مدّعیان دروغین مهدویت در تاریخ

حجّت الاسلام و المسلمین پیشوایی

سابقة مهدويّت در اسلام به عصر نبوّت برمي‌گردد. از همان عصر نبوّت به دنبال روايات متواتر نبوي دربارة مهدي امّت، وعدة ظهور ـ پس از غيبت ـ نجات‌بخشي و عدل‌گستري جهاني او و اينكه از نسل پيامبر(ص) و هم‌نام و هم‌كنية او خواهد بود، مسلمانان با مسئلة مهدويّت آشنا بودند و اين، يك باور عمومي بود و نوعي انتظار براي تحقّق اين پيش‌گويي نبوي در جامعه وجود داشت. پس از رحلت رسول خدا(ص)، وعدة ظهور مهدي موعود(ع) توسط ائمة معصومان(ع) نيز استمرار يافت و مورد تأكيد و تبيين بيشتر قرار گرفت و محدّثان فريقين، اين احاديث را سينه به سينه و نسل به نسل منتقل كردند؛ بدين‌گونه در عصر ائمه(ع) هم به صورت امري مسلّم و مورد پذيرش عمومي درآمد.

نگاهي به تاريخ اسلام نشان مي‌دهد كه در طول زمان افرادي جاه‌طلب و سودجو ادّعاي مهدويّت كرده‌اند، يا گروهي از عوام، افرادي را مهدي پنداشته‌اند، اين پندار دقيقاً از همين‌جا ناشي شده كه موضوع مهدويّت و اعتقاد به ظهور يك منجي غيبي، در ميان مسلمانان امري مسلّم و مورد قبول بوده است و چون نام يا برخي از نشانه‌هاي آن حضرت با مشخّصات برخي از مدّعيان ياد شده، تطبيق مي‌كرده، آنان از اين موضوع سوءاستفاده كرده، خود را مهدي قلمداد مي‌كردند. گاهي خود آنان ادّعايي نداشته‌اند؛ امّا برخي از عوام‌النّاس از روي ناداني يا شدّت ستم و بيدادگري حكومت‌ها، يا عجله‌اي كه در ظهور مهدي داشته‌اند، يا به علل ديگري بدون آنكه در مجموع نشانه‌هاي حضرت و انطباق آنها با مدّعيان مهدويّت دقّت كنند، به اشتباه، آنان را مهدي موعود تصوّر مي‌كردند. به عنوان مثال، گروهي از مسلمانان، محمّدبن حنفيّه را چون هم‌نام و هم‌كنية پيامبر(ص) بوده، مهدي پنداشته و بر اين باور بوده‌اند كه او نمرده، غايب است و بعداً ظاهر مي‌شود و بر دنيا مسلّط مي‌گردد.1

البتّه مدّعيان مهدويّت، چه در گذشته و چه در عصر حاضر، به طور عمده دو دسته بوده‌اند: 1. كساني كه صرفاً مدّعي مقامات معنوي و كشف و كرامت بودند و با عوام فريبي و مريد بازي دنبال شهرت مذهبي و اميال فاسد ديگر بودند؛ 2. داعيه‌داران سياسي كه براي رسيدن به قدرت، يا كسب اعتبار و قدرت بيشتر، از مهدويّت به عنوان ابزار سياسي استفاده مي‌كردند.

در اين‌جا تنها گروه دوم مورد بحث است.

گفتني است كه به نظر مي‌رسد كلمة مهدي طيّ قرن اوّل و دوم هجري به تدريج نوعي تحوّل مفهومي پيدا كرد و سپس با مهدي موعود و منتظر انطباق يافت و طبق احاديث، مصداق معيّني پيدا كرد؛ امّا به گفتة لغت‌شناسان در اصل به معناي شخصي است كه خدا او را به راه حق هدايت كرده است و در تاريخ سياسي اسلام به اين معنا به جاي اسماء به كار رفته و از نام‌هاي پر كاربرد درآمده است و كسي كه رسول خدا(ص) بشارت داده كه در آخرالزّمان مي‌آيد، مهدي ناميده شده است.2

مهدي به اين معني پيش از همه، دربارة شخص رسول‌خدا(ص) به كار رفته است. چنان‌كه حسان بن ثابت، شاعر پيامبر(ص)، در سوگ آن حضرت چنين سرود:

ما بال عينك لا تنام كأنما

كحلت مآفيها بكحل الأرمد

جزعاً علي المهدي اصبح ثادياً

يا خير من وطيء الحطي لا تبعد3

چرا چشمانت به خواب نمي‌روند؟

گويي سرمة مبتلايان به درد چشم به آنها ماليده‌اند.

اين بي‌خوابي در اثر غم و اندوه بر مهدي است كه به آغوش خاك رفته است.

اين بهترين كسي كه در روي زمين قدم زده است.

رسول خدا(ص)، علي(ع) را به همين معنا هادي و مهدي خواند و فرمود: «اگر علي را به رهبري و زمامداري برگزينيد ـ ولي نمي‌بينم كه اين كار را بكنيد ـ او را هادي و مهدي خواهيد يافت كه شما را به صراط مستقيم رهبري مي‌كند.»⁴

مهدي به اين معني را گاهي حديث‌سازان يا شاعران چاپلوس در مقام مدح و ستايش، دربارة برخي از خلفاي اموي و عبّاسي نيز به كار مي‌بردند. از ميان خلفاي عبّاسي نخستين كسي كه او را لقب مهدي دادند ابوالعبّاس سفاح، نخستين خليفة عبّاسي بود.5

روزي وهب بن منبه (يهودي الأصل و از راويان اسرائيليات) دربارة عمر بن عبدالعزيز، خليفة اموي كه در حكومت دو ساله‌اش (90 ـ 101 ق.) اصلاحات عدالت‌خواهانه را تعقيب مي‌كرد، گفت: اگر در اين امّت، مهدي وجود داشته باشد، او عمر بن عبدالعزيز است.6

در زمان خلافت عمر بن عبدالعزيز، شخصي به نام ابراهيم بن ميسره، با اشاره به او از طاووس پرسيد: او مهدي است؟ طاووس پاسخ داد: مهدي است، امّا او نيست، چون هنوز عدالت را كاملاً اجرا نكرده است.7

همچنين فرزدق شاعر در مدح سليمان بن عبدالملك، خليفة اموي چنين سرود:

سليمان‌المبارك قد علمتم

هو المهدي قد وضح السبيل؛ مي‌دانيد كه سليمان مبارك مهدي است و راه را روشن ساخته است.

ديگري در مدح هشام بن عبدالملك، خليفة ديگر اموي چنين سرود:

فقلت له الخليفه غير شك

هو المهدي و الحكم الرشيد؛8 بدون شك، به او خليفه گفتم، او مهدي و حاكم هدايت يافته است.

سوءاستفادة عبّاسيان از مهدويّت

چنان‌كه گذشت چون مهدويّت يك امر پذيرفته شده در جامعة اسلامي بوده، در تاريخ، گاهي توسط برخي از فرصت‌طلبان مورد سوءاستفاده قرار گرفته است. در اين ميان، گرچه توسط داعيه‌داران از سران علويان و فاطميان مانند محمّدبن حنفيّه و محمّد نفس زكيّه9 به حكم انتساب به دودمان نبوي و انطباق بعضي از مشخّصات آنها با مهدي منتظَر، مورد بهره‌برداري قرار گرفته است يا طرفداران آنها چنين اعتقادي دربارة آنها داشته‌اند ـ كه در ادامه به بعضي از آنها اشاره خواهد شد ـ و گرچه بعضي از خلفاي اموي را هم گاهي مهدي مي‌ناميدند، امّا اسناد و شواهد فراواني نشان مي‌دهد كه عبّاسيان چه در دوران قيام و مبارزه با امويان و چه پس از قبضة حكومت، به صورت گسترده از مهدويّت به عنوان ابزار سياسي استفاده كرده‌، در اين راه حتّي از جعل حديث نيز فروگذاري نكرده‌اند.

بايد توجّه داشته باشيم كه چون در نيمة اوّل قرن دوم هجري، اخبار نزديك بودن ظهور مهدي منتظَر(ع) كه دنيا را پر از عدل و داد خواهد كرد، در صحنة جامعه به طور خيلي شايعي مطرح بود و حاصل اين اخبار كتاب‌هاي ملاحم و فتن بود، بنابراين طبق معمول، هر انقلابي كه بر ضدّ نظام موجود (اموي) صورت مي‌گرفت براي جذب مردم به صفوف خود، فعّاليت‌ها و اقداماتش را بر اساس برخي از شعارها و پيش‌گويي‌ها پايه‌ريزي مي‌كرد و آنها را بين مردم ترويج مي‌كرد. از جمله اين قيام‌ها، قيام عبّاسيان بود كه از سال 98 ق. پايه‌ريزي شد و به صورت فعّاليت‌ها و مبارزات سياسي ادامه يافت و در سال 128ق. به صورت قيام مسلّحانه آغاز شد و در سال 132 ق. به پيروزي رسيد و حكومت اموي منقرض گرديد.

استفاده از القاب داراي مفاهيم ديني

عبّاسيان از همان آغاز، از القاب داراي مفاهيم ديني ـ سياسي استفاده مي‌كردند چنان‌كه ابراهيم بن محمّد عبّاسي

(سازمان‌دهندة مبارزات در زمان مروان، آخرين خليفة اموي) را كه سرانجام توسط وي كشته شد، ابراهيم(ع) را امام لقب دادند و ابوالعبّاس سفاح (برادر ابراهيم) نخستين خليفة عبّاسي را لقب قائم (يا مهدي و به قولي لقب مرتضي) دادند.10 خلفاي بعدي عبّاسي هم القابي مانند: قائم، مرتضي، مهدي، رشيد و معتصم بالله برگزيدند. اين لقب‌ها از ويژگي‌هاي ديني و مذهبي كه با روايات و پيش‌گويي‌هاي (نبوي) ارتباط داشته تهي نبوده است.11

از طرف ديگر عبّاسيان در سال‌هاي اوّلية حكومتشان تغييرات كواكب و ستارگان را دنبال مي‌كردند و آنها را با اخبار و پيش‌گويي‌هاي مربوط به مهدي نجات‌بخش ـ كه زمين را پر از عدل و داد خواهد كرد ـ ربط مي‌دادند و تأكيد مي‌كردند كه اين نجات‌بخش موعود، از فرزندان عبّاس خواهد بود.12

افزون بر اين احاديثي ساختند و به پيامبر(ص) نسبت دادند كه مهدي منتظَر(ع) را از نسل عبّاس13 (بن عبدالمطلب) معرفي مي‌كرد از قبيل:

1. از ماست سفاح، از ماست منصور و از ماست مهدي؛

2. مهدي از نسل عمويم عبّاس است؛14

3. و از ابن عبّاس نقل كردند كه گفته است: چهار نفر از ما اهل بيت(ع) هستند: سفاح، منذر، منصور و مهدي.15

رقابت دو مدّعي دروغين مهدويّت!

در حوالي سال 140 ق. در زمان خلافت منصور عبّاسي، محمّد نفس زكيّه از بزرگان سادات حسني كه قبلاً از او ياد شد، در «مدينه» قيام كرد و چون هم‌نام پيامبر(ص) و نام پدرش، عبدالله بود، نام خود را به عنوان مهدي بر سر زبان‌ها انداخت و پدرش نيز در ترويج آن نقش مهمّي ايفا كرد.16 دامنة انقلاب او گسترش يافت و حكومت منصور را به وحشت انداخت.

منصور كه نامش عبدالله بود، پسرش محمّد را ولي عهد قرار داد و لقب مهدي را براي او انتخاب و ادّعا كرد كه مهدي پسر من است، نه محمّد بن عبدالله حسني؛17 كار رقابت اين دو بالا گرفت و احاديث مجعولي كه دربارة نسبت عبّاس مهدي منتظر گذشت گويا در اين دوره جعل شده و در رويارويي با محمّد بن عبدالله حسني بوده است. يكي از هواداران منصور دوانقي مي‌گويد: ابوجعفر منصور به من گفت: برو در مدينه پاي منبر محمّد [نفس زكيّه] بنشين و ببين چه مي‌گويد. من پاي منبر او از وي شنيدم كه مي‌گفت: شك نكنيد كه من همان مهدي هستم. وقتي اين سخنان را براي منصور نقل كردم، گفت: دشمن خدا دروغ گفته، مهدي او نيست، بلكه پسر من است.18 البتّه منصور يقين داشت كه پسر او نيز مهدي نيست و اين‌گونه ادّعاها فقط نبرد تبليغاتي بود. چنان‌كه خود او در يك گفت‌وگوي خصوصي به اين امر اعتراف كرد. شخصي از نزديكان او به نام مسلم بن قتيبه مي‌گويد: ابوجعفر منصور مرا احضار كرد، وقتي كه نزد او رفتم گفت: محمّد بن عبدالله قيام كرده و خود را مهدي ناميده است، سوگند به خدا او مهدي نيست. امّا چيزي به تو بگويم كه تا كنون به هيچ‌كس نگفته‌ام، بعد از تو نيز به احدي نخواهم گفت. سوگند به خدا، پسر من هم آن مهدي كه در روايات آمده، نيست، بلكه من از باب تيمّن و فال نيك، او را مهدي ناميدم.19

سرانجام پس از جنگ و خونريزي بين نيروهاي دو طرف در مدينه، در سال 145 ق. قيام محمّد نفس‌زكيّه شكست خورد و او در اين جنگ كشته شد.

در هر حال سوءاستفاده برخي بازيگران از موضوع مهدويّت در بعضي از ادوار، هرگز نمي‌توان مجوّزي براي انكار اصل مسئلة مهدويّت باشد، زيرا در طول تاريخ، حقايق بسياري از سوي عناصر بازيگر و فرصت‌طلب مورد سوءاستفاده قرار گرفته است. مدّعيان الوهيّت، با نبوّت و ساير مقامات معنوي، در دنيا كم نبوده‌اند. اديان ساختگي نيز در دنيا كم نبوده است. ولي اينها هرگز دليل اين نمي‌شد كه كسي منكر اصل وجود خدا و نبوّت انبياء گردد.

علم و دانش و صنعت نيز در زمان ما مورد سوءاستفاده واقع شده و در راه‌هاي ضدّ بشري به كار مي‌رود، ولي آيا اين باعث مي‌شود كه ما اصل علم و صنعت را نفي كنيم؟!

پي‌نوشت‌ها: