نشانه‌هاي ظهور

بررسي نشانه‌هاي ظهور قيامت در قرآن و كتب عهدين

طیّبه اقبالی

مقدّمه

حيات فكري و معنوي جامعه در گروِ پويايي و بالندگي فرهنگ آن است و اين زائيدة عمق و وسعت فرهنگ‌ها و شناخت افكار متفكّراني است كه در خارج از مرزهاي جغرافيايي ما زندگي مي‌كنند، به ويژه آنان كه به هستي به گونه‌اي ديگر مي‌نگرند، مي‌تواند نقش مهمّي در تعميق و توسعة بينش و دانش سازندگان فرهنگ و گسترش اخلاق و معنويّت جامعه ايفا كند. طيّ سال‌هاي اخير، مجموعه‌اي از عوامل و شرايط در ميان مناسبات فكري و اجتماعي مردم، موجي از گفت‌وگو دربارة آخرالزّمان و نشانه‌هاي ظهور قيامت را به راه انداخته است. موجي كه هزاران سؤال دربارة آينده و سرانجام زمين و عاقبت انسان را متبادر به ذهن ساخته و جميع بي‌شماري را براي دريافت پاسخ، راهي مجالس گوناگون كرده است. همة اديان در موضوع تاريخ و پايان جهان سخن گفته‌اند.

مسئلة بشارت‌ها و نشانه‌هاي ظهور هم سنّتي است كه در زمان همة پيامبران1 و در ميان تمامي امّت‌ها رايج بوده و پيش از ظهور او تمامي پيامبران، نشانه‌هايي در مورد ظهور يا نزديكي ظهور ايشان را به مردم بشارت داده‌اند، اين نشانه‌ها و بشارت‌ها در حقيقت، پرتوهايي هستند كه حق‌جويان را راهنمايي مي‌كنند و نويد فرج را به آنها مي‌دهند و هر چه درد و رنج و مصيبت افزون‌تر مي‌شده، در مقابل اين نشانه‌ها و بشارت‌ها نيز بيشتر و پيوسته‌تر مي‌شده و اشكال و صورت‌هاي گوناگون به خود مي‌گرفته است. از مهم‌ترين فايده‌هاي وجود اين نشانه‌ها، جلوگيري از رخنة حتّي نوميدي در دل منتظران و همچنين جلوگيري از پيمودن راه باطل است.

اديان در مسئلة پايان جهان، پاياني خوش‌بينانه و سعادت‌آميز و روشن براي بشر ترسيم نموده‌اند كه در انديشة شيعي، به صورت عدالت جهان‌گستر مهدي(عج) ظهور و بروز مي‌كند. مطالبي كه در پي مي‌آيد، دربارة نشانه‌هاي ظهور قيامت در قرآن و كتب مقدّس است و اينكه قرآن و عهدين چه سرنوشت و نشانه‌هايي براي پايان جهان بيان كرده‌اند؟

واژة روز (يوم) 440 بار در قرآن به كار رفته كه حدود 385 مورد آن به لحظه‌اي اشاره دارد كه نمايان‌گر جهان حاضر، روز رستاخيز، داوري و آغاز عذاب جهنّم براي كافران و زندگي نوين در بهشت براي صالحان است. نام‌هاي متفاوتي كه بر اين روز نهاده‌اند، ويژگي‌هاي اساسي آن را نشان مي‌دهد. اين ويژگي‌ها نخست از جنبة معاد شناختي و سپس به لحاظ زندگي پس از مرگ بررسي خواهند شد. در «مكاشفة» توماس نيز چنين آمده است: موهاي خاكستري بر پيران جوان خواهيم ديد. در آن روز آدمي كه خوف بر او چيره شده، از برادر خود مي‌گريزد.1 اصحاب كليسا به پيروي از ملاكي نبي آتش را نيز بر توصيفات خود از روز آخر مي‌افزايند؛ در حالي كه جز در مورد جهنّم، سخني از آن به ميان نمي‌آورد. ايمان به زندگي بازپسين همچون پذيرش پيام قرآني، از عناصر سازندة ايمان اسلامي است. كساني كه بدان باور ندارند يا آنان كه اندرزهاي پيامبر را تكذيب مي‌كنند، كيفر خواهند يافت.2 باور به زندگي اخروي كه از عهد عتيق، به صورتي مبهم با انتظار دوران مسيحيايي، اميد به ظهور منجي اسرائيل و شهر آسماني آغاز مي‌گردد، جزء مكمّل اعتقاد نامة مسيحي است. كليسا از آغاز تأسيس خود، از مؤمنان خواسته تا هر روزه عباراتي را كه بيانگر ايمان آنان به خدا و زندگي واپسين است، بخوانند:

من خداي يكتا، آفريننده، به عيسي مسيح، پسر يكتاي او كه براي داوري بر زندگان و مردگان خواهد آمد، باور دارم ... من به رستاخيز ... به زندگي جاودان باور دارم.

قرآن غالباً به اين نكته تذكّر مي‌دهد كه در داوري آخرين، اعمال آنان سنجيده خواهد شد و در پي حكم داوري كه هيچ چيز از آن نمي‌گريزد يا سعادت جاوداني خواهند يافت يا به شقاوت جاوداني خواهد پيوست.

محمّد(ص) همچون بسياري از انبيا از نهايت اين جهان حاضر خبر مي‌دهد، نهايتي كه براي هر موجود انساني آغاز زندگي ديگر است كه پيش‌بيني نشانه‌هاي رستاخيز و نشانه‌هاي قيامت را متعاقباً خواهيم ديد. با نگاهي به مجموعة آيات قرآن درمي‌يابيم كه قرآن زوال جهان كنوني را مترادف با نيستي محض آن نمي‌داند؛ بلكه آن را در بخشي از يك فرآيند قرار داده كه مفهومي پاياني براي آن متصوّر نيست. به اين معنا كه نيستي و زوال دنيا و جهان مادّي كنوني براي تبديل شدن به جهاني نو با شكل و شمايل و ماهيّتي ديگر مي‌باشد. جهان هنگام تبديل از صورتي به صورت ديگر و ايجاد طرحي نو، دچار نوعي حوادث و رخدادهايي مي‌گردد كه در قرآن از آن به اشراط السّاعـة تعبير شده است.

معناي اشراط السّاعة در قرآن

اشراط السّاعة جمع «شرط» به معني نشانه يا آغاز و ابتداي چيزي است و ساعت نيز به جزيي از شبانه‌روز گفته مي‌شود. مقصود از ساعت در آيات قرآني، قيامت است. بنابراين مراد از اشراط السّاعة نشانه‌هايي است كه پيش از قيامت يا در آستانة ظهور قيامت واقع مي‌شود؛ البتّه برخي از مفسّران دربارة تغيير ساعت، به اين معنا اختلاف كرده‌اند و گفته‌اند: ساعت به معناي زمان محدود و منظور از السّاعة در آيات قرآن، زمان مرگ انسان است. برخي معتقدند نشانه‌هاي رستاخيز به سه دسته از رخدادها اطلاق مي‌گردد:

1. حوادث مهمّ پيش از پايان جهان، مانند بعثت پيامبر(ص)؛

2. حوادث هولناكي در آستانة پايان جهان رخ مي‌دهد، مانند فروپاشي كوه‌ها؛

3. حوادث تكان دهنده در آغاز رستاخيز و نشانه‌هاي شروع قيامت، مانند تبديل زمين و آسمان.

از سوي ديگر، در تفاسير بسياري از برخي حوادث اجتماعي و طبيعي كه پيش از وقوع قيامت رخ مي‌دهد و بعضي از آنها در قرآن آمده است، به عنوان حوادث آخرالزّمان ياد شده كه آن حوادث از نشانه‌هاي رستاخيز نيز هست. از آخرالزّمان و اوضاع آن در «انجيل قديم» هم موضوعاتي مطرح شده بود كه البتّه بين انجيل قديم با انجيلي كه هم اكنون هست، تفاوت بسيار است و خيلي از مطالبي كه در آن بوده، امروز وجود ندارد و كاملاً حذف شده است.

در ابتدا به نشانه‌هاي پايان جهان در قرآن مي‌پردازيم.

از قرآن استفاده مي‌شود كه در پايان اين جهان و با نفخ صور انقلاب عظيمي را در كائنات و آسمان و زمين رخ مي‌دهد. برپا شدن قيامت، مقارن با تحوّلات بزرگي در نظام اين جهان است؛ به گونه‌اي كه با برچيده شدن بساط اين عالم، عالم ديگري برپا مي‌گردد. آنگاه همة انسان‌ها از آغاز تا پايان خلقت زنده مي‌گردند.

دگرگوني زمين، كوه‌ها، درياها

در زمين، زلزلة عظيمي پديد مي‌آيد3 و آنچه در درون زمين است، خارج مي‌شود.4 اجزاي زمين متلاشي مي‌گردد.5 درياها شكافته مي‌شوند.6 كوه‌ها به حركت درمي‌آيند7 و در هم كوبيده مي‌شوند8 و مانند توشة شن مي‌گردند.9 سپس به صورت پشم حلّاجي شده در آمده،10 آنگاه در فضا پراكنده مي‌شوند11 و از سلسلة كوه‌هاي سر به آسمان كشيده، جز سرابي باقي نمي‌ماند.12

دگرگوني آسمان و ستارگان

ماه،13 خورشيد14 و ستارگان عظيمي كه بعضي از آنها ميليون‌ها بار از خورشيد بزرگ‌تر و پر فروغ‌ترند تيره و خاموش مي‌شوند15 و نظم حركت آنها به هم مي‌خورد.16 خورشيد و ماه به هم مي‌پيوندند17 آسمان كه مانند سقفي محفوظ و محكم اين جهان را احاطه كرده، متزلزل مي‌گردد18 و مي‌شكافد و از هم مي‌درد19 و طومار آن در هم مي‌پيچد.20 روزي كه آسمان‌ها به مانند فلز گداخته شود21 و فضاي جهان پر از ابر و دود مي‌شود. در چنين شرايطي، شيپور مرگ نواخته مي‌شود، همة موجودات زنده، مي‌ميرند و در جهان طبيعت، اثري از حيات نمي‌ماند و وحشت و اضطراب بر تمام جان‌ها سايه مي‌افكند؛ پس از آن، جهان ديگري كه جاودان و هميشگي است، برپا مي‌گردد. صحنة گيتي با نور خدا روشن مي‌شود و آنگاه شيپور حيات به صدا درمي‌آيد و همة انسان‌ها، بلكه همة حيوانات، در يك لحظه زنده مي‌شوند و سراسيمه و هراسان همانند ملخ‌ها و

پروانگان كه در هوا منتشر مي‌شوند و با سرعت به سوي محضر الهي روانه مي‌گردند. در صحيحين از سهل بن سعد ساعدي از رسول خدا(ص) آمده است كه: «روز قيامت مردم بر سرزميني بسيار سفيد و صاف كه هيچ مرز بلندي بر آن وجود ندارد، محشور مي‌شوند.» و در بعضي از اخبار، زمين مبدّل به آتش خواهد شد و در بعضي از اخبار زمين محشر براي مؤمنان مبدّل مي‌شود به نان بسيار خوبي كه از آن مي‌خورند تا خلايق از حساب فارغ شوند و از آن جمله انخساف قمر و انكساف شمس است و انتشار نجوم و كواكب است ... «و اين چنين خداوند، موجودات را از صحنه‌هاي رستاخيز آگاه مي‌كند و اين چنين قرآن از فناپذيري گريز ناپذير زندگي زميني سخن مي‌گويد. هر كجا باشيد شما را مرگ درمي‌يابد؛ هر چند در برج‌هاي استوار باشيد.»22 بعد از نوشتاري مختصر دربارة نشانه‌هاي قيامت در قرآن، اينك گذري بر متون مقدّس مي‌كنيم و نشانه‌هاي برپايي قيامت را در كتب عهدين بررسي مي‌كنيم تا درون مايه‌هاي مشترك بين قرآن و عهدين را دربارة اين موضوع بيابيم.

قيامت در متون مقدّس

در اسفار نخستين عهد عتيق، سخني از رستاخيز نيست؛ همان‌گونه كه خبري از جهان پس از مرگ نيست؛ امّا در كتب متأخّر مانند زكريّا، ميكاه و ملاكي كه سومي آخرين كتاب از مجموعة كتب عهد عتيق است در مورد قيامت سخناني به ميان آمده است كه پيش‌گويي اين پيامبران است. ميكاه نبي در كتاب خويش كه خطاب به قوم بني‌اسرائيل است، پايان جهان را بدين گونه بازگو مي‌كند: و امّا در روزهاي آخر، كوه خانة خداوند مشهورترين كوه جهان خواهد شد و مردم از سراسر جهان به آنجا آمده، خواهند گفت: بياييد به ديدن كوه خدا برويم و خانة خداي اسرائيل را زيارت كنيم، او راه‌هاي خود را به ما خواهد آموخت و مطابق آن عمل خواهيم كرد؛ چون شريعت و كلام خداوند از اورشليم صادر مي‌شود.

ملاكي قيامت را چنين توصيف مي‌كند و آن را به مردم بشارت مي‌دهد: خداوند مي‌فرمايد: روز داوري مثل تنوري شعله‌ور فرا مي‌رسد و همة اشخاص مغرور و بدكار را مثل كاه مي‌سوزاند آنان مانند درخت تا ريشه خواهند سوخت و خاكستر خواهند شد؛ امّا براي شما كه ترس مرا در دل داريد، آفتاب عدالت طلوع خواهد كرد. پيش از فرا رسيدن روز بزرگ و هولناكِ داوري، خداوند من، رسولي شبيه ايلياي نبي براي شما مي‌فرستد. او دل‌هاي پدران و فرزندان را دوباره به هم نزديك خواهد كرد و اين باعث خواهد شد كه من سرزمين شما را ويران كنم. بحث از قيامت، در دين يهود به همين موارد نادر و سربسته محدود مي‌شود؛ امّا كتب مقدّس دين مسيح از «انجيل متّي» گرفته تا «مكاشفة يوحنّا» در موارد بسياري به حادثة آخر جهان اشاره مي‌شود و آن را

نويد بشارتي براي پيروان راستين دين و مؤمنان مي‌داند. در باور مسيحيان، حوادث پايان جهان كه همراه با علائم رعب‌آور، به وقوع مي‌پيوندد، بيشتر به قصد اصلاح جهان و مردمان است. قبل از ظهور اين منجي يا مسيح، آسمان‌ها و زمين دوباره به هم مي‌ريزد و آشوب و بي‌نظمي با كابوس اوّليه كه جهان درگير آن بود، دوباره تكرار مي‌شود كه با آمدن مسيح دوباره به نظم و ترتيب و شكلي ايده‌آل برمي‌گردد، در نامة دوم پولس به تيموتائوس رهبر «كليساي افسس» دربارة حوادث قبل از قيامت يا به قول خودش زمان‌هاي آخر آمده است كه: اين را نيز بايد بداني كه در زمان‌هاي آخر، مسيحي بودن بسيار دشوار خواهد بود؛ زيرا مردم، خودپرست، پول‌پرست، مغرور و متكبّر خواهند بود. مردم سنگ‌دل و بي‌رحم، تهمت‌زن، خشن و متنفّر از خوبي خواهند بود، در نامة دوم پولس به مسيحيان تسالو نيكيان، دربارة حوادث رستاخيز آمده است؛ امّا بدانيد كه تا اين دو رويداد واقع نشود، آن روز هرگز نخواهد آمد، نخست شورش بر ضدّ خدا برپا خواهد شد. دوم، مردي جهنّمي كه عامل اين شورش است، ظهور خواهد كرد؛ امّا او با هر چه كه مربوط به دين خداست مخالفت خواهد كرد؛ حتّي وارد خانة خدا خواهد شد و در آنجا نشسته ادّعا خواهد كرد كه خداست.

انبياي عهد عتيق از جمله اشعياي نبي كه چشم‌اندازهاي تاريخي و برداشت‌هاي معادشناختي را با هم ذكر مي‌كنند، از روزي به نام روز يهوه سخن مي‌گويند كه خداوند در آن روز، خود را مكشوف مي‌سازد (اين تعبير به همين صورت در قرآن نيامده، با وجود اين، قرآن همين تصويري كه قديميان يهودي مسيحي نگاشته‌اند، ارائه مي‌دهد) بر آنان روشن بود كه اين روز، عظيم و بسيار مهيب و آكنده از بيم و هراس است، روز يهوه با غضب و شدّت خشم، مانند هلاكتي كه از جانب قادر مطلق فرا مي‌رسد، است. روز غضب خداوند، روز عقاب، روز انتقام براي يهوه. در آن روز است كه عدالتي كامل اعمال خواهد شد. در «كتاب صفنيا» مي‌خوانيم: