کوچه پس کوچه‌های غربت

پدیدآورنده: سیّد مهدی علیزاده موسوی

از «رحلت» تا «شهادت»

«ای سلمان: وای بر کسی که به فاطمه و شوهرش علی، ستم کند.»

مقتل الحسین، احمد بن موفّق

کوچه باغ‌های تنگ و تاریک مدینه، در زیر نور بی‌رمق ماه، در هاله‌ای از تاریکی فرو رفته است. دیوارهای گلی، با آن در‌های چوبی که از شدّت اشعه‌های خورشید، رنگ باخته‌اند، چهرة خسته و قدیمی شهر را، جلوة خاصّی بخشیده‌اند. شهر در بستر شگفت‌انگیز شب، به شهر مردگان مي‌ماند. تنها گاه، نجوای مرغی، در دل نخلستان‌های اطراف مدینه، پیکر این سکوت وهم‌انگیز را مي‌خَلَد.

در میان این کوچه‌های تنگ و تاریک، مردی خسته از گذر ایّام، با کوله‌باری از خاطرات و تلخ کامی‌ها، امّا استوار و مصمّم، گام بر می‌دارد. در پی او بانویی بر مرکبی نشسته، خاموش و آرام روان است. از دور مي‌پنداری سال‌های بی‌شماری از بهار زندگی را پشت سر دارد. از نزدیک به راحتی مي‌توان خطوط دَر همِ رنج و غصّه را در چهره‌اش خواند؛ امّا بر سراسر وجودش آمیخته‌ای از بزرگی و عظمت سایه افکنده است. دو کودک زیبا و دلربا نیز آنان را همراهی مي‌کنند. در چشم‌های کوچک و درخشانشان، خواب لانه کرده است. به زحمت پیکر خود را به پیش مي‌رانند. دست در دست یکدیگر دارند و مهربان و صمیمی‌اند.

مرد با چشمان نافذش، یک یک درهای چوبی و کهنه را از نظر مي‌گذراند. به هر دری که مي‌رسد، لحظاتی مي‌ایستد. با دقّت به آن نگاه مي‌کند و سپس به راه خود ادامه مي‌دهد. ناگهان در برابر درِ خانه‌ای مي‌ایستد. آن را به خوبی مي‌شناسد. خانة معاذ بن جبل است. مدّت‌ها در رکاب پيامبر(ص) شمشیر زده است؛ امّا اکنون رنگ‌های درهمِ مظاهر دنیا، بوم قلبش را سیاه کرده‌اند. مرد، نگاهی به زن مي‌افکند. به سادگی مي‌توان تردید را در چشم‌هایش یافت. با

دو دلی دست دراز مي‌کند و کوبة در را چند بار بر پیکر کهنه و رنگ و رو رفتة در مي‌کوبد. پس از لحظاتی صدایی از آن سو، غرق خواب و بی‌حوصله، پاسخ مي‌دهد و در را مي‌گشاید. در با ناله‌ای جان‌خراش به روی پاشنه مي‌چرخد. معاذ از روبه‌رو شدن با چنین صحنه‌ای، دلش مي‌لرزد. توان سخن گفتن را از دست داده است. حالت مظلومانة این گروه کوچک، قلبش را مي‌آزارد.

زن با صدایی لرزان و شکسته، خود را معرفی مي‌کند. در آهنگ صدایش، غمی جانکاه موج مي‌زند. از رنج‌ها مي‌گوید. از ظلم‌ها و نامردمی‌هایی که در حقّش روا داشته‌اند. مي‌گوید که چگونه همان‌ها که از نزدیکی و قرابت به پدرش دم مي‌زدند، پس از رحلت او، از هیچ ظلمی در حقّ او دریغ نکردند و حکم خدا را نادیده گرفتند و بر مسند رسول خدا(ص) تکیه زدند.

زن، عنان از کف داده است. گویی در وجودش، زخمی دیرینه سر گشوده است. آهنگ صدایش، دل سنگ را آب مي‌کند. معاذ همچنان ایستاده است و چشم به خاک‌های تیره و تفتیده دوخته است. زن در برابر این همه ظلم و ستم، از او یاری مي‌طلبد و در پی آن، اشک امانش نمی‌دهد.

معاذ که قربانی دنیاطلبی و تن‌پروری خود شده است، مي‌گوید: آیا به جز من، کس دیگری به حمایت شما پرداخته است؟

این سؤال خاطرات تلخی را بر ذهن زن مي‌نشاند. آهی از ته دل مي‌کشد و پاسخ مي‌دهد: «خیر! کسی دست یاری به سوی ما دراز نکرد!»

پس چه کاری از دست من، به تنهایی، ساخته است؟!

زن دیگر تحمّل ندارد. چگونه ممکن است، کسانی که خود را صحابی پيامبر(ص) معرفی مي‌کنند، او را در اوج غربت و تنهایی، یاری نکنند. مگر معاذ جایگاه او را در نزد پيامبر(ص) نمی‌داند؛ در حالی که به شدّت مي‌گرید، با آهنگی محکم مي‌گوید: «ای معاذ! با تو دیگر سخن نخواهم گفت، تا بر پیامبر خدا(ص) وارد شوم!»

مرد مأیوسانه چشم از معاذ مي‌گیرد و به دوردست‌ها، خیره مي‌شود. آهسته، امّا ناامید و دل شکسته حرکت مي‌کند. زن، بی‌تاب و مضطرب است و آثار خستگی از سر و روی کودکان مي‌بارد؛ امّا نمی‌توانند به خانه بازگردند؛ چرا که مرد رسالتی خطیر را بر دوش مي‌کشد. باید تا آنجا که مي‌تواند، در هدایت این مردم بکوشد تا بهانه‌ای برای آنها باقی نماند. مي‌داند که اگر اسلام از همین ابتدا منحرف شود، در آینده‌ای نه چندان دور، فساد و تباهی آن را در بر خواهد گرفت.

او یقین دارد که آیندگان نیز، او را در دل این کوچه‌های تنگ و تاریک، در حالی که همسر ناتوان و فرزندان خردسال خود را همراه دارد، خواهند دید و درخواهند یافت که علی(ع) در رسالت گرانبار خود، لحظه‌ای کوتاهی نکرده است.

آن درِ چوبی و کهنه، درِ خانة یکی دیگر از صحابی رسول خدا(ص) است. او نیز زمانی نامش در زمرة یاران پيامبر(ص) مي‌درخشید. دست علی(ع) به سوی کوبة در دراز مي‌شود. خاطرة تلخ معاذ، دستش را مي‌لرزاند؛ امّا چاره‌ای نیست، باید وظیفه‌اش را انجام دهد. در را مي‌کوبد و پس از لحظاتی، صحابی در برابر در ظاهر مي‌شود. فاطمه(س) که دیگر کورسوهای امید، در وجودش، رو به خاموشی نهاده است، بار دیگر حقایق را برای وی مرور مي‌کند.

او نیز در قلبش، نور ایمان مُرده است. پرده‌های خودپرستی و تیرگی‌های بی‌تفاوتی بر سراسر قلبش خیمه زده‌اند تا آنجا که بدون آنکه فکر کند، مي‌گوید: ما با ابوبکر بیعت کرده‌ایم، اگر علی زودتر مي‌آمد، با او بیعت کرده بودیم!

سخن وی آنچنان جاهلانه است که دل علی(ع) مي‌گیرد. مگر خلافت مسلمانان امری ساده است که به این سادگی معیّن گردد. علی(ع) که کوه صبر است با متانت پاسخ مي‌دهد: «آیا من مي‌توانستم پیکر رسول خدا(ص) را در منزلش رها کرده و پیش از آنکه وی را به خاک بسپارم، از منزل بیرون آمده و با مردم بر سر حکومت نزاع نمایم؟!»

فاطمه(س) که اوج مظلومیّت شوهرش را مي‌بیند، که چگونه مردی این چنین با عظمت، مجبور است با مردمی فرومایه هم‌سخن شود، سخن علی(ع) را تأیید مي‌کند و مي‌فرماید: «ابوالحسن [علی(ع)] آنچه را که شایسته و سزاوار بود، انجام داد و آنان نیز اعمالی انجام دادند که تنها خدا به آن رسیدگی مي‌کند و بر آن قضاوت خواهد کرد.»

شب از نیمه گذشته است و کودکان در ژرفای چشمانشان خستگی موج مي‌زند. فاطمه(س) نیز خسته است. کمردرد امانش را بریده است و بی‌مهری‌های یاران پدرش، روحش را سخت مي‌آزارد. علی(ع) به سوی خانه حرکت مي‌کند تا فردا شب و شب‌های دیگر نیز برای هدایت این خلق گمراه تلاش کند. چهل شب علی(ع) به همراه همسر غم‌دیده و فرزندان خردسالش، در تاریکی شب، مهاجران و انصار را به یاری فراخواند؛1 امّا گویی تمامی قلب‌ها زنگ زده بود.

نرود میخ آهنین بر سنگ

بر سیه دل چه سود، خواندن وعظ

این غم، پس از آن، در گوشة دل علی(ع) خانه کرد و گاهی قلب دریایی‌اش را مي‌آشفت. دشمنان آن حضرت نیز، به این نکته به خوبی پی برده بودند. معاویه که خطرناک‌ترین دشمن اسلام بود، برای آنکه نمک بر زخم کهنة علی(ع) بپاشد، بعدها به او نوشت:

آیا گذشته را به یاد مي‌آوری، که فاطمه را شبانه سوار بر اسب چهارپایی مي‌کردی و دست حسن و حسین را گرفته بودی، پس از آنکه با ابوبکر بیعت شده بود. تمامی اهل بدر و سابقین در اسلام را به یاری خواندی و کسی نماند؛ مگر آنکه تو با همسرت، به سراغ او رفتی ... .2

از آن هنگام که پيامبر(ص) به ملکوت پیوست، حلقة اشک نیز بر گوشة چشم فاطمه(س) نشست و این حلقه تا پایان عمر بر چشمانش ماندگار شد. هر لحظه که بر صفحة دل زهرا(س) چهرة پدر نقش مي‌بست، زلال اشک، چون دو نهر کوچک از گوشه‌های چشمان مقدّسش جاری مي‌شد. از سوی دیگر خارهایی که پای پدرش را مي‌خلید، اینک بر چشمان شوهرش نشسته بود و استخوان‌هایی که بر سر و روی رسول خدا(ص) فرود مي‌آمد، گلوی او را سخت مي‌فشرد. علی(ع) که زمانی یار و مونس پيامبر(ص) بود و در دنیای اسلام، پس از پيامبر(ص) مهم‌ترین رکن آن شمرده مي‌شد، اینک زانوی غم در بغل گرفته بود و همچون مرغی پر شکسته، خانه‌نشین شده بود. هر لحظه که فاطمه(س) به علی(ع) مي‌نگریست، از این همه مظلومیّت و بی‌مهری قوم با او، دلش آتش مي‌گرفت. راز سعادت و کامیابی این مردم، در دست‌های قدرتمند این عصارة شجاعت و علم بود؛ امّا مردم از وی روی گردانده بودند و حتّی ریسمان به گردن مبارکش افکندند.

ولیّ الله را مي‌دید که چون گنجی سر به مهر، نهان مانده است و در برابر، عنانِ حکومت اسلامی را نابخردان غصب کرده‌اند. فاطمه(س) به آینده چشم دوخته بود. دیوارهای کجی را مي‌دید که بر این خشت‌های کج استوار شده است و هر لحظه در معرض فرو ریختن است.

از سوی دیگر، درد پهلو و بازو، هر روز شدّت بیشتری مي‌یافت و قوای جسمانی فاطمه(س) را تقلیل مي‌داد؛ خصوصاً راهپیمایی‌های شبانه و گفت‌وگوهای پی در پی و برخوردهای سرد و بی‌روح، او را بیش از پیش

ضعیف کرده بود. داغ جان سوز کودک شش ماهه‌اش، محسن نیز لحظه‌ای او را وا نمی‌نهاد. شاید در عالم خیال، محسنش را مي‌دید که مظلومانه در میان خاک و خون مي‌غلطد و او که از درد به خود مي‌پیچد، نمی‌تواند او را یاری کند.

حسن(ع) و حسین(ع) نیز از آن هنگام که غم و غصّه، پایش به این خانه باز شده بود، آرام و قرار نداشتند. گاه که رنگ ارغوانی در را مي‌دیدند و گاه چهرة نیلی مادر، قلب کوچک و شیشه‌ای آنها را مي‌آزرد. آنان که زمانی جایگاهشان، بر زانوی پيامبر(ص) بود، اینک در آغوش ماتم آرمیده و با ماجراهای تلخ و جان‌سوز هم‌بازی شده‌اند.

زينب(س) در این میان، هر چند کودکی بیش نبود؛ امّا چون پروانه‌ای به گرد مادر مي‌گردید و اشک مي‌ریخت. دست‌های کوچکش را بر چهرة مادر مي‌مالید و اشک از گونه‌های مطهّرش مي‌زدود.

امّ كلثوم(س) هم غم‌ها را با زينب(س) تقسیم کرده بود.

تمامی این حالات و تفکّرات، دل زهرا(س) را به اقیانوسی از اشک و خون تبدیل کرد. دلش مي‌جوشید و دیدگانش مي‌خروشیدند. دل، شرح غم را بر صفحة خود ترسیم مي‌کرد و دیده، در زلال قطره‌های شفّاف، تصویر را در خود منعکس مي‌نمود. خنجر درد، سینه را پر خون مي‌کرد و چشم‌ها، خونابه‌های دل را بیرون مي‌ریختند.

... و رفته رفته اشک هم‌دم و مونس زهرا(س) شد. نه صبح مي‌شناخت، نه شب. تنها مي‌گریید و چون شمعی، آب مي‌شد. دامنش همواره لبریز از اشک بود و هر جا مي‌نشست، زمین تشنه را سیراب مي‌کرد. دیگر خواب نیز با زهرا(س) سر آشتی نداشت. شب‌ها که به سوی بستر مي‌رفت، اشک، خواب را از چشمان او جارو مي‌کرد. به عبادت که مي‌ایستاد، شانه‌هایش لختی آرام و قرار نداشتند. دیگر زهرا(س) دنیا را تار مي‌دید. همه چیز را شکسته مي‌پنداشت. تمامی زمین و آسمان مي‌لرزند و لحظه‌ای دیگر، بر سر او فرود مي‌آیند. ناله‌های محزون او نیز چاشنی گریه‌های او بود. ناله‌اش به جان آتش مي‌زد و دل سنگ را خاکستر مي‌کرد.

آنچنان ناله‌ها و گریه‌های فاطمه(س) جانسوز بود که آنانی که خود، این همه ظلم، بر او روا داشته بودند، نیز آشفته و پریشان شدند. گریه‌های فاطمه(س) چون پتکی بود که بر دیوارة وجدان‌های خفتة آنها فرود مي‌آمد.

رفته رفته خبر گریه‌های شبانه‌روزی فاطمه(س) در تمامی شهر پیچید و ناله‌های او، دردها و غصّه‌های او را در هم مي‌پیچید و بر فضای مدینه مي‌پاشید. مردم که مي‌دیدند، گریه‌های فاطمه(س) یادآور، ظلم‌هایی است که بر او روا داشته‌اند، گروهی از پیرمردان مدینه را نزد علی(ع) فرستادند. آنان به نزد علی(ع) آمدند و گفتند:

ای ابالحسن! فاطمه شب و روز گریه مي‌کند و این امر، آسایش ما را ربوده است. شب‌ها نمی‌توانیم، استراحت کنیم و روزها هم، دست و دلمان به کار نمی‌رود. به فاطمه(س) بگویید، یا شب گریه کند و روز آرام گیرد یا روز گریه کند و شب، آرام گیرد!

امّا علی(ع) چگونه مي‌توانست این پیام را به فاطمه(س) برساند. او که تمامی جنبه‌های زندگی‌اش را رنگ سیاه محرومیّت پوشانیده بود، به جز اشک و آه، چیز دیگری نداشت. مي‌دانست که اگر فاطمه(س) گریه نکند، لحظه‌ای دیگر دوام نخواهد آورد. با این حال برای آنکه پیام را منتقل کرده باشد، با مهربانی به فاطمه(س) فرمود: «فاطمه جان! پیرمردان مدینه تقاضا کردند که از تو بخواهم، در فراق و دوری پدر بزرگوارت، یا شب گریه کنی، یا روز.»

فاطمه(س) در حالی که اشک مجالش نمی‌داد، به زحمت فرمود: «ای اباالحسن! زندگی من در این دنیا کوتاه است و چندی بیشتر در میان این مردم، نخواهم