در آینة اسماء و القاب

حضرت صدّیقة طاهره(س)، نام‌ها و القابی دارند كه برخی آسمانی‌اند و از سوی پروردگار تعیین شده و بعضی از سوی برگزیدگان الهی. نام‌های آسمانی، نُه اسم است كه در حدیث ذیل آمده است.

امام جعفر صادق(ع) فرمودند:

«برای فاطمه(س) نزد خدای عزّّوجل ، نُه اسم است: فاطمه، صدّیقه، مباركه، طاهره، زكیّه، راضیه، مرضیه، محدّثه، زهرا.»1

آنچه این نام‌ها را برای ایشان فضیلت قرار داده این است كه نام‌های حضرتش حاكی از صفتی والاست كه در وی وجود داشته است و چون نام‌های دیگر افراد نیست كه صاحب نام از معنی نام خود هیچ بهره‌ای نبرده باشد.

ما در زير، نام‌ها، لقب‌ها و كنیه‌های آن حضرت را به ترتیب حروف الفبا ذكر مي‌نماییم.

1. امّ الائمه؛ مادر امامان2

به موجب روایات نقل شده از سوی شیعه و سنّی، نسل پاك پیامبر(ص) به وسیلة دخترش به وجود آمده و گسترش یافته است. رسول اكرم(ص) فرموده است:

«پروردگار عزیز و بلند مرتبه، نسل هر پیامبر را در صلب خود آن پیامبر قرار داد، حال آنكه نسل مرا در صلب علی قرار داد.»3

آن حضرت چندین بار به دختر عزیزش فرمود:

«ای فاطمه، تو را بشارت مي‌دهم كه از نسل تو،

یازده فرزند معصوم، امام مردم خواهند شد و آخرین آنها مهدی(ع) است.»

2. امّ ابیها؛ یعنی مادر و دل‌سوز پدرش4

كنیه‌ای است كه پدر بزرگوارش، رسول خدا(ص) وی را بدان خواند. پیامبر(ص) در خردسالی مادر را از دست داد و سراسر عمر عزیزش را به سختی گذراند و تا قبل از ازدواج با حضرت خدیجه(س) و حتّی پس از آن، پیوسته مورد آزار مشركان بود یا در جنگ‌ها به این سو و آن سو مي‌رفت و دشواری‌هاي بسيار تحمّل مي‌كرد. پس از تولّد دختر عزیزش، فاطمه با اینكه وی كودكی بیش نبود، همواره چون پروانه به گرد شمع، از پدر جدا نمی‌شد و در رفع اندوه او آنچه مي‌توانست مي‌كوشید و از پدر دل‌جویی مي‌كرد. اگر آن بزرگوار در جنگی آسیب مي‌دید، فاطمة خردسالش بود كه بر زخم و رنج پدر، مرهم مي‌نهاد و بر آرامش و سلامت جانش اصرار داشت. چون رسول خدا(ص) دل‌سوزی وی را مي‌دید اشك مي‌ریخت و مي‌فرمود: «او مادر پدرش است.»5

«ام» به معنی مادر و اصل و ریشه است و در حقیقت آن بانو را باید مادر نبوّت دانست.

امّ ابیها بود آن خوش خصال

چون كه بود بانوی كاخ جلال

3. امّ الحسن، امّ الحسین؛ مادر حسن(ع) و مادر حسین(ع)6

امام مجتبی(ع) نخستین فرزند حضرت زهرا(س) است كه در پانزدهم رمضان سال سوم هجري در مدینه به دنیا آمد.

پس از حدود یك سال، وجود مقدّس حسین(ع) در سوم شعبان سال چهارم هجری به دنیا آمد.

4. امّ المحسن؛ مادر محسن(ع)7

آن حضرت را پنج فرزند بود: حسن، حسین، زینب، امّ كلثوم و محسن(ع). محسن آخرین فرزند آن بانو و اوّلین شهید اهل بیت(ع) از پیامبر بود كه در ماه آخر حمل، سقط شد.

5. بتول؛ بتول یعنی جدا و ممتاز از دیگران

ابن اثیر در «النّهایه» مي‌نویسد:

فاطمه را بتول نامیدند؛ زیرا از زنان زمان خویش [و زمان‌های قبل و بعد خود] از نظر فضیلت و دین وحسب، جدا و ممتاز بود یا آنكه از دنیا منقطع گشته و به خدای تعالی روی آورده بود.8

6. حانیه؛ یعنی آن كه با شوهر و فرزندانش بسیار مهربان است.9

7. الحرة؛ یعنی بانوی آزاد.10

8. حصان؛ یعنی پارسا و عفیف.11

9. حورا، حورای انسیه؛ یعنی انسانی زمینی كه از حوریان بهشتی است.

[حوریه‌ای شبیه آدمی] در یكی از معراج‌های پیامبر اكرم(ص) به آسمان، آن حضرت از میوه‌ها، خرمای تازه و سیب بهشتی تناول كرد و خداوند متعال آن غذاهای بهشتی را در صلب ايشان قرار داد و هنگامی

كه از معراج به زمین بازگشتند، حضرت فاطمه(س) در رحم حضرت خدیجه(س) قرار گرفت. بدین سبب حضرت فاطمه(س) حورای انسیه نام گرفت.12

10. راضیه؛ یعنی كسی كه به تقدیر و قوانین الهی خشنود بود.13

این صفت از والاترین درجات ایمان است و آن حضرت در تمام مراحل زندگی، به آنچه كه از سوی خداوند متعال از ترس و آزار در راه دین و ظلم و اندوه و غم، برایش مقدّر شده بود، رضایت داشت و هیچ گاه از وضع خود گله نكرد.

11. زكیّه؛ به معنی پاك و پاكدامن یا وجود پر بركت است.

قرآن هر یك از این معانی را در سه آیة مختلف بیان فرموده است. در جایی از پاكدامنی و مقام عصمت حضرت عیسی(ع) چنین یاد مي‌كند:

«قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا؛14

یعنی جبرئیل به مریم گفت: من فرستادة پروردگار توام تا از جانب او پسری پاكیزه به تو بخشم.»

در آیه دیگر آمده است:

«فَانطَلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِيَا غُلَامًا فَقَتَلَهُ قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ؛15

چون خضر آن پسر را كشت ، موسی گفت: آیا جوانی پاكیزه و بی‌گناه را بی‌آنكه كسی را كشته باشد، كشتی؟»

در جایی دیگر مي‌فرماید:

«قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا؛16 رستگار شد هر كه روان خود را پاك ساخت.»

در حقیقت زكیّه به بانویی گویند كه از همة ناپاكی‌های اخلاقی دور باشد و هرگز در وجودش هیچ صفت بد یافت نشود.

12. زهرا؛ یعنی درخشان، نورانی و درخشنده.

از امام صادق(ع) پرسیدند: چرا فاطمه را زهرا نامیدند؟ فرمود:

«زیرا فاطمه چنان بود كه چون در محراب مي‌ایستاد، نوری از او برای اهل آسمان درخشش مي‌كرد، همان طور كه ستارگان برای اهل زمین درخشش دارند.»

13. سماویه؛ یعنی گرانبها، گوهری آسمانی.17

14. سیّدة، سیّدة نساء العالمین؛ یعنی بزرگ بانوی جهانیان.18

شیخ صدوق در كتاب «امالی»، حدیثی را از حضرت رسول خدا(ص) چنین نقل كرده كه فرمود:

«دخترم فاطمه، بزرگ بانوی زنان جهان است.»

رسول خدا(ص) به دخترش فرمود:

«ای فاطمه، به درستی كه خداوند تو را بر همة زنان جهان و زنان اسلام كه بهترین دین است، برتری داد.»19

رسول خدا(ص) از نزدیك بودن وفات خود از طریق وحی با اطّلاع شد، دخترش فاطمه را از این موضوع آگاه ساخت و آن بانو گریست. در این حال رسول خدا(ص) به وی فرمود:

«تو اوّلین كسی از خانواده‌ام هستی كه به من خواهی پیوست. آیا دوست نداری كه ارجمندترین زنان بهشت باشی!»20

15. صدّیقه، صدّیقة كبرا؛ صدّیقه یعنی كسی كه در راستگویی كامل است یا آنكه هرگز دروغ نگفته است یا كسی كه سخن خود را با عمل خویش تصدیق مي‌كند.21

مرتبة صدّیقین، در ردیف پیامبران و شهیدان است. این مطلب را آیات بسیاری روشن مي‌كنند كه از آن جمله‌اند:

«وَمَن يُطِعِ اللهَ وَالرَّسُولَ فَأُوْلَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللهُ عَلَيْهِم مِّنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاء وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا»22

اهل تسنّن از عایشه روایتی را چنین نقل كرده‌اند: ما رأیت احداً اصدق من فاطمه(س) غیر ابیها؛ پس از رسول خدا(ص)، هرگز كسی را راستگوتر از فاطمه ندیدم.»23

16. طاهره؛ به معنی پاكیزه، بی‌عیب، پاك و معصوم.

در حقیقت آیة شریفی كه در پاكیزه دانستن اهل بیت نازل شده است، این نام را برای حضرت زهرا(س) ثابت مي‌كند. خدای تعالی در آية 33 سورة احزاب مي‌فرماید:

«إِنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً؛

خداوند چنین مي‌خواهد كه پلیدی هر آلایش را از شما خاندان نبوّت ببرد و از هر عیب پاكتان گرداند.»

در این مطلب ، مفسّران و محدّثان شیعه و سنّی به گونه‌ای انبوه، روایاتی ذكر كرده‌اند كه به مفادّ آنها معنی

اهل بیت هر چه باشد صدّیقة طاهره را شامل مي‌شود.24

والاترین حدیث در مقام طهارت حضرت زهرا(س) حدیث شریف كساء است كه شیعه و سنّی با ده‌ها سند، صحّت آن را تأیید كرده‌اند. بر پایة این حدیث، زمانی رسول اكرم(ص) به خانة دخترش فاطمه(س) آمد و خود را در چیزی شبیه عبا پیچید. زمانی بعد حضرت مجتبی(ع) و حسین(ع) نزد حضرتش رفتند و سپس امیرالمؤمنین، علی(ع) و بعد فاطمه(س) به پیش ایشان رفت. در همین هنگام بود كه آیة تطهیر «إِنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ ...» نازل شد.

17. عذرا؛ یعنی آن بانو پیوسته همچون دوشیزگان بود.

از فرمودة رسول خدا(ص) كه آن بانو را حوریه‌ای

به صورت انسان معرفی كرده است، بر مي‌آید كه آن حضرت همچون حوریان بهشت پیوسته دوشیزه باقی خواهد ماند. چه آنكه حضرتش از طعام بهشتی آفریده شد. از امام صادق(ع) در آن باره پرسش شد كه چگونه حوریة بهشتی هر زمان كه همسرش نزد وی مي‌رود او را دوشیزه مي‌یابد؟ فرمود: چون او از مادّه‌ای پاك آفریده شده و هیچ گونه فسادی به جسم وی راه نمی‌یابد و بدنش دچار آفتی نمی‌گردد ...25

18. فاطمه؛ یعنی آنكه خود و شیعیانش از آتش بازداشته (و در امان نگاه داشته) شده‌اند.

یا به معنی آنكه شرّ و بدی در وجود او راهی ندارد.

و به معنی آنكه از طفولیّت با علم، رشد یافته است.

شیخ صدوق در «علل الشّرایع» و علّامه مجلسی در «بحارالأنوار» از امام باقر(ع) روایت كرده‌اند كه فرمود:

«چون فاطمه(س) متولّد شد، خدای عزّوجلّ به یكی از فرشتگان وحی فرمود كه به زمین برود و این نام را بر زبان پیغمبر جاری سازد و بدین ترتیب رسول خدا(ص) نام فاطمه(س) را برای نوزاد انتخاب فرمود.»26

حضرت رضا(ع) از پدرش و ایشان از رسول خدا(ص) نقل كرده‌اند كه فرمود:

«ای فاطمه، آیا مي‌دانی چرا فاطمه نامیده شده‌‌ای؟ علی پرسید: چرا؟ فرمود: زیرا كه وی و شیعیانش را از آتش باز داشته‌اند.27

امیرالمؤمنین، علی(ع) فرمود:

«شنیدم كه رسول خدا(ص) مي‌فرمود: «فاطمه را فاطمه نامیده‌اند؛ زیرا خدای تبارك و تعالی او و فرزندانش را از آتش بركنار داشته است. البته آن فرزندانی كه با ایمان از دنیا بروند و بر آنچه كه بر من نازل گردیده اعتقاد داشته باشند.»28

امام صادق(ع) فرمود:

«او را فاطمه گفتند چون شرّ و بدی در وجود او راهی ندارد و اگر علي(ع) برای همسری این بزرگوار نبود تا قیامت كسی هم‌شأن ایشان یافت نمی‌شد. پس از رسول خدا(ص)، هرگز كسی را راستگوتر از فاطمه ندیدم.»29

19. مباركه؛ از نام‌های دیگر حضرت زهرا(س) و به معنی وجود پر بركت است.

راغب در «مفردات» گوید: به جایی كه خیر الهی به صورتی كه در خور نگه‌داری و شمارش و اندازه‌گیری نباشد و هر كسی به آن بنگرد، فزونی محسوسی در آن ببیند، گویند در آن بركت است و آن چیز مبارك است.

20. محدّثه؛ یعنی آنكه فرشتگان با او سخن گویند.

21. مرضیه؛ یعنی آنكه خداوند پیوسته از او و كردارش راضی است.30

22. مریم كبرا؛ یعنی مریم بزرگ.31

مقام وی در نزد مسلمانان، والاتر از مقامی است كه حضرت مریم(س) در نزد مسیحیان دارد. در این باره ده‌ها روایت وجود دارد، از جمله آنكه رسول خدا(ص) فرمود:

«مریم ارجمندترین بانوی زمان خویش بود و فاطمه ارجمندترین بانوی همة زمان‌هاست.»32

23. منصوره؛ یعنی یاری شده از سوی پروردگار.

در «تفسیر» فرات كوفی، نحوة خلقت حضرت زهرا(س) از قول پیامبر اكرم(ص) نقل شده است كه:

جبرئیل سیب را به من داد و گفت: «بخور كه آن نور وجود «منصوره» است كه در زمین فاطمه نامیده مي‌شود.» گفتم: «ای جبرئیل! منصوره كیست؟» گفت: «بانویی از صلب تو بیرون آید و اسمش در آسمان منصوره و در زمین فاطمه باشد!»33

24. نوریّه؛ یعنی فاطمه وجودی از نور است و انوار او تا ابد آفاق زندگی بشریّت را روشن مي‌سازد.34

سلام خدا و فرشتگان و همة پاكان تا قیام قیامت بر او باد.

پی‌نوشت‌ها: