فاطمه، فاطمه است

دکتر علی شریعتی

اینک لحظة وداع با علی(ع)! چه دشوار است. اکنون علی(ع) باید در دنیا بماند. سی سال دیگر! فرستاد

امّ رافع بیاید، وی خدمتکار پيغمبر(ص) بود. از او خواست که: ای کنیز خدا، بر من آب بریز تا خود را شست ‌وشو دهم. با دقّت و آرامش شگفتی، غسل کرد و سپس جامه‌های نویی را که پس از مرگ پدر کنار افکنده بود و سیاه پوشیده بود، پوشید، گویی از عزای پدر بیرون آمده است و اکنون به دیدار او می‌رود.

به امّ رافع گفت:

ـ بستر مرا در وسط اتاق بگستران.

آرام و سبک‌بار بر بستر خفت، رو به قبله کرد، در انتظار ماند.

لحظه‌‌ای گذشت و لحظاتی ...

ناگهان از خانه شیون برخاست.

پلک‌هایش را فرو بست و چشم‌هایش را به روی محبوبش ـ که در انتظار او بود‌ ـ گشود.

شمعی از آتش و رنج، در خانة‌ علی خاموش شد و علی تنها ماند. با کودکانش.

از علی(ع) خواسته بود تا او را شب دفن کند، گورش را کسی نشناسد و ... و علی(ع) چنین کرد.

امّا کسی نمی‌داند که چگونه؟ و هنوز نمی‌‌داند کجا؟

در خانه‌اش؟ یا در «بقیع»؟ معلوم نیست.

و کجای بقیع؟ معلوم نیست.

آنچه معلوم است،‌ رنج علی(ع) است، امشب، بر گور فاطمه(س).

مدینه در دهان شب فرو رفته است، مسلمانان همه خفته‌‌اند. سکوت مرموز شب گوش به گفت‌وگوی آرام علی(ع) دارد.

و علی(ع) که سخت تنها مانده است، هم در شهر و هم در خانه، بی‌پیغمبر(ص)، بی‌فاطمه(س). همچون کوهی از درد، بر سر خاک فاطمه(س) نشسته است.

ساعت‌‌ها است. شب ـ خاموش و غمگین ـ زمزمة درد او را گوش مي‌‌دهد، بقیع آرام و خوشبخت و مدینة بی‌وفا و بدبخت، سکوت کرده‌اند، قبر‌های بیدار و خانه‌های خفته، می‌شنوند.

نسیم نیمه شب کلماتی را که به سختی از جان علی(ع) برمی‌آید، از سر گور فاطمه(س) به خانة‌ خاموش پيغمبر(ص) می‌برد.

ـ بر تو، از من و از دخترت ـ که در جوارت فرود آمد و به شتاب به تو پیوست، سلام ای رسول خدا(ص).

ـ از سرگذشت عزیز تو ـ ای رسول خدا ـ شکیبایی من کاست و چالاکی من به ضعف گرایید؛ امّا در پی سهمگینی فراق تو و سختی مصیبت تو، مرا اکنون جای شکیب هست.

من تو را در شکافتة گورت خواباندم و در میانة‌ حلقوم و سینة من جان دادی، «انّا لله و انّا الیه راجعون».

ودیعه را باز گرداندند و گروگان را بگرفتند؛ امّا اندوه من ابدی است و امّا شبم بی‌خواب، تا آنگاه که خدا خانه‌ای را که تو در آن نشیمن داری، برایم برگزیند.

هم‌اکنون دخترت تو را خبر خواهد کرد که قوم تو بر ستمکاری در حقّ او هم‌داستان شدند. به اصرار از او همه چیز را بپرس و سرگذشت را از او خبر گیر.

اینها همه شد، با اینکه از عهد تو دیری نگذشته است و یاد تو از خاطر نرفته است.

بر هر دوی شما سلام. سلام وداع کننده‌ای که نه خشمگین است، نه ملول.

لحظه‌ای سکوت نمود، خستگی یک عمر رنج را ناگهان در جانش احساس کرد. گویی با هر یک از این کلمات که از عمق جانش کنده می‌شد، قطعه‌ای از هستی‌اش را از دست داده است.

درمانده و بیچاره بر جا مانده؛ نمی‌دانست چه کند؛ بماند؟ بازگردد؟ چگونه فاطمه(س) را، اینجا، تنها بگذارد، چگونه تنها به خانه برگردد؟ شهر، گویی دیوی است که در ظلمت زشت شب کمین کرده است. با هزاران توطئه و خیانت و بی‌شرمی انتظار او را می‌کشد.

و چگونه بماند؟ کودکان؟ مردم؟ حقیقت؟ مسئولیّت‌هایی که تنها چشم به راه اویند و رسالت سنگینی که بر آن پیمان بسته است؟

درد چندان سهمگین است که روح توانای او را بیچاره کرده است. نمی‌تواند تصمیم بگیرد، تردید جانش را آزار می‌دهد، برود؟ بماند؟

احساس می‌کند که از هر دو کار عاجز است، نمی‌داند که چه خواهد کرد؟

به فاطمه(س) توضیح می‌دهد:

اگر از پیش تو بروم، نه از آن رو است که از ماندن نزد تو ملول گشته‌ام و اگر همین جا ماندم، نه از آن روست که به وعده‌ای که خدا به مردم صبور داده است، بدگمان شده‌ام.

آنگاه برخاست، ایستاد، به خانة‌ پيغمبر(ص) رو کرد، با حالتی که در احساس نمی‌گنجید، گویی می‌خواست به او بگوید که این ودیعة عزیزی را که به من سپرده‌ای، اکنون به سوی تو باز می‌گردانم، سخنش را بشنو. از او بخواه، به اصرار بخواه تا برایت همه چیز را بگوید تا آنچه را پس از تو دید یکایک برایت برشمارد.

فاطمه(س) این‌چنین زیست و این‌چنین مُرد و پس از مرگش زندگی دیگری را در تاریخ آغاز کرد. در چهرة همة‌ ستمدیدگان ـ که بعدها در تاریخ اسلام بسیار شدند ـ هاله‌ای از فاطمه(س) پیدا بود. غصب شدگان، پایمال‌شدگان و همة قربانیان زور و فریب، نام فاطمه(س) را شعار خویش داشتند. یاد فاطمه(س)، با عشق‌ها و عاطفه‌ها و ایمان‌های شگفت زنان و مردانی که در طول تاریخ اسلام برای آزادی و عدالت می‌جنگیدند، در توالی قرون، پرورش می‌یافت و در زیر تازیانه‌های بی‌رحم و خونین خلافت‌های جور و حکومت‌های بیداد و غصب، رشد می‌یافت و همة دل‌های مجروح را لبریز می‌ساخت.

این است که همه جا در تاریخ ملّت‌های مسلمان و توده‌های محروم در امّت اسلامی، فاطمه(س) منبع الهام آزادی و حق‌خواهی و عدالت‌طلبی و مبارزه با ستم و قساوت و تبعیض بوده است.

از شخصیّت فاطمه(س) سخن گفتن بسیار دشوار است. فاطمه(س)، یک زن بود، آن‌چنان که اسلام می‌خواهد که زن باشد. تصویر سیمای او را پيامبر(ص) خود رسم کرده بود و او را در کوره‌های سختی و فقر و مبارزه و آموزش‌های عمیق و شگفت انسانی خویش پرورده و ناب ساخته بود.

وی در همة‌ ابعاد گوناگون زن بودن نمونه شده بود.

مظهر یک دختر، در برابر پدرش؛

مظهر یک همسر، در برابر شویش؛

مظهر یک مادر، در برابر فرزندانش؛

مظهر یک زن مبارز و مسئول در برابر زمانش و سرنوشت جامعه‌اش.

وی خود یک امام است؛ یعنی یک نمونة مثالی، یک تیپ ایده‌آل برای زن، یک اسوه، یک شاهد برای هر زنی که می‌خواهد شدن خویش را خود انتخاب کند.

او با طفولیّت شگفتش، با مبارزة‌ مدامش در دو جبهة خارجی و

داخلی، در خانة‌ پدرش، خانة همسرش، در جامعه‌اش، در اندیشه، رفتار و زندگی‌اش، چگونه بودن را به زن پاسخ می‌داد.

نمی‌دانم چه بگویم؟ بسیار گفتم و بسیار ناگفته ماند.

در میان همة جلوه‌های خیره کنندة‌ روح بزرگ فاطمه(س)، آنچه بیشتر از همه برای من شگفت‌انگیز است این است که فاطمه هم‌سفر و همگام و هم‌پرواز روح عظیم علی(ع) است.

او در کنار علی(ع) تنها یک همسر نبود، که علی(ع) پس از او همسرانی دیگر نیز داشت. علی(ع) در او به دیدة یک دوست، یک آشنای دردها و آرمان‌های بزرگش مي‌‌نگریست و انیس خلوت بی‌کرانه و اسرارآمیزش و هم‌دم تنهایی‌هایش.

این است که علی(ع) هم او را به گونة‌ دیگری می‌نگرد و هم فرزندان او را.

پس از فاطمه(س)، علی(ع) همسرانی می‌گیرد و از آنان فرزندانی می‌یابد؛ امّا از همان آغاز، فرزندان خویش را که از فاطمه(س) بودند از فرزندان دیگرش جدا می‌کند. اینان را بنی‌علی می‌خواند و آنان را بنی‌فاطمه.

شگفتا، در برابر پدر، آن هم علی(ع)، نسبت فرزند به مادر و پيغمبر(ص) نیز دیدیم که او را به گونة دیگر می‌بیند. از همة دخترانش تنها به او سخت می‌گیرد، از همه‌ تنها به او تکیه می‌کند. او را ـ در خردسالی ـ مخاطب دعوت بزرگ خویش می‌گیرد.

نمی‌دانم از او چه بگویم؟ چگونه بگویم؟

خواستم از بوسوئه تقلید کنم، خطیب نامور «فرانسه» که روزی در مجلسی با حضور لویی، از مریم(س) سخن می‌گفت. گفت: هزار و هفتصد سال است که همة‌ سخنوران عالم دربارة مریم(س) داد سخن داده‌اند.

هزار و هفتصد سال است که همة فیلسوفان و متفکّران ملّت‌ها در شرق و غرب، ارزش‌های مریم (س) را بیان کرده‌اند.

هزار و هفتصد سال است که شاعران جهان در ستایش مريم(س) همة‌ ذوق و قدرت خلّاقه‌‌شان را به کار گرفته‌اند.

هزار و هفتصد سال است که همة‌ هنرمندان، چهره‌نگاران، پیکرسازان بشر، در نشان دادن سیما و حالات مريم(س) هنرمندی‌های اعجاز‌گر کرده‌‌اند.

امّا مجموعة‌ گفته‌ها و اندیشه‌ها و کوشش‌ها و هنرمندی‌‌های همه در طول این قرن‌های بسیار، به اندازة‌ این کلمه نتوانسته‌‌اند عظمت‌های مريم(س) را بازگویند که: مريم(س)، مادر عیسی(ع) است.

و من خواستم با چنین شیوه‌‌ای از فاطمه(س) بگویم. باز درماندم.

خواستم بگویم، فاطمه(س) دختر خدیجة بزرگ است.

دیدم فاطمه(س) نیست.

خواستم بگویم که فاطمه(س)، دختر محمّد(ص) است.

دیدم که فاطمه نیست.

خواستم بگویم که فاطمه(س)، همسر علی(ع) است.

دیدم که فاطمه نیست.

خواستم بگویم که فاطمه(س)، مادر حسین(ع) است.

دیدم که فاطمه(س) نیست.

خواستم بگویم، که فاطمه(س)، مادر زینب(س) است.

باز دیدم که فاطمه(س) نیست.

نه، اینها همه هست و این همه فاطمه نیست.

فاطمه، فاطمه است.