و در روایت دیگری شبیه آن جایگاه جاهلیّت جهانی قبل از اسلام را با این مشخّصات بیان مي‌فرماید: «مردم دنیا غرق در فتنه و جهل و فساد، هوا و هوس‌هاي سرکش، تکبّر و خودخواهی، سبک مغزی و نژاد پرستی، حیرت و اضطراب، جنگ و غارت

و خونریزی، وحشت و ترور، نیرنگ و چپاول، عصبیّت جاهلی، تبرّج و برهنگی، قماربازی و شراب‌خواری و رباخواری، بی هویّتی و بی قانونی، بردگی و اسارت هم‌نوع و بی رهبری الهی و هدایت و ... بودند.» اینها مشخّصة عصر جاهلیّتی بود که قرآن از آن به جاهلیّت اولی نام مي‌برد.

2. و از همان حضرت در «غررالحکم» نقل شده که: «جهل زندگانی را مي‌میراند و موجب ابدی شدن شقاوت و بدبختی مي‌شود.»

3. امام صادق(ع) مي‌فرمایند: «کسی که شراب بنوشد چهل شبانه روز نمازش مورد قبول واقع نمی شود و اگر در روز چهلم بمیرد به مرگ جاهلیّت مرده است، مگر آنکه توبه کند که خدا مي‌پذیرد.»2

4. رسول اكرم(ص) در قسمتی از «خطبة غدیر» مي‌فرماید: «به خدا قسم خداوند به انبیا و رسولان، دربارة من بشارت داده، من آخرین انبیا و رسولانم و من حجّت خدا بر همة مخلوقات آسمان‌ها و زمینم، هر کس در این موضوع شک کند، کافر است، آن هم کفر جاهلیّت اوّل و کسی که در این گفتارم تردید کند در همه چیز تردید کرده و تردید کننده در آن در آتش جهنم است.»3

5. حارث بن مغیره مي‌گوید به امام صادق(ع) عرض کردم: آیا پیامبر (ص) فرموده‌اند: «کسی که بمیرد و امامش را نشناسد به مرگ جاهلیّت مرده است؟» حضرت فرمودند: «آری.» پرسیدم: آیا جاهلیّت جاهلان و سفها یا جاهلیّتی که امامش را نشناخته؟ حضرت فرمودند: «جاهلیّت کفر و نفاق و گمراهی.»4

6. و از رسول اكرم(ص) نقل شده که فرمودند: «کسی که منکر قائم از فرزندان من در زمان غیبتش بشود به مرگ جاهلیّت مي‌میرد.»5

امام حسین(ع) و یارانش خون دل خویش را در راه خدا نثار کردند که انسان را از آن همه جهالت، سفاهت، بی‌خردی و بی‌هویّتی نجات دهند و در فضای حاکمیّت و رهبری الهی و علم و عدالت‌گستری تربیت نمایند.

و چه زیبا در روایات مربوط به رسالت بزرگ الهی امام عصر(عج) به عنوان صاحب اصلی و منتقم خون جدّ بزرگوارش مي‌خوانیم.

از امام باقر(ع) پرسیدند: هرگاه قائم قیام کند با چه روشی با مردم رفتار مي‌کند؟ حضرت فرمودند: «به سیره و روشی که رسول خدا عمل مي‌کرد، تا اسلام را پیروز گرداند.» راوی پرسید: سیرة رسول خدا(ص) چگونه بود؟ حضرت مي‌فرماید: «آنچه را که در جاهلیّت بود باطل کرد و با مردم به شیوة عدل مواجه شد. این چنین امام عصر(عج)، زمانی که قیام کند، آنچه را که در عصر جاهلیّت و آرامش و تن‌آسایی در اختیار مردم بود، باطل مي‌کند و با مردم به عدل رفتار مي‌نماید.»

ضلالت یعنی چه؟

در ادامة همان زیارت اربعین مي‌خوانیم: «و من حیرة الضلالة ...؛ تا انسان را از سردرگمی ضلالت و گمراهی نجات دهد.»

ضلالت به معنای انحراف از حق، گمراهی، گم کردن راه یا گم شدن خود انسان در خود است؛ از خداوند در سورة حمد مي‌خواهیم ما را از گمراهان و گمشدگان قرار ندهد و در

بسیاری از آیات قرآن، کفر، فسق، اسراف، ظلم و معصیّت و ... از مصادیق ضلالت و گمراهی شمرده شده است.

1. اميرمؤمنان (ع) در برخورد با خوارج در نهروان به آنها هشدار مي‌دهد که: «آن کس که شما را فریب داد، کار را به زیان شما تمام کرد». پرسیدند: ای امیرمؤمنان چه کسی آنها را فریفت؟ فرمود: «شیطان گمراه شده و نفس فرمان دهنده به بدی».

2. حضرت علی (ع) در سخنی دیگر مي‌فرمایند: «کسی که به هدایت الهی هدایت یافت، ارشاد شده است و آن کس که هدایت را در غیر هدایت الهی جست‌وجو کرد، گمراه شده است. کسی که از غیراهل هدایت طلب هدایت کند، گمراه خواهد شد.»

3. و همچنين در خطبة 97 نهج البلاغه مي‌فرماید: «بنگرید به اهل بیت پیامبرتان(ص)، ملازم علايم و نشانه‌های آنها باشید ... از آنها پیشی نگیرید که گمراه مي‌شوید و از آنها عقب نمایند که به هلاکت مي‌افتید.»

4. و در خطبة 194 مي‌فرماید: «شما را از منافقان برحذر مي‌دارم، زیرا آنها گمراهان گمراه کننده و لغزندگان لغزاننده هستند.»

5. و در عبارت‌های جامع دیگری مي‌فرماید: «ساده‌ترین چیزی که بنده به وسیلة آن گمراه مي‌شود آن است که حجّت الهی را نشناسد، همان حجّتی که خداوند او را شاهد بر بندگان خود قرار داده و فرمان داده که از او اطاعت کنند و ولایت او را بر آنها واجب گردانیده است.»7

6. و در حدیث ثقلین از رسول خدا(ص) بارها نقل شده که: «من در بین شما دو چیز سنگین و گرانبها باقی مي‌گذارم، کتاب خدا و عترتم (اهل بیتم) اگر به آنها تمسّک جویید هرگز گمراه نمی‌شوید و این دو از هم جدا نمی‌شوند تا در قیامت در کنار حوض کوثر به من بپیوندند.»

رسالت پیامبر(ص) برا ی نجات انسان از جهل و بی‌خبری و ضلالت و گمراهی آغاز شد، در غدیر به کمال رسید؛ امّا در سقیفة بنی ساعده تمام کفر و جاهلیّت و عصبیّت و گمراهی در برابر انسان رها شده از بردگی‌ها و بدبختی‌ها به پاخاست و همة نیروهای اهریمنی خویش را بسیج کرد و در آن دوران غفلت‌زده فریاد بیدارگر صدیقة کبرا(س)، جهاد و مبارزة بی‌امان امام علیّ بن ابی‌طالب(ع)، روشن‌گری امام مجتبی(ع) و یاران باوفای آنها و شهادت همة آن عزیزان، زمینه‌اي شد برای ایثار و بذل خون دل امام مظلوم ، حضرت ابا عبدالله الحسین(ع)، یاران، برادران و فرزندان شهیدش و اگر امروز در دنیای ما کورسویی از آگاهی، بصیرت، عدالت و آزادگی وجود دارد، مدیون آن همه ایثارگری آنهاست و از کربلا و از ظهر عاشورا تا قیام فرزند منتقم آن عزیز این خون‌ها خواهد جوشید و در ظهور آن ذخیرة محبوب الهی انسان از جهل، بی‌خبری، ضلالت و گمراهی و از بند همة شیاطین نجات خواهد یافت و دنیا سرتسلیم و رضا به عبودیت خدا خواهد سپرد.

«اللّهمّ جدّد به ما امتحی من دینک»

پي‌نوشت‌ها: