دکتر نهله غروي ناييني/ ابوالفضل چتري بيدگلي
دانشيار دانشگاه تربيت مدرّس/ کارشناس ارشد دانشگاه تربيت مدرّس
در بررسي ابعاد شخصيّت حضرت فاطمه، وليدة الاسلام(س)1 موضوع تولّد ايشان يكي از جنبه‌هاي رازگونه و پيچيده‌اي مي‌باشد كه داراي برنامه‌ريزي طولاني الهي بوده است.
همان‌گونه كه زندگي كوتاه دنيوي آن بانو هنوز سرشار از ناگفته‌هاي زياد است و نامعلوم بودن مدفن شريف او سال‌هاست دل عاشقان را داغدار ساخته و قدرش همچون قبرش ناشناخته مانده، تولّد او نيز سِرِّ غامض و سر به مُهري است كه فقط نكاتي از آن، از طريق سخنان فرزندان بزرگوارش به ما رسيده و براي شنيدن همين نكات هم، ظرف ذهن ما بسي كوچك و كم‌حجم است.
در بررسي شخصيّت افراد برتر، تحليل عوامل مزبور موجب مي‌گردد به جوانب دروني آنها راهي پيدا كنيم. با در نظر گرفتن اين نكته، هر چه اين افراد در سطح بالاتري قرار گرفته باشند، اين عوامل، با اهمّيت‌تر و پيچيده‌تر مي‌گردد و وقتي مسئلة مربوط به «دعائم الدّين»2 (بزرگان دين، پايه‌ها و ستون‌هاي اصلي اسلام) مي‌رسد ـ كه مبحث عصمت براي آنها طرح مي‌شود ـ موضوع حسّاسيت فوق‌العادّه‌تري مي‌يابد و نياز به سندهاي محكم‌تري دارد.
در مسير برنامه‌ريزي شدة الهي براي تولّد حضرت فاطمه(س)، دو بخش قابل بررسي است:
بخش اوّل: اسرار پيش از تولّد تا زمان تولّد؛
بخش دوم: اسرار، كيفيّت و نكات مربوط به هنگام تولّد.
بر اساس حكمت الهي، تولّد دختري كه تكميل‌كنندة موضوع نبوّت و پايه‌گذار مسئلة امامت است و به القاب امّ ابيها و اُمُومَـة الائمّه (همان) مزيّن شده، نيازمند مقدّماتي است كه در صورت فراهم نشدن مقدّمات، كار به سرانجام نمي‌رسد و به هدف نائل نمي‌شود.
امّا در زمينة مقدّمات تولّد حضرت فاطمه(س) در زمان حيات پيامبر اكرم(ص) اختصاصاً مواردي وجود دارد كه بسيار قابل تأمّل است.
حضرت فاطمه(س) از نسل فردي است كه خداوند دربارة او فرموده است:
«خلقت الاشياء لاجلك و خلقتك لاجلي؛3
همة چيزها را براي تو و تو را براي خودم آفريدم.»
در اين بيان نوراني، عظمت وجودي پيامبر اكرم(ص) به تصوير كشيده شده است؛ هرچند عقول ما از درك كُنه آن ناتوان و عاجز است.
پيامبري كه از حيث جسمي و نژادي نيز، به برترين قبيله و تيرة اعراب منتسب و به نبيّ قُرشي4 معروف است، وجود نازنين حضرت فاطمه(س) را بِضعة؛ (پارة گوشت خود) مي‌داند.5
1. اسرار قبل از تولّد تا زمان تولّد
اين موضوعات و نكات، مواردي است كه در احاديث بيان شده است و هدف ما در اين گفتار، بحث سندي احاديث نيست؛ زيرا پرداختن به آن مجالي گسترده‌تر و فرصت ديگري مي‌طلبد. غالب اين موارد كه در احاديثي با مضامين مشترك بيان شده، مورد اعتماد و وثوق علماي شيعه قرار گرفته است. محور كار، حديثي است كه علّامه مجلسي آن را با سند مُفَضَّل بن عمر جعفي از قول امام صادق(ع) بيان كرده است.
1 ـ 1. بشارت خداوند به وجود حضرت فاطمه(س) در معراج
پيش از تولّد حضرت فاطمه(س)، خداوند در معراج، بشارت تولّد ايشان را به نبيّ خاتم(ص) داده و فرموده بود:
«يَا مُحَمَّد! إِنَّ اللهَ تَعَالَي يُبَشِّرُكَ بِفَاطِمَةَ مِنْ خَدِيجَةَ بِنْتِ خُوَيْلِدٍ...؛6
اي پيامبر! خداوند [ولادت] فاطمه را از خديجه، دختر خويلد به تو بشارت مي‌دهد.»
بشارت پيامبر اكرم(ص) به وجود مقدّس حضرت فاطمه(س)، آن هم در معراج، خود به تنهايي گوياي اهمّيت موضوع تولّد
ايشان است و مي‌توان به جرئت گفت كه اين مسئله، يكي از مسائل حياتي دنياي اسلام و مسلمانان بوده كه از طرف خداوند در آن موقعيّت به پيامبر(ص) نويد داده شد. نكتة ديگر در اين حديث، اين است كه خداوند نام مبارك فاطمه را نيز پيش از ولادت براي او تعيين كرده است. در مورد نام فاطمه وجه تسميه‌هاي مختلفي بيان شده؛ از جمله رسول خدا(ص) فرمودند:
«لِاَنّها فُطِمَتْ هِيَ وَ شيعتُها و ذُرّيتُها مِنَ النّار؛7
زيرا او، شيعيان و ذُرّيه‌اش را از آتش باز داشته و بركنار شده‌اند.»
2 ـ 1. دوري گزيدن پيامبر(ص) از خديجه(س)
خداوند به پيامبر اكرم(ص) دستور مي‌دهد كه بايد چهل شبانه‌روز از حضرت خديجه(س) دوري گزيند.
در بخشي از حديث آمده است:
«النَّبِيُّ(ص) جَالِسٌ بِالْأَبْطَحِ وَ مَعَهُ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ وَ الْمُنْذِرُ بْنُ الضَّحْضَاحِ وَ أَبُو بكر وَ عُمَرُ وَ عَلِيُّ بْنُ أَبِيطَالِبٍ وَ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ إِذْ هَبَطَ عَلَيْهِ جَبْرَئِيلُ فِي صُورَتِهِ الْعُظْمَي قَدْ نَشَرَ أَجْنِحَتَهُ حَتَّي أَخَذَتْ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَي الْمَغْرِبِ فَنَادَاهُ يَا مُحَمَّدُ الْعَلِيُّ الْأَعْلَي يَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلَامَ وَ هُوَ يَأْمُرُكَ أَنْ تَعْتَزِلَ عَنْ خَدِيجَةَ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً؛8
پيامبر(ص) در ريگزار ابطح با عمّار ياسر، منذر بن ضحضاح، ابوبكر، عمر، عليّ ابن ابي‌طالب(ع)، عبّاس بن عبدالمطلّب و حمزة بن عبدالمطلّب نشسته بودند. ناگهان جبرئيل در صورت عظيمش بر او فرود آمد؛ بال‌هايش را از مشرق تا مغرب گسترانيده بود. پس ندا داد: «اي پيامبر بزرگوار! خداوند بر تو سلام مي‌فرستد و به تو دستور مي‌دهد كه چهل روز از خديجه فاصله بگيري.»
در اين قسمت از حديث، دو نكته قابل تأمّل است:
اوّل اينكه جبرئيل(ع) با هيبت اصلي خود (با بال‌هاي گسترده) بر پيامبر(ص) فرود آمد. اين مسئله نشان مي‌دهد كه حامل پيامي بسيار مهم براي پيامبر(ص) بوده است؛ همچنان كه براي اعلام امر رسالت هم با هيبت كامل بر رسول الله(ص) ظاهر شد؛9
نكتة دوم، واژة «يَأْمُرُكَ؛ خداوند به تو دستور مي‌دهد» است. اين نكته، متضمِّن اين معناست كه دستور لازم الاجرا و داراي وجوب فوري است؛ زيرا خداوند از عشق فراوان پيامبر(ص) و حضرت خديجه(س) به يكديگر آگاه بود و مي‌دانست چنين دستوري بر آن دو حضرت، سنگين و مشقّت‌بار است. از اين‌رو، در ادامة حديث آمده است:
«فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَي النَّبِيِّ وَ كَانَ لَهَا مُحِبّاً وَ بِهَا وَامِقاً؛10
پس، آن بر پيامبر(ص) سنگين و سخت آمد؛ زيرا او عاشق و دلباختة همسر وفادار خويش بود.»
ولي چون دستور، دستور الهي و لازم الاجرا بود، پيامبر(ص) بر انجام آن، لحظه‌اي درنگ نكرد و از همان لحظه، امر الهي را شروع نمود؛ بدون اينكه واقعيّت امر را به حضرت خديجه(س) اطّلاع دهد. از اين رو، آن حضرت در روزهاي آخر دوره، عمّار ياسر را به خدمت خديجه(س) فرستاد و به او فرمود: «به خديجه بگو:
يَا خَدِيجَةُ لَا تَظُنِّي أَنَّ انْقِطَاعِي عَنْكِ [هِجْرَةٌ] وَ لَا قِلًي وَ لَكِنْ رَبِّي عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَنِي بِذَلِكَ لتنفذ [لِيُنْفِذَ] أَمْرَهُ فَلَا تَظُنِّي يَا خَدِيجَةُ إِلَّا خَيْراً فَإِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَيُبَاهِي بِكِ كِرَامَ مَلَائِكَتِهِ كُلَّ يَوْمٍ مِرَاراً؛11
گمان نكن كه من از تو بريده و تو را رها كرده‌ام؛ بلكه پروردگارم براي اجراي آن به من دستور فرموده است. در آن، خير بيانديش. خداوند هر روز به وجود تو به بزرگان فرشته‌ها افتخار مي‌كند.»
لازم به ذكر است كه حضرت خديجه(س) نيز در همين ايّام به دستور پيامبر اكرم(ص) در منزل مانده بود و نمونة بارز آية «و قََرنَ في بُيُوتِكُنَّ»13 در اين ايّام و در تمام عمر و براي دوري پيامبر(ص) در حزن و نگراني بود.
3 ـ 1. روزه گرفتن، قيام و عبادت شبانه در طول مدّت چهل شبانه‌روز
در بخشي از حديث آمده است:
«فَأَقَامَ النَّبِيُّ أَرْبَعِينَ يَوْماً يَصُومُ النَّهَارَ وَ يَقُومُ اللَّيْلَ؛14
پيامبر در اين چهل روز، روزه‌دار بود و در شب به عبادت مي‌پرداخت.»
او بايد چهل شبانه‌روز، يادآور اربعين ميقات حضرت موسي(ع)15 با تمام مشكلات آن زمان و مسائل روزمرّة نوپاي اسلام، در عبادت و بندگي سپري نمايد.
در حديث، بيان شده كه پيامبر(ص) در پيغام خود به حضرت خديجه(س) مي‌فرمايد:
«فَإِنِّي فِي مَنْزِلِ فَاطِمَةَ بِنْتِ أَسَدٍ؛16
من در منزل فاطمه بنت اسد، مادر اسدالله الغالب هستم.»
4 ـ 1. پايان چهل روز، نزول جبرئيل و ميكائيل براي تحفة الهي
پس از سپري شدن «فَتَمَّ ميقاتُ رَبِّهِ»، جبرئيل(ع)، فرود آمد و گفت:
«يَا مُحَمَّدُ الْعَلِيُّ الْأَعْلَي! يُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَ هُوَ يَأْمُرُكَ أَنْ تَتَأَهَّبَ لِتَحِيَّتِهِ وَ تُحْفَتِهِ. قَالَ النَّبِيُّ(ص) يَا جَبْرَئِيلُ وَ مَا
تُحْفَةُ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ مَا تَحِيَّتُهُ قَالَ لَا عِلْمَ لِي...؛17
اي پيامبر بزرگوار! خداوند به تو درود مي‌فرستد و به تو دستوري مي‌دهد كه براي هديه و تحفة او آماده شوي. پيامبر(ص) به او گفت: «تحفة پروردگار چيست؟» جبرئيل گفت: «من به آن آگاهي ندارم.» در آن وقت، ميكائيل فرود آمد و با او ظرفي بود كه با پارچه‌اي از سندس [يا استبرق] پوشيده شده بود. آن را جلوي پيامبر(ص) گذارد.»
در قسمتي از حديث آمده كه جبرئيل(ع) در جواب سؤال پيامبر(ص) در مورد تحفة الهي، اين جمله را بيان كرد: «لا علمَ لي.» اين چه تحفه‌اي بود كه جبرئيل(ع)، مأمور خبرهاي غيبي خداوند، نسبت به ماهيّت آن اظهار بي‌اطّلاعي مي‌كند؟ همان‌گونه كه در زيارتش به آن اشاره شده است:
«فاطمةُ بنتُ رسول‌الله وَ بِضعَة لَحمِهِ و صَميم قَلبِهِ و فَلذَة كبدِهِ وَ التَّحية مِنكَ لَهُ وَ التُحفة؛18
فاطمه دختر رسول خدا، پارة تن و قوام قلب او، پارة جگرش و آنكه هديه و تحفة پروردگار براي پيامبر(ص) بود.»
«وَ لَها ليسَ نَواله الّا نَوالَ اللهِ عَمَّ نَوالَهُ؛19
براي آن حضرت (زهرا(س)) عطا و بخششي است كه بالاتر از آن نيست، مگر عطا و بخشش خداوندي كه بخشش او همگاني است.»
نزول ميكائيل(ع)، فرشتة رزق و روزي، از نكات قابل تأمّل در اين موضوع است. فرود دو فرشته براي انجام يك امر الهي، يكي حامل پيام و يكي حامل هدية الهي، همه عظمت يك موضوع را مي‌رساند. قرار است چه اتّفاقي بيافتد؟
5 ـ 1. افطار با غذاي مخصوص دربار الهي، معجوني از بهشت
جبرئيل(ع) به پيامبر(ص) گفت:
پروردگار به تو دستور مي‌دهد كه از اين غذا افطار كني. «كَشَفَ الطَّبَقَ فَإِذَا عِذْقٌ مِنْ رُطَبٍ وَ عُنْقُودٌ مِنْ عِنَبٍ فَأَكَلَ النَّبِيُّ(ص) مِنْهُ شِبَعاً وَ شَرِبَ مِنَ الْمَاءِ رِيّاً وَ مَدَّ يَدَهُ لِلْغَسْلِ فَأَفَاضَ الْمَاءَ عَلَيْهِ جَبْرَئِيلُ وَ غَسَلَ يَدَهُ مِيكَائِيلُ وَ تَمَنْدَلَهُ إِسْرَافِيلُ ارْتَفَعَ فَاضِلُ الطَّعَامِ مَعَ الْإِنَاءِ إِلَي السَّمَاءِ؛20
ظرف را آشكار ساخت. در آن، خوشه‌اي خرماي تازه و خوشه‌اي انگور بود. رسول خدا(ص)از آنها ميل فرمودند. بعد از آن، آب نوشيد تا سيراب شد. پس اراده فرمود دست‌هاي خود را بشويد؛ جبرئيل بر دست‌هايش آب ريخت. ميكائيل آن را شست‌وشو داد و اسرافيل با دستمالي خشك كرد. آنگاه اضافة غذا را با ظرف آن به طرف آسمان بردند.»
نكتة اوّل: يكي ديگر از فرشتگان الهي، يعني اسرافيل(ع)، به عنوان يك خدمت‌كار در اين زمان و براي اين موضوع حضور يافته است.
نكتة دوم: در بخشي از حديث آمده كه حضرت علي(ع) مي‌فرمايند:
«روش پيامبر(ص) اين بود كه هنگام افطار به من دستور مي‌داد در را باز كنم تا اگر كسي مي‌خواست غذا بخورد، وارد شود؛ ولي در آن شب به من فرمودند: «كنار در بنشين و كسي را راه نده؛ زيرا خوردن اين طعام بر غير من حرام است.»21
پس مي‌توان گفت اين غذا با غذاهاي دنيايي بسيار فرق داشت؛ بلكه در ميان مائده‌هاي الهي نيز غذاي مخصوص دربار الهي بود.
نكتة سوم: در مورد نوع غذايي كه باعث انعقاد نطفة وجود
حضرت زهرا(س) در جسم پيامبر(ص) گرديد، چندين نظر بيان شده است:
1. خرما و انگور (همان)؛
2. سيب بهشتي از درخت طوبا؛22
3. آميخته شدن عرق جبرئيل؛23
4. خرما به تنهايي.24
از ميان موارد فوق، سيب بهشتي از بقيّه اهمّيت و شهرت بيشتري دارد. از همين‌روست كه در زيارت‌نامة آن حضرت، ايشان را «تفاحة الفردوسِ و الخُلدِ؛ سيب بهشتِ فردوس و خلد»25 خطاب قرار مي‌دهيم.
امّا مي‌توان اين نكته را نيز عنوان نمود كه هر سه مورد، يعني سيب، انگور و خرما از بهشت براي پيامبر(ص) آمده بود و با توجّه به دو نكته، مي‌توان بين هر سه ميوه جمع نمود:
الف) از مهم‌ترين درختان بهشتي، درخت طوبا است. در فرمايش امام رضا(ع) خطاب به اباصلت آمده است:
«إنَّ شجرةَ الجَنَّةِ تَحمِلُ أنواعاً ... وَ لَيست كَشَجرةِ الدُّنيا؛26
همانا درخت بهشتي انواع ميوه‌ها را دارد و مانند درخت دنيايي نيست. بنابراين درخت طوبا مي‌تواند هر نوع ميوه‌اي را در بر داشته باشد.»
ضمن اينكه در برخي از روايات، نام اختصاصي از ميوه برده نشده و فقط اشاره شده كه جبرئيل(ع) از ميوه‌هاي طوبا به پيامبر(ص) دادند؛ مانند اين حديث:
«هنگامي كه عايشه به بوسيدن مكرّر حضرت فاطمه(س) توسط پيامبر(ص) اعتراض كرد، رسول خدا(ص) به او فرمودند:
«يَا عَائِشَةُ! إِنِّي لَمَّا أُسْرِيَ بِي إِلَي السَّمَاءِ دَخَلْتُ الْجَنَّةَ فَأَدْنَانِي جَبْرَئِيلُ مِنْ شَجَرَةِ طُوبَي وَ نَاوَلَنِي مِنْ ثِمَارِهَا فَأَكَلْتُهُ فَحَوَّلَ اللهُ ذَلِكَ مَاءً فِي ظَهْرِي فَلَمَّا هَبَطْتُ إِلَي الْأَرْضِ وَاقَعْتُ خَدِيجَةَ فَحَمَلَتْ بِفَاطِمَةَ؛27
اي عايشه! هنگامي كه به معراج رفتم، به بهشت وارد شدم. جبرئيل مرا به نزديك درخت طوبا برد و از ميوه‌هاي آن به من داد. پس آن را خوردم. خداوند آن را به آبي در پشت من تبديل كرد و هنگامي كه به زمين فرود آمدم در اثر مواقعه با خديجه، به فاطمه باردار گشت.»
ب) خوردن اين ميوه‌ها در مراحل مختلف صورت گرفته است. در معراج، بحث ميوة سيب و درخت طوبا براي پيامبر(ص) مطرح شده و بعد از آن، در زمين رطب و انگور و در جمع باعث ايجاد نطفة آن بانوي اسلام گرديده است و به نظر مي‌آيد
آميختگي عرق جبرئيل(ع) در موقع حمل آن غذا صورت گرفته باشد؛ نه به عنوان يكي از اجزاي اصلي.
6 ـ 1. تعجيل پيامبر(ص) در مواقعه با حضرت خديجه(س) به امر الهي
پس از آنكه پيامبر(ص) از آن غذاي بهشتي و الهي خورد، برخاست تا براي نماز آماده شود. جبرئيل(ع) او را از نماز خواندن منع نمود و به او فرمود:
«الصَّلَاةُ مُحَرَّمَةٌ عَلَيْكَ فِي وَقْتِكَ حَتَّي تَأْتِيَ إِلَي مَنْزِلِ خَدِيجَةَ فَتُوَاقِعَهَا فَإِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ آلَي عَلَي نَفْسِهِ أَنْ يَخْلُقَ مِنْ صُلْبِكَ فِي هَذِهِ اللَّيْلَةِ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً فَوَثَبَ رسول الله(ص) إِلَي مَنْزِلِ خَدِيجَةَ؛28
اكنون وقت نماز نيست؛ بلكه بايد به خانة خديجه روي و با وي همبستر گردي. خداوند اراده فرمود كه امشب از صلب شما فرزندي پاك بيافريند. رسول خدا(ص) به دنبال اين فرمان، فوري به طرف خانة خديجه روان گرديد.»
از عبارت «وَثَبَ الي؛29 پريد، برجست.» مي‌توان فهميد كه اوّلاً امر الهي وجوب فوري داشته است و ثانياً پيامبر اكرم(ص) به خاطر علاقة وافري كه به همسر خويش داشت، به محض رخصت الهي براي ديدار حضرت خديجه(س)، به منزل ايشان رفت و اين عشق دو طرفه بود؛ زيرا در حديث آمده است كه حضرت خديجه(س) هنگامي كه صداي پيامبر(ص) را شنيد، با شادماني و خوشحالي فراوان در را باز كرد.
«قَالَتْ خَدِيجَةُ فَقُمْتُ فَرِحَةً مُسْتَبْشِرَةً بِالنَّبِيِّ(ص) وَ فَتَحْتُ الْبَابَ»30
پيامبر(ص) هر شب طبق عادت، در بدو ورود به خانه، وضو مي‌ساخت و دو ركعت نماز مختصر مي‌خواند، سپس در بستر قرار مي‌گرفت؛ ولي در آن شب ظرف آبي طلب نكرد و براي نماز خواندن آماده نشد و اين همان مطلب قبلي، يعني سرعت و تعجيل در تنفيذ امر الهي را اثبات مي‌كند. آري، امر الهي.
7 ـ 1. احساس بارداري در همان لحظات اوّل براي حضرت خديجه(س)
در آن شب نوراني، نطفة حضرت فاطمه(س) به امر الهي از صلب نبوّت به رحم مطهّر منتقل شد و اين نكتة مهمّي بود كه در جملة حضرت خديجه(س)، هويداست؛ اينكه برخلاف تمام انعقاد نطفه‌ها، حضرت خديجه(س) از همان لحظه متوجّه باردار شدن خود گرديد.
«فَلَا وَ الَّذِي سَمَكَ السَّمَاءَ وَ أَنْبَعَ الْمَاءَ مَا تَبَاعَدَ عَنِّي النَّبِيُّ(ص) حَتَّي حَسِسْتُ بِثِقْلِ فَاطِمَةَ فِي بَطْنِي؛31
سوگند به آنكه آسمان را برافراشت و آب را از چشمه‌ها جاري ساخت، رسول خدا(ص)در آن شب از من دور نگرديد، مگر اينكه سنگيني حمل فاطمه(س) را در وجود خود احساس كردم.»
يكي از بيشترين بحث‌هايي كه در مورد حضرت فاطمه(س) مطرح شده است، تناسب ايشان با درخت طوبا است كه به جرئت مي‌توان گفت ميوه‌هاي درخت طوبا، اصل و اساس وجود مقدّس حضرت فاطمه(س) را تشكيل داده‌اند؛ يعني عصاره‌اي از بهشت.
8 ـ 1. نقش درخت طوبا در تولّد حضرت زهرا(س)
به دليل اهمّيت موضوع و نقش طوبا در تولّد و ازدواج آن حضرت، به توضيح مختصري در مورد طوبا و چند نمونه از احاديث آن اشاره مي‌گردد.
در زبان هندي و حبشي، طوبا يكي از نام‌هاي بهشت است32 و اصل مادّة آن به معناي دوري از آلودگي ظاهري و باطني است و متضادّ آن خَبُثَ مي‌باشد.33 مرحوم طبرسي در تفسير خود، ده مورد معني را در زير آن مي‌آورد.34 در مجموع مي‌توان گفت هر كدام از آن موارد به جنبه‌اي از آن اشاره دارد.
واژة طوبا به همراه مشتقّاتش پنجاه بار در قرآن كريم به كار رفته است. خود اين واژه، به طور اختصاصي در آية 29 «سورة رعد» آمده است:
«طوبي لَهُم و حُسنُ مَآب.»
9 ـ 1. طوبا و حضرت فاطمه(س)
در مورد تولّد حضرت فاطمه(س) و كيفيّت پيش از آن و همچنين زندگي و ازدواج آن حضرت در ارتباط با شجرة طوبا احاديثي آمده كه به اختصار به چند مورد از آنها اشاره مي‌كنيم تا پرده‌اي ديگر از حقيقت طوبا و نقش طوبا در تولّد آن بانو، براي ما برداشته شود.
پيش‌تر بيان گرديد كه پيامبر اكرم(ص) ماجراي ورود به بهشت و خوردن ميوة درخت طوبا و تبديل آن به نطفة صدّيقة كبرا(س) را براي عايشه و (زنان ديگر خويش) بيان كرد. در آخر حديث آمده:
«فَكُلَّما اِشتَقتُ اِلي الجَنَّةِ قَبَّلتُها وَ ما قَبَّلتُها الّا وَجدتُ رائحةَ شجرةِ طوبي مِنها، هِي حوراءُ انسيةُ؛35
پس هر گاه كه مشتاق بهشت ميشوم، او را مي‌بوسم و بوي درخت طوبا را استشمام مي‌كنم. او [حضرت فاطمه(س)] فرشته‌اي با ظاهر انساني است.»
اين حديث، بسيار مشهور و معروف است كه بيان مي‌كند حضرت فاطمه(س) چه تناسبي با درخت طوبا دارد. فاطمة زهرا(س) در حديثي اين‌گونه معرفي شده است:
«الصدّيقةُ الكبري، راحةُ روحِ المصطفي، حامِلةُ البَلوي مِن غيرِ فزعٍ وَ لا شَكوي وَ صاحِبَةُ شَجَرَةِ طُوبي؛36
صدّيقة كبرا، آرامش روح پيامبر(ص) و حمل كنندة بلاها بدون گِله و شكايتي و جزع و فزع و صاحب درخت طوبا است.»
صدّيقة طاهره، حضرت فاطمه(س) در خطبة مفاخرة خود با همسرش اميرالمؤمنين، علي(ع) در عباراتي خود را اين‌گونه معرفي مي‌كند:
«انا ثمرةُ فُؤادِهِ [فؤادِ النّبي(ص)] و عُضوٌ مِن اَعضائِهِ و غُصنٌ
مِن اَغصانِهِ ... انا اِبنةُ سدرةِ المنتهي ... اَنَا الشَجَرةُ الّتي تخرُجُ آكلُها، اَعني الحسنَ(ع) و الحسينَ(ع)؛37
من ميوة قلب پيامبر(ص) و عضوي از اعضاي او و شاخه‌اي از شاخه‌هاي آن هستم. من دختر سدرة المنتهي هستم. من درختي هستم كه ميوه‌هايش خارج مي‌گردد؛ منظورم حسن(ع) و حسين(ع) است.»
در مورد ازدواج حضرت اميرالمؤمنين، علي(ع) و حضرت فاطمه(س) «مَرَجَ البَحرَينِ يلتَقِيانِ»38 بايد گفت كه چون حضرت فاطمة زهرا(س) صاحب عصمت بود، كُفو او نيز بايد صاحب عصمت باشد و مرد غير معصوم را بر زن صاحبِ عصمت راهي نيست. در ازدواج آنها همانند ازدواج پيامبر(ص) و حضرت خديجه(س) آمده كه «درخت طوبا» از جانب خداوند دستور يافته كه دُرهاي خود را نثار بهشتيان كند. در اينجا بود كه پيك مخصوص، پيدايش حسن(ع) و حسين(ع) را در اثر اين ازدواج به پيامبر گرامي(ص) نويد مي‌دهد:
«سَيُولدُ مَنها وَلَدان سَيِّدا شِبابِ أهلِ الجنَّةِ و بِهِما تَزَيَّنَ اهلُ الجنّة؛39
از آن ازدواج، دو سرور جوانان اهل بهشت متولّد خواهند شد كه به وسيلة آن دو مولود، اهل بهشت تزيين مي‌شوند.»
صاحب «المناقب» در مورد درخت طوبا و ازدواج حضرت فاطمه(س) مي‌آورد:
«نَصَبَ الجليلُ لجبرئيل مِنبراً في ظِلِّ طُوبي مِن مُتونِ زبرجدِ/ شَهِدَ الملائكةُ الكِرامُ وَ رَبُّهُم وَ كَفَي بِهِم وَ بِرَبِّهم مِن شُهَِّدِ/ وَ تَنَاثَرَت طُوبي عليهم لؤلؤاً وَ زَمرُّداً مُتَتابِعَاً لَم يَعقِد/ وَ مَلاكُ فاطمةَ الذي ما مِثله في متهم شَرَفٍ و لا في منجِد؛40
در بحث ازدواج حضرت اميرالمؤمنين، علي(ع) و حضرت فاطمه(س) علاوه بر درخت طوبا، درخت سدر نيز مأمور نثار كردن دُر‌ها و ياقوت‌هاي خود به ميمنت اين ازدواج شد.
عن جابرِ بنِ عبد الله، قال لمّا زوَّجَ رسول‌الله(ص) فاطمةَ(س) مِن عليٍ(ع) أتاهُ ناسٌ مِن قُريش فَقَالُوا إنَّكَ زَوَّجتَ علياً بمهرٍ خسيسٍ فَقالَ ما أَنا زَوَّجتُ علياً، وَ لكنَّ اللهَ ـ عَزَّوَجَلَّ ـ زَوَّجَهُ... ، أَوحي اللهُ إلي السِّدرةِ أن انثري ما عَليك، وَ نَثَرت الدُرَّ و الجواهرَ و المَرجانَ...؛41
از جابر بن عبدالله انصاري روايت شده است، هنگامي كه پيامبر(ص) حضرت فاطمه(س) را به ازدواج اميرالمؤمنين(ع) درآورد، گروهي از قريش نزد وي آمدند و گفتند: شما او را با مهر ناچيزي به ازدواج علي(ع) درآورديد. پيامبر(ص) فرمودند: «من او را به ازدواج علي(ع) درنياوردم؛ بلكه خداوند آن ازدواج را منعقد كرد و ... خداوند به سدرة المنتهي دستور داد تا آنچه كه دارد بر فاطمه(س) نثار كند. پس آن دُرّ و جواهر و مرجان خود را نثار نمود.»
در «تفسير عيّاشي»، حديثي آمده است كه مقام زهراي اطهر(س) را اين‌گونه بيان مي‌كند:
لقد نَحَلَ اللهُ طوبي في مهر فاطمة(س) و جَعَلَها في دار عليّ بن ابي‌طالب(ع)؛42
خداوند درخت طوبا را در مهر حضرت فاطمه(س) به او بخشيد و آن را در خانة علي(ع) قرار داد.
عبدالوهّاب شعراني در كتاب «اليواقيت و الجواهر» آورده است:
اگر تو بگويي اصل شجرة طوبي در كدام منزل از بهشت است، جواب اين است كه محييّ الدّين در «فتوحات» و شيخ ابن ابي منصور در رسالة خود گفته‌اند: اصل شجرة طوبي در منزل عليّ بن ابي‌طالب(ع) است، به سبب اينكه شجرة طوبي حجاب مظهر نور فاطمة زهرا(س) است. پس هيچ يك از هشت درِ بهشت و نه خانه‌اي و نه مكاني به آن درجه نيست؛ مگر اينكه در آن شاخه‌اي از شجرة طوبي است كه غالب مردم نمي‌دانند اصل آن در كجاست ... و تماميّت اين نعمت نيست، مگر به جهت اينكه سرّ هر نعمتي كه در بهشت است و هر نصيبي كه در آن به اوليا مي‌رسد، مُتفرِّع از نور فاطمه(س) است.43
بنابراين، مرتّب او را مي‌بوسيد و مي‌فرمود:
«فَكُلمَّا اشتَقتُ اِلي الجَنَّةِ قَبَّلتُها وَ ما قَبَّلتُها الّا وَجَدتُ رائحةَ شجرة طوبي منها؛44
هر گاه كه مشتاق بهشت ميشوم، او را مي‌بوسم و بوي درخت طوبي را استشمام مي‌كنم.»
نيز جملة «فَانَا اِذا إشتَقتُ اِلَي الجَنَّةِ اَدنَيتُها (فاطمه) فَشَممتُ ريحَ الجَنَّةِ؛45
پس من هنگامي كه مشتاق بهشت ميشوم، به او نزديك ميشوم و بوي بهشت را استشمام مي‌نمايم.»
حال به وجود حرف «ط» در اين واژه‌ها نگاهي بيندازيم: مصطفي، فاطمه، عليّ بن ابي‌طالب. ضمن اينكه در نام ديگر ائمّه حرف «ط» ديده نمي‌شود. از حضرت موسي بن جعفر(ع) نقل شده كه وي به نقل از پدرانش فرمودند:
«از پيامبر دربارة طوبي سؤال شد. فرمود: «درختي است كه اصل آن در خانة من و شاخه‌هاي آن در خانه‌هاي اهل بهشت است.» سپس بار ديگر از حضرتش سؤال كردند. فرمود: «اصل آن در خانة علي است.» علّت را سؤال كردند. فرمود: «خانة من و علي در بهشت، در يك مكان است.»46
طوبي به وجود هر سه گره خورده است. بار ديگر به حرف «ط» در اين آيه دقّت كنيم. «إنّا أعطيناكَ الكوثر»47 فاطمه كوثر است و نور خدا «يريدون لِيطفِئوا نورَ اللهِ بِافواهِهِم...»48 راز فاطمه «و السرّ المستودع فيها»49 تا ظهور ناظر طوبي، يعني حضرت وليّ عصر(عج) پا برجاست.
2. اسرار، كيفيّت و نكات مربوط به ولادت
در مورد تاريخ تولّد حضرت فاطمه(س) اندكي اختلاف وجود دارد؛ امّا از نظر دوست‌داران و پيروان حقيقي آن حضرت، تمسّك به نقل ائمّة اطهار(ع)، صحيح‌ترين و قطعي‌ترين تاريخ، پنج سال بعد از بعثت، در بيستم جمادي‌الآخر هجري قمري است. در مورد سال‌هاي ازدواج و شهادت ايشان، چندان مورد اختلاف وجود ندارد؛ يعني ازدواج در سال اوّل يا دوم هجرت و شهادت در تاريخ يازدهم هجرت؛ امّا در اينكه حضرت در اين وقايع چه سنّي داشته‌اند، مورد اختلاف است و آن به تعيين زمان ولادت ايشان بستگي دارد.
آنچه كه مسلّم است، ولادت آن حضرت بنا بر روايات بعد از بعثت اتّفاق افتاده است:
أَنَّ فَاطِمَةَ(س) وُلِدَتْ بَعْدَ مَا أَظْهَرَ اللهُ نُبُوَّةَ أَبِيهَا بِخَمْسِ سِنِينَ وَ قُرَيْشٌ تَبْنِي الْبَيْتَ وَ رُوِيَ أَنَّهَا وُلِدَتْ فِي جُمَادَي الْآخِرَةِ يَوْمَ الْعِشْرِينَ مِنْهُ سَنَةَ خَمْسٍ وَ أَرْبَعِينَ مِنْ مَوْلِدِ النَّبِيِّ(ص)؛50
همانا فاطمه(س) بعد از اينكه خداوند نبوّت پدرش را آشكار كرد، متولّد شد. حضرت فاطمه(س) در سال پنجم، در حالي كه قريش «خانة كعبه» را بنا يا تعمير مي‌كرد، در روز 20 جمادي الآخر در سنّ 45 سالگي پيامبر(ص) متولّد شد.
همچنين آمده است:
رُوِيَ أَنَّ فَاطِمَةَ(س) وُلِدَتْ بِمَكَّةَ بَعْدَ الْمَبْعَثِ بِخَمْسِ سِنِينَ وَ بَعْدَ الْأَسْرَي [الْإِسْرَاءِ] بِثَلَاثِ سِنِينَ فِي الْعِشْرِينَ مِنْ جُمَادَي الْآخِرَةِ؛51
روايت شده كه فاطمه(س) در «مكّه»، پنج سال بعد از بعثت ـ سه سال بعد از معراج ـ در روز بيستم جمادي الآخر متولّد شده است.
به نظر قوي، اين بازسازي كعبه براي بار دوم بوده است.
تاريخ ولادت حضرت فاطمه(س) مسئلة بسيار مهمّي است؛ زيرا ثبت دقيق اين وقايع، مستندات تاريخي را قوي‌تر مي‌كند و مسئلة ازدواج و به خصوص شهادت آن حضرت را نيز دقيق‌تر و آشكارتر مي‌سازد و شايد همين اختلاف در ولادت ايشان، همانند مخفي بودن قبرش از اسرار الهي باشد. البتّه ما در اين نوشتار در پي اثبات زمان و سال تولّد ايشان نمي‌باشيم. دربارة حوادث، رويدادها و نكات زمان تولّد ايشان مي‌توان به نكات زير اشاره نمود:
1 ـ 2. تكلّم حضرت فاطمه(س) با مادر خويش در زمان بارداري
هنگامي كه حضرت خديجه(س)، با پيامبر(ص) كه فردي يتيم و فقير بود، ازدواج نمود، زنان مكّه از او دوري مي‌گزيدند، به او وارد نمي‌شدند و سلام نمي‌كردند. از اين رو، حضرت خديجه(س) احساس تنهايي مي‌نمود.
فَلَمَّا حَمَلَتْ بِفَاطِمَةَ(س) صَارَتْ تُحَدِّثُهَا فِي بَطْنِهَا وَ تُصَبِّرُهَا وَ كَانَتْ خَدِيجَةُ تَكْتُمُ ذَلِكَ عَنْ رسول الله(ص) فَدَخَلَ يَوْماً وَ سَمِعَ خَدِيجَةَ تُحَدِّثُ فَاطِمَةَ فَقَالَ لَهَا يَا خَدِيجَةُ مَنْ يُحَدِّثُكِ قَالَتِ الْجَنِينُ الَّذِي فِي بَطْنِي يُحَدِّثُنِي وَ يُؤْنِسُنِي؛52
زماني كه به فاطمه باردار شد، حضرت فاطمه(س) در بطن حضرت خديجه با او حرف مي‌زدند و او را به صبر و شكيبايي دعوت مي‌نمودند. حضرت خديجه حرف زدن فاطمه(س) با خود را از پيامبر(ص) مخفي مي‌كرد تا اينكه روزي رسول خدا شنيد كه حضرت با فاطمه(س) صحبت مي‌كنند. فرمودند: «با چه كسي سخن مي‌گويي؟» عرض كرد: جنيني كه در شكم من است، پيوسته با من حرف مي‌زند و موجب آرامش من مي‌شود.
حضرت فاطمه(س) علاوه بر لقب امّ ابيها، مادر خود را نيز در حالت جنيني، به صبر و شكيبايي دعوت مي‌نمود.
2 ـ 2. بشارت به دختر بودن جنين و ادامة نسل با بركت پيامبر(ص) توسط آن جنين
پيامبر(ص) به حضرت خديجه(س) فرمودند:
«هَذَا جَبْرَئِيلُ يُبَشِّرُنِي أَنَّهَا أُنْثَي وَ أَنَّهَا النَّسَمَةُ الطَّاهِرَةُ الْمَيْمُونَةُ وَ أَنَّ اللهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي سَيَجْعَلُ نَسْلِي مِنْهَا وَ سَيَجْعَلُ مِنْ نَسْلِهَا أَئِمَّةً فِي الْأُمَّةِ يَجْعَلُهُمْ خُلَفَاءَهُ فِي أَرْضِهِ بَعْدَ انْقِضَاءِ وَحْيِهِ؛53
جبرئيل به من خبر داد كه آن جنين دختر است و نسلي پاك و مطهّر دارد و خداوند متعال نسل مرا از ذريّة او قرار خواهد داد و از نسل او اماماني خواهند آمد كه پس از من و بعد از اتمام وحي، خليفه‌هاي الهي بر روي زمين خواهند بود.»
نكتة مهمّ اين قسمت، آن است كه معمولاً نسل هر فردي از طريق فرزند ذكور وي ادامه مي‌يابد و اصطلاحاً به كسي كه فرزند پسر ندارد، ابتر مي‌گويند؛ ولي از رازهاي ديگر وجود مقدّس حضرت زهرا(س) اين است كه در آن جامعة جاهلي و ديدگاهي كه نسبت به دختر داشتند، نسل برترين انسان جهان هستي از طريق او ادامه مي‌يابد و خليفه‌هاي الهي از دامن او رشد يافته و زمينه‌ساز سعادت انساني مي‌گردند.
3 ـ 2. حضور چهار زن برتر جهان هنگام تولّد
هنگامي كه زمان فارغ شدن و وضع حمل زني مي‌رسد، معمولاً زن‌ها براي كمك به او مي‌شتابند؛ ولي هنگامي كه حضرت خديجه(س) به زنان قريش و بني‌هاشم پيغام كمك فرستاد، آنها با كينه‌اي كه از ازدواج ايشان با پيامبر(ص) به دل داشتند، از كمك به او سر باز زدند و به ياري او نيامدند. در اين هنگام، خدايي كه تمام مقدّمات و برنامه‌ريزي خود را براي تولّد اين بانو، آماده و مهيّا ساخته بود، رسولان خود را براي ياري فرستاد:
«دَخَلَ عَلَيْهَا أَرْبَعُ نِسْوَةٍ طِوَالٍ كَأَنَّهُنَّ مِنْ نِسَاءِ بَنِي‌هاشِمٍ فَفَزِعَتْ مِنْهُنَّ فَقَالَتْ لَهَا إِحْدَاهُنَّ لَا تَحْزَنِي يَا خَدِيجَةُ فَإِنَّا رُسُلُ رَبِّكِ إِلَيْكِ وَ نَحْنُ أَخَوَاتُكِ أَنَا سَارَةُ وَ هَذِهِ آسِيَةُ بِنْتُ مُزَاحِمٍ وَ هِيَ رَفِيقَتُكِ فِي الْجَنَّةِ وَ هَذِهِ مَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ وَ هَذِهِ صَفْرَاءُ [صَفُورَاءُ]
بِنْتُ شُعَيْبٍ؛54
چهار زن بلند قامت و نوراني بر او وارد شدند كه بيشتر، زنان بني‌هاشم بودند. حضرت خديجه چون آنها را ديد، ترسيد. يكي از آنان گفت: اي خديجه! ناراحت مباش؛ چرا كه ما را پروردگارت به سوي تو فرستاده است. ما خواهران تو هستيم؛ من ساره هستم و ايشان آسيه، دختر مزاحم، رفيق تو در بهشت، اين مريم، دختر عمران و ايشان صفورا، دختر شعيب است.
چهار زن برتر جهان، همراه حضرت خديجه(س) از براي چنين امر مهمّي مأمور شده و كمر به خدمت چنين وجودي بسته بودند.
4 ـ 2. نوراني‌شدن خانه‌هاي مكّه و سرتاسر غرب و شرق زمين
«فَلَمَّا سَقَطَتْ إِلَي الْأَرْضِ أَشْرَقَ مِنْهَا النُّورُ حَتَّي دَخَلَ بُيُوتَاتِ مَكَّةَ وَ لَمْ يَبْقَ فِي شَرْقِ الْأَرْضِ وَ لَا غَرْبِهَا مَوْضِعٌ إِلَّا أَشْرَقَ فِيهِ ذَلِكَ النُّورُ؛55
پس هنگامي كه حضرت فاطمه(س) پا به عرصة زمين نهاد، نوري عظيم از ايشان بلند شد تا اينكه اين نور به تمام خانه‌هاي مكّه داخل شد و در شرق و غرب زمين، جايي از اين نور خالي نماند. اين همان «مثلُ نورِهِ كَمِشكاة»56 و «نور الله»57 است.»
شكوفه‌ها، شگفت‌زده از طراوات نوزادي شدند كه عطر خدا را به همراه داشت و ستارگان، خيره در سيماي طفلي شدند كه نور آفريدگار در آن باز تابيده بود و حضرت خديجه(س) شادمان از ولادت دختري كه بوي عصمت مي‌داد و طعم بهشت داشت.
5 ـ 2. خوراندن آب كوثر به حضرت فاطمه(س)، شست‌وشو با آن و لباس‌هاي بهشتي
پس از آنكه حضرت متولّد شد، زني كه در مقابل حضرت خديجه(س) بود، آن نوزاد را گرفت، اندكي از آب كوثر كه
قبلاً توسط حورالعين آماده گشته بود، به او خورانيد و در آب كوثر شست‌وشو داد و با دو پارچة سفيد رنگ كه از شير، سفيد‌تر و از مشك و عنبر خوش‌بوتر بودند، يكي را بر بدن نوزاد و ديگري را بر سر او بست.58
اين نوزاد همان كوثر، حقيقت خير فراوان است كه خداوند وعده‌اش را به پيامبر(ص) داده بود كه: «ما به تو كوثر عطا مي‌كنيم.»
6 ـ 2. شهادت بر توحيد، نبوّت و امامت، اوّلين و آخرين رسالت
حضرت فاطمه(س) نوزاد در بدو تولّد خود، لب به سخن گشود:
«فَنَطَقَتْ فَاطِمَةُ(س) بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَ أَنَّ أَبِي رسول‌الله(ص) سَيِّدُ الْأَنْبِيَاءِ وَ أَنَّ بَعْلِي سَيِّدُ الْأَوْصِيَاءِ وَ أَنَّ وُلْدِي سَيِّدُ الْأَسْبَاطِ ثُمَّ سَلَّمَتْ عَلَيْهِنَّ وَ سَمَّتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ بِاسْمِهَا؛59
خدايي جز الله نيست. پدرم رسول خداست و سرور تمام انبيا. همسرم علي مرتضي(ع)، سرور تمام اوصيا و فرزندانم حسن و حسين: سرور تمام بني‌آدم.
سپس نام تك‌تك فرزندان [معصومش] را برد و بر آنها سلام كرد.»
اينكه ديگران چه مي‌انديشيدند، مهم نيست؛ ما را همين حديث بس است براي صراط مستقيم. آنهايي كه اين حديث را باور ندارند، به سراغ آيات «قرآن كريم» بروند؛ آن هنگام كه حضرت مريم(س) فرزند خود را به روي دست به ميان آماج تير تهمت‌ها و ناسزاها آورد، حضرت عيسي(ع) لب به سخن گشود و فرمود:
«اِنّي عَبدُالله آتانِي الكتابَ و جَعَلَني نَبيا؛60
من بندة خدايم. به من كتاب داده است و مرا پيامبر قرار داده است.»
حال چگونه اين نوزاد سخن نگويد كه خود، دختر اشرف انبيا و همسر و مادر يازده انسان برتر از حضرت عيسي(ع) است؟
7 ـ 2. بشارت اهل بهشت براي تولّد حضرت فاطمه(س)
در بخشي از حديث آمده است كه حضرت فاطمه(س) به حورالعين بهشتي لبخند زد:
«ضَحِكْنَ إِلَيْهَا وَ تَبَاشَرَتِ الْحُورُ الْعِينُ وَ بَشَّرَ أَهْلُ الْجَنَّةِ بَعْضُهُمْ بَعْضاً بِوِلَادَةِ فَاطِمَةَ(س)؛61
حورالعين و اهل بهشت يكديگر را براي تولّد فاطمه(س) بشارت گفتند.»
اين‌چنين است كه خداوند و بهشت به وجود او افتخار مي‌كند.
و َإفتَخَرَ جبرئيلُ بِكَونِهِ مِنهُم؛62
جبرئيل از اينكه از آنها (خاندان پيامبر) باشد، افتخار مي‌كند.
8 ـ 2. رشد معجزه‌سان حضرت فاطمه(س)
كَانَتْ تَنْمِي فِي كُلِّ يَوْمٍ كَمَا يَنْمِي الصَّبِيُّ فِي شَهْرٍ وَ فِي شَهْرٍ كَمَا يَنْمِي الصَّبِيُّ فِي سَنَةٍ؛63
حضرت فاطمه(س) در هر روز به اندازه‌اي رشد مي‌كردند كه بچّه‌هاي ديگر در ماه به آن اندازه رشد مي‌كنند و هر ماه تا به حدّي كه بچّه‌هاي ديگر در يك سال.
9 ـ 2. اذان و اقامه گفتن پيامبر(ص) در گوش حضرت فاطمه(س)
از حضرت علي(ع) روايت شده:
«هنگامي كه فاطمه(س) متولّد شد، پيامبر(ص) وارد شد و در گوش راست حضرت فاطمه(س) اذان و در گوش چپ او اقامه گفت و پيامبر(ص) با هر كس مانند اين انجام داد، از شيطان در امان ماند.»64
و اين تازه آغازي بود براي رازهاي پيچيدة حضرت فاطمه(س) و ما فقط مي‌توانيم بگوييم:
الّلهمَّ صَلِّ علي فاطمةَ و أبيها و بَعلِها وَ بَنيها و السِّرالمُستَودِعِ فيها بِعَدَدِ ما اَحاطَ بِهِ عِلمُكَ.
و از او بخواهيم: «يا فاطمةُ! إشفَعي لَنا في الجَنَّةِ»
لا تَقسَ فَضلَهُم لِلأنبياء أجَل فَإنَّ سَلمانَهُم بعدَ تصغيرِ سليمانُ؛65
فضل و برتري آنها را با انبيا قياس نكن؛ همانا سلمانِ آنها را اگر (با لفظ) كوچك كني، سليمان مي‌شود.
پي‌نوشت‌ها در دفتر مجلّه و همچنين در كتاب ارزشمند «بدانيد من فاطمه هستم.» كه به زودي از سوي انتشارات موعود چاپ مي‌شود، موجود است.