خانوادة آسماني

محمّد شجاعی

در ادامة بحث ضرورت شناخت خانوادة آسماني از دلايلي كه مي‌تواند ما را با حقيقت خودمان و خانوادة آسماني‌مان آشنا ‌كند، خطاب‌هاي قرآن و معصومان(ع) است. بسيار پيش آمده افرادي كه قرآن يا روايات را خوب مي‌خوانند ولي انسي كه بايد با كلام حق تعالي و با كلمات گهربار معصومان(ع) داشته باشند، ندارند و نمي‌توانند اين حس را در وجودشان داشته باشند و اين هم ناشي از آن است كه آنان با گوشي مي‌شنوند كه اين گوش، بخش مورد خطاب قرآن و معصومان(ع) نيست؛ اگر ما خود و خانوادة آسماني‌مان را بشناسيم و باور كنيم، خواهيم ديد كه چنان انسي به قرآن و به فرمايش‌هاي معصومان(ع) در ما ايجاد مي‌شود كه لذّت بسيار زياد براي ما به همراه خواهد داشت و ارتباط و گرماي شورانگيز و خاصّي بين ما و قرآن و روايات برقرار مي‌شود. پس اگر توجّه به اين نكته نداشته باشيم كه قرآن چه چيزي را در ما مورد خطاب قرار مي‌دهد؛ يعني من كيستم؟ و به كجا تعلّق دارم؟ نمي‌توان درك درست و كاملي از فرمايش‌هاي معصومان(ع) و آيات قرآن داشت. در اينجا آياتي را مرور خواهيم كرد كه به ساختار وجودي انسان اشاره دارد. وقتي در جايي نامي از قرآن كريم آورده مي‌شود بايد به اين نكته توجّه كرد كه فقط به عنوان كتاب مقدّس به آن نگاه نكنيم؛ بلكه قرآن كريم، علمي‌ترين و تخصّصي‌ترين و بي‌نظيرترين كتاب در باب انسان است. آياتش از سوي كسي براي ما فرستاده شده كه همة ذرّات وجود ما و ذرّات اين عالم را و به طور كل، تمام موجودات و مخلوقات اين عالم را خلق كرده است. اتم‌ها و الكترون‌ها، انسان‌ها، گياهان و حيوانات را او خلق كرده است، ستاره‌ها و كيهان‌ها و كهكشان‌ها را او خلق كرده و همه را او اداره مي‌كند؛ از آغاز ما و از وضعيّت فعلي ما و انجام امور ما آگاهي دارد و بهتر از هر كس ديگري ما را مي‌شناسد. قرآن كريم مي‌فرمايد:

«رَبُّكُم اَعلَمُ بِكُم؛1 پروردگار شما از خودتان و از هر كس ديگر به شما آگاه‌تر است.» پس وقتي ما مي‌گوييم قرآن كريم دربارة ما اين‌گونه مي‌گويد اين‌طور نيست كه منظور اين باشد كه نظريّاتي در اين باب وجود دارد و يكي از اين نظريّات، قرآن است يا ساير فرمايش‌ها مثل فرمايش‌هاي معصومان(ع) را با نظريّات ساير دانشمندان يكي دانست؛ بلكه بايد آن نظريّات را با قرآن سنجيد و قرآن را مبنا قرار داد. قرآن، ملاك تشخيص علمي بودن يك نظريه دربارة انسان و جهان است. در قرآن كريم خداي تبارك و تعالي براي ما دو منشاء ذكر مي‌كند، منشاء مادّي و دنيايي و دومي منشأ ماوراي دنيا و طبيعت. قرآن كريم جنبه مادّي و زميني آدمي را از اجزا و موادّ مختلفي مي‌داند: آب، خاك، گِل، نطفه، لجن، «اِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِن طين؛2 من بشري را از گِل مي‌آفرينم.» گِل تركيبي از آب و خاك است. اگر دقّت كرده باشيد، مي‌فرمايد: «اِنِّي خالِقٌ بَشَراً»3 آن جنبة پوست و ظاهر انسان را مي‌گويد؛ يعني من يك ظاهري از انسان به همين شكل انساني از گل خلق مي‌كنم، بعد مي‌فرمايد: «فَاِذا سَوَّيتُهُ وَ نَفَختَ فيهِ مِن روحي فَقَعوُا لهُ ساجِدين»4. هنگامي كه جهاز وجودي او را تسويه كردم، بدن او كامل شد «وَ نَفَختَ فيهِ مِن روحي» از روح خودم در انسان دميدم. سپس از فرشتگان خواستم كه آن موقع به او سجده كنند؛ پس خداوند از دو تركيب ياد مي‌كند؛ يك تركيب، تركيب گلي و طيني انسان است، كه جنبة بشري و بدني ما را شامل مي‌شود و دوم روح خدا. حالا كه روح خدا بر او دميده شد، انسان ارزش سجدة ملائكه را پيدا مي‌كند؛ يعني وقتي من

از روح خود بر او دميدم، به او سجده كنيد يا در جايي ديگر دربارة جنبة مادّي و ظاهري انسان مي‌فرمايد: «بَدَاَ خَلَقَ الإنسانِ مِن طينِ، ثُمَّ جَعَلَ نَسلَهُ مِن سلالةٍ من ماءٍ مَهينِ»5. شروع خلقت آدم ابوالبشر(ع) را خداوند از گل قرار داد و سپس به آن حيات داد و از روحش بر او دميد؛ امّا نسل اين انسان چگونه است؟ سپس نسل انسان را خداوند از آن آب پست قرار داد كه همان مني است: «مِن مَنيٍّ يُمني»6 همان آبي كه در احكام فقهي ما از آن به يكي از نجاسات تعبير مي‌كنيم؛ يعني قرآن، روايات و دين مي‌خواهند بگويند: نسل انسان از اين آب پست قرار داده شده است. باز در جاي ديگر مي‌فرمايد: «و لَقَد خَلَقنَا الانسان َمِن سُلالةٍ مِن طين ٭ ثُمَّ جَعَلنهُ نُطفَةً في قَرارِ مَكين ٭ ثُمَّ خَلَقناَ النُّطفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقناَ العَلَقَةَ مضفةً فَخَلَقنَا المُضغةَ عِظماً ٭ فَكَسَونَا العظم لَحماً ٭ ثُمَّ اَنشَانه خَلقًاء اخَرَ و فَتَبَارَك الله اَحسَنُ الخالقِينِ»7 مراحل دقيق خلقت انسان را بيان مي‌فرمايد. اين هم از اعجاز

علمي قرآن است كه هزار و چهارصد و چند سال پيش، اين مراتب را دقيق ذكر كرده است و امروزه هم علم همين‌ را كشف كرده است. در آغاز مي‌فرمايد: «انسان را از گل آفريديم.» «ثُمَّ جَعَلنهُ نُطفَةً في قَرارِ مَكين» اينكه اين گل بعداً نطفه مي‌شود، منظور چيست؟ منظور همان آية قبلي است، در آيات 7 و 8 «سورة سجده» گفته شد كه منظور از گل حضرت آدم(ع) است و قرار دادن نسل از آب پست مربوط به نسل حضرت آدم است. «جَعَلنا نُطفَةً في قَرارِ مَكين» نطفة او را در مكين (رحم مادر) قرار داديم. چه فعل و انفعالاتي در اين نطفه به وجود مي‌آيد؟ «ثُمَّ خَلَقناَ النُّطفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقناَ العَلَقَةَ مضفةً فَخَلَقنَا المُضغةَ عِظماً» گوشت و بعد استخوان مي‌گيرد. «فَكَسَونَا العظم لَحماً» يعني وقتي استخوان را به او داديم، گوشت را هم به رويش مي‌كشيم. «ثُمّ َاَنشَانا» وقتي كه اين تركيب مادّي تا حدودي تكميل شد، اينجاست كه از آن، تعبير به «اَنشَا» مي‌كند. «ثُمَّ اَنشَانه خَلقًا ءاخَرَ» ما او را به خلق ديگري قرار مي‌دهيم؛ يعني همين موجودي كه مادّي است و در رحم مادرش رشد مي‌كند، همة او را ماية خلق آخري قرار مي‌دهيم. اِنشاء است و «ثُمَّ اَنشَانه خَلقًا ءاخَرَ» يعني چيز ديگري مي‌شود. وقتي چيز ديگر ‌شود دميده شدن روح در انسان اتّفاق مي‌افتد. آنگاه است كه مي‌فرمايد: «فَتَبَارَك الله اَحسَنُ الخالقِينِ» اينجا خدا به خودش تبريك مي‌گويد. كه اين خيلي اهمّيت دارد كه وجود بي‌نهايت، كمال مطلق، الله و خالق كل شيء كه خالق همه چيز است دراين باره به خودش تبريك گفته است؛ يعني نسبت به خلق‌هاي ديگر، كه هر كدامش را انسان مطالعه كند متحيّر مي‌شود. آنقدر بشر تحيّر دارد كه بعد از گذشت هزاران سال از تاريخ بشر، هنوز نتوانسته‌اند يكي از مخلوقات خدا را به طور كامل بشناسد و مدّعي باشد كه مثلاً يك اتم را شناختند، يا يك مولكول را، يا يك سلول را شناخته باشد و هيچ سؤالي هم دربارة آن نداشته باشند. در حالي‌كه هيچ‌كدام از مخلوقات خدا براي بشر كامل شناخته شده نيست. امروزه بشر دست به شكاف عالم زده تا بداند درون آنها چيست؟ بشر هنوز نتوانسته بشناسد و حتّي بدن را بعد از 8 هزار سال همچنان مطالعه مي‌كنند و يك جزئش را هم نتوانسته‌اند، بشناسد. اطّلاعاتش خيلي زياد شده، امّا كامل نيست، انسان هشت‌هزار سال سابقة پزشكي و علم دارد. ده‌ها و صدها ميليون كتاب نوشته شده است. امروزه بشر به اطّلاعات زيادي در اين باره دست يافته؛ امّا هنوز نتوانسته بدون هيچ ابهامي بگويد، همة جنبه‌هاي يك عنصر را شناخته است. ما با چنين خدا و خالقي سر و كار داريم. «بَديعُ السَّمَوَاتِ وَ الاَرضِ»8 آيا مي‌تواني سجده نكني!؟ مگر آدم احمق، پوست كلفت، قسّي القلب باشد كه نتواند اتمش و نوترونش و پروتونش و سلول و مولكول، درختان، گياهان، حيوانات، بدن

انسان، كهكشان‌ها، كيهان‌ها، ستارگان، نظم محيّرالعقولش را ببيند و سجده نكند. در حالي‌كه لازم است براي هر چيزي تبريك گوييم. چون همه چيزش محيّر العقول و عجيب است. آيا مي‌توان گفت چيز ساده‌اي در طبيعت وجود دارد؟ آيا بشر مي‌تواند دست بگذارد روي جزئي از اجزاي طبيعت و بگويد اين ساده است؟ ساده‌ترين چيزهايي كه بشر ساده مي‌پندارد از شگفت انگيزترين چيزهاست. كم ارزش‌ترين چيزها در نظر بشر، گران قيمت‌ترين چيزهاست. خاك، شگفت انگيزترين چيزهاست، در خاك هزاران بذر مختلف مي‌كارند و ميوه‌هاي گوناگون مي‌دهد. بشر اين خاك را به حساب نمي‌آورد، خداوند مي‌فرمايد اين خاك كه مي‌گوييد بي‌ارزش است، مي‌خواهم از شما بگيرم و به جاي آن چيز ديگري به شما بدهم. اين معنايش مرگ انسان است. حيات انسان به طلا، برليان، الماس، ياقوت و زمرّد نيست؛ ولي اين خاك است كه ميلياردها موجود از جمله انسان به حيات او بستگي دارد. دانشمندان معتقدند: زمان بسياري بايد سپري شود تا در طبيعت يك سانتي‌متر مكعب به اندازة يك حبّه قند، خاك توليد شود. خاك، بسيار ارزشمند است. چه چيزي در اين طبيعت و در اين عالم، شگفت‌انگيز نيست!؟ محيّرالعقول نيست!؟ و ما را به سجده وادار نمي‌كند!؟ چقدر قرآن تأكيد مي‌كند كه در اين عالم تفكّر و مطالعه كنيم. اين يك عبادت است، مطالعه كردن، زير ميكروسكوپ نگاه كردن، با تلسكوپ نگاه كردن، مثل نماز، بلكه ميسّرتر از بسياري از نمازها، آنقدر ميسّر است كه در روايت آمده است: «مقداري فكر كردن بهتر از هفتاد سال عبادت است.» اينكه انسان به خاك، گل، مورچه و درخت، مطالعه كند، خوب نگاه كند. ببيند اين كيست كه چنين طرّاحي را انجام داده و با اين كار مي‌خواهد به من چه چيزي را بگويد؟ چه حرفي به من مي‌زند؟ تفكّر خيلي ارزش دارد. آنقدر مهم است كه حضرت مي‌فرمايد: «بيشترين عبادت ابوذر (كه آن مقامات را و درجات را داشت) اين بود كه در خلقت خدا فكر مي‌كرد. در صنع الهي تفكّر مي‌كرد.» ما نبايد ساده از كنار مخلوقات خدا رد شويم و بي‌توجّه پا را روي برگ، خاك، گياهان و ... بگذاريم و رد شويم. اين كار خيلي بدي است كه بدون تفكّر از كنار آنها بگذريم. در روايت آمده است كه اگر كسي خوب نگاه كند و فكرش را ادامه دهد، حتماً قلبش به نورانيّت‌ مي‌رسد. يكي از اصول پرواز، تفكّر عميق و مستمر است، انسان را به بلندي مي‌كشاند و به اوج مي‌رساند. اصلاً انسان را از طبيعت خارج مي‌كند. آنچه آدمي را بدبخت و قلب او را سخت كرده، عادت است. عادت كرديم نگاه كنيم و از كنارش رد شويم، مي‌گوييم خاك است، برگ درخت است، ميوه است. ديگر براي چه نگاه كنيم؟ دقيقاً مثل همان كاري است كه حيوانات مي‌كنند. مي‌خورند، له مي‌كنند و رد مي‌شوند. فقط از اين چيزها خوردنش را ياد گرفته‌اند و رد مي‌شوند. قرآن در اين راستا اشاره مي‌كند: «و كَاَيِّن مِن آيَةٍ فِي السَّمَوات وَالاَرضِ يَمُرُّونَ عليها وهُم عنها مُعرِضون»9 چه بسيار آياتي در آسمان و زمين كه مرور مي‌كنند و رد مي‌شوند و اصلاً توجّه ندارند. خدا براي هيچ كدام از اين خلقت‌هاي محيّرالعقول كه بشر را به زانو در مي‌آورد به خودش تبريك نگفته ولي وقتي به انسان رسيد فرمود: «َتَبَارَك الله اَحسَنُ الخالقِينِ» اينجا خدا به خودش تبريك گفت. در واقع خدا با خلق انسان، خودش را بهترين خالق معرفي مي‌كند. بزرگان فرمودند: اگر به واسطة انسان، خدا احسن الخالقين است، پس انسان، احسن المخلوقين است. انساني كه در ضميرش پيچيده‌ترين رازها وجود دارد در آن عمق وجودش از احساساتش، عواطفش، عقلانيتش و فعّاليت‌هاي فوق عقلاني‌اش، حقايق را تبديل به صوت و مادّه مي‌كند؛ يعني مجرّد را تبديل به مادّه مي‌كند. اين تعجّب‌انگيز نيست؟! ما چون عادت كرده‌ايم، متوجّه نمي‌شويم كه اين پديده يعني چه؟ ضمير هر چه را كه مجرّد است تبديل به مادّه مي‌كند. استاد نيز همين كار را مي‌كند. يك استاد، تمام بخش‌هاي مجردش را كه علم اوست اعم از احساسات، بينش، شهود، شعور به پايين‌ترين مرحلة وجودش تبديل مي‌كند. به اين صورت كه صوت را به فضاي دهان انتقال مي‌دهد، در فضاي دهان به لفظ و كلمه مبدل مي‌كند. شاگرد مادّه را مي‌گيرد و تبديل به مجرد مي‌كند. اين مسئله ساده است و ما خيلي ساده از كنارش رد مي‌شويم. دائماً مجردات در حال تنزّلات و تجلّيات و ظهورات مادّي هستند. دائماً اين اتّفاق مي‌افتد و دائماً مواد در حال صعودند و از مجرّد به مادّه تبديل مي‌شوند.

گاهي مواقع اگر كسي بخواهد تمام عشقش را بروز دهد و محبّتش را ظاهر كند، نه همة عشقش را، بلكه يك صدم عشقش را بخواهد ظاهر كند؛ مَثَل خدا مي‌شود. خدا مي‌فرمايد: «من تمام اين تجليّاتي كه يك دفعه در دنيا كردم، اين همه آفرينش بي‌نهايت، موجود بي‌نهايت، اين يك درصد رحمتم بوده و نود و نه درصدش را براي آخرت مي‌گذارم.» در اين عالم هيچ چيز ساده وجود ندارد. هيچ چيزش معمولي و عادي نيست. ما به اين حجاب‌ها عادت كرده‌ايم و اين حجاب‌ها عامل كوري انسان مي‌شود و نمي‌گذارد خوب فكر كرد، بنابراين عامل بدبختي‌اش مي‌شود. اگر كسي بخواهد عقلانيّتش شكوفا و بارور شود و از زمين كنده شود و اوج بگيرد اوّلين كاري كه بايد انجام دهد، عادت را از خودش بردارد. تا كسي نتواند عادت را بردارد امكان ندارد راه را پيدا كند. قرآن شش هزار آيه دارد، صدها آيه‌اش به ما گفته است كه تفكّر، تفكّر، تفكّر. مانند آيات زير: