حضرت فاطمه(س) و ولایت کبرا

معصومه ذبیحی

ولایت کبرای حضرت زهرا(س) در امتداد ولایت مطلق خداوند قرار دارد، به گونه‌ای که ایشان به اذن الهی، حقّ دخل و تصرّف در امور عالم را دارد و مي‌تواند نفوس انسان‌های مستعد را شناخته، به سر منزل مقصود رهنمون سازد. آیاتی در باب اثبات عصمت و طهارت و علم وهبی و لدنّی ایشان به خصوص یا در جملة اهل بيت(ع) نازل گردیده و روایاتی نیز به طور عام یا خاص، دربارة حضرت زهرا(س) صادر شده‌اند که از این میان، چهل منقبت دربارة آن حضرت استخراج گردیده که همگی بیانگر آنند که ایشان

در عالم آفرینش رکن مي‌باشد.

نکتة مسلّم آن است که این روایات مبتنی بر آیات بوده و با سندهای محکم و متقن در میان منابع و مراجع فقهی و روایی ما بیان شده‌اند و حجّیت خود را حفظ کرده‌اند.

عدّه‌ای بر این باورند که حضرت فاطمه(س) از آن رو که دخت گرامی رسول والا مقام(ص) مي‌باشد، دارای منقبت و فضایلی خاص است؛ امّا آنچه باید بدان توجّه نمود این است که حضرت فاطمه(س) صاحب ولایت کبراست؛ یعنی همان گونه که باید به ولایت رسول گرامي(ص)، امیرمؤمنان، علی(ع) و حسنين(ع) ایمان و اعتقاد قطعی داشت، باید به ولایت فاطمة زهرا(س) نیز اذعان و اعتراف نمود.

پیش از ورود به بحث اصلی، لازم است مطالبی در زمینة ولایت بیان شوند تا اثبات چنین امری از طریق آیات و روایات قابل بررسی و تحقیق باشد.

«ولایت» در لغت و اصطلاح

ولایت به معنای قرب، محبوبیّت، تصرّف، ربوبیّت و نیابت، دارای مراتبی است که برخی از مراتب آن اوسع و اتمّ از دیگر مراتبند. باطن ذات ولایت، کنز مخفی است و به حسب ظهور، دارای شدّت و ضعف و کمال و نقص مي‌باشد.

ولایت در اصطلاح اهل معرفت، حقیقت کلّیه‌ای است که شأنی از شئون ذاتی حق مي‌باشد و علم ظهور حقایق خلقی است. مبدأ ولایت، حضرت احدیّت است و انتهای آن عالم ملک و شهادت.

اقسام ولایت

ولایت به اعتبار مفهوم، به دو بخش «مطلق» و «مقیّد» تقسیم مي‌شود؛2 امّا به اعتبار مصداق، ولایت به عامّه و خاصّه تقسیم مي‌گردد. ولایت از آن اعتبار که صفتی از صفات الهی است، مطلق و به اعتبار استناد به انبیا و اولیا: مقیّد مي‌شود؛ در واقع، مقیّد، مرتبة نازلة مطلق است.

از آن رو که ولایت شامل جمیع اهل ایمان مي‌شود، آن را ولایت عامّه گویند. ولایت خاصّه نیز به اهل سلوک و شهود اختصاص دارد که به اعتبار فنای آنها در حقّ و بقا به وجود مطلق، به این مقام مي‌رسند.3

چون دایرة ولایت به حسب حیطه و شمول، بزرگ‌تر از نبوّت است و نبوّت جهت ظاهری ولایت و ولایت جهت باطنی نبوّت است، از این رو، انبیا در حیطة مقام ولایت واقع شده‌اند. انبیا به اعتبار جهت ولایت، فانی در حق و متّصل به علم ربّ مطلق مي‌باشند و به مصالح و مفاسد اجتماعی آگاهی پیدا مي‌کنند.4

ابتدای ولایت، انتهای سفر اوّل سالک الی الله مي‌باشد و وجودش حقّانی مي‌گردد.5

مقام ولایت مطلقه مقام حصول جمیع کمالات وجودی و

صفات کمالی و مجمع مظاهر و مراتب است. این وجود جمعی کامل تمام محمّدی فانی در حقّ و باقی به اوست6 و محیط بر جمیع مراتب وجودی مي‌باشد. بر همین اساس، ائمّة اطهار(ع) معارف حقیقی و احکام الهی را از مأخذی که خاتم رسل(ص) اخذ مي‌نموده است، دریافت مي‌نمایند. این مأخذ برای پيامبر(ص) بالاصاله و برای ائمّة اطهار(ع) به تبع وجود خاتم است. به همین دلیل، اجماع شیعه بر آن است که علم ائمّة اطهار(ع) لدنّی و وهبی است.7

ولایت کبرای حضرت زهرا(س) در آیات و روایات

پس از بیان این مقدّمه، باید اذعان کرد که حضرت فاطمه(س) گوهری قدسی در تعیّن و صورت انسی است و آن حضرت انسیة حورا و عصمت کبرای الهی است.8 این مهم در آیات و روایات به خوبی مشهود است.

الف) آیات

1. «إِنَّمَا یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرا؛9

خداوند چنین اراده فرموده است که ناپاکی را فقط از شما اهل بیت بِبَرد و شما را پاک و منزّه گرداند.»

2. «فَقُلْ تَعَالَوْاْ نَدْعُ أَبْنَاءنَا وَأَبْنَاءکُمْ وَنِسَاءنَا وَنِسَاءکُمْ وَأَنفُسَنَا وأَنفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَعْنَةَ اللهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ؛10

بگو (ای پیامبر): بیایید، بخوانیم ما فرزندانمان و شما فرزندانتان را و ما زنانمان و شما زنانتان را و ما خودمان و شما خودتان را، سپس به مباهله برخیزیم تا دروغگویان را به لعن خدا گرفتار سازیم.»

3. «فَتَلَقَّی آدَمُ مِن رَبِّهِ کَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَیْه؛11

پس آدم از خداوند کلماتی فرا گرفت و آن کلمات را وسیلة توبه خویش قرار داد.»

4. «وَإِذِ ابْتَلَی إِبْرَاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُن؛12

هنگامی که ابراهیم را پروردگارش با کلماتی امتحان نمود، پس آن کلمات را تمام کرد.»

5. «قُل لَّا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی؛13

بگو ای پیامبر! من براي آن (انجام رسالتم) پاداشی از شما نمی‌خواهم؛ مگر مودّت با خویشان نزدیکم.»

6. «وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِینًا وَیَتِیًما وَأَسِیرا إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللهِ لَا نُرِیدُ مِنکُمْ جَزَاءً وَلَا شُکُورا؛14

آنان که در راه دوستی خدا طعام خود را به فقیر و یتیم و اسیر مي‌دهند؛ (می گویند:) ما فقط برای رضای خدا به شما طعام مي‌دهیم و از شما هیچ پاداش و سپاسی نمی‌طلبیم.»

7. «إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَیْنَ أَن یَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنسَانُ إِنَّهُ کَانَ ظَلُومًا جَهُولًا؛15

ما امانت را به آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها عرضه کردیم، آنها نپذیرفتند و ترسیدند که آن را حمل کنند؛ در حالی که انسان این امانت را پذیرفت که او بسیار ستمکار و نادان است.»

هر یک از این هفت آیه به نوعی، بیانگر ولایت حضرت صدّیقة زهرا(س) مي‌باشند.

دربارة آیة اوّل که به آیة تطهیر معروف است، روایات متواتری در شأن نزول آن نقل مي‌کنند که این آیه در خانة امّ سلمه نازل شد، زمانی که اهل بیت (پنج تن)(ع) در زیر عبا قرار گرفته بودند و امّ سلمه نیز از آمدن در زیر عبا نهی شد. غیر از جماعتی از صحابه، قریب 300 تن دیگر نیز این روایت را به همین شکل نقل کرده‌اند که نام آنها در کتاب «الغدیر» آمده است.

این آیه بیانگر عصمت اهل بيت(ع) و از جمله حضرت زهرا(س) مي‌باشد. عصمت از جمله شئون منصب ولایت است و غیر از معصومان(ع) کسی را سراغ نداریم که ولایت کبرا داشته باشد.16

آیة دوم به آیة مباهله معروف است. در ماجرای مباهله، حضرت زهرا(س) نیز شرکت داشتند؛ زيرا «ابنائنا» در آیه، حسنين(ع) هستند و منظور از «انفسنا» پيامبر(ص) و حضرت علی(ع) مي‌باشند و از حضرت زهرا(س)، که بانوی معصوم مي‌باشد، با لفظ «نسائنا» تعبیر شده است. چون امر مباهله یک امر عادّی نیست و تنها از افراد شایسته و مقدّس بر می‌آید، حضرت زهرا(س) یکی از شخصیّت‌هایی است که مشمول آیه مي‌باشد و این از مسلّمات است.17

دربارة آیة سوم، روایاتی نقل شده‌اند که نشان مي‌دهند، همان گونه که رسول اكرم(ص) و حضرت علی(ع) و امام حسن(ع) و امام حسين(ع) سبب خلقتند، حضرت زهرا(س) نیز یکی از اسباب آفرینش جهان است و معقول نیست کسی علّت خلقت باشد و ولایت نداشته باشد. در این روایات، کلماتی را که حضرت آدم(ع) از حق تعالی فرا گرفت و به وسیلة آنها، توبه‌اش مورد قبول واقع شد، نام‌های مبارک اهل بيت(ع) مي‌باشند. در بخشی دیگر از روایات، خداوند در پاسخ حضرت آدم(ع) که عرض کرد:

«آیا نزد تو مخلوقی محبوب‌تر از من هست؟» خداوند فرمود:

«بلی، مخلوقاتی از تو محبوب‌تر دارم که اگر آنها نبودند، تو را نیز نمی‌آفریدم» و سپس نام اهل بیت و فرزندان ایشان(ع) برده مي‌شود.»18

دربارة آیة چهارم، همانند آیة سوم منظور از «کلمات» طبق روایتی که مفضّل بن عمر، از بزرگان صحابة امام صادق(ع) نقل مي‌کند، اهل بيت(ع) مي‌باشند و منظور از «اَتَمَهُنَّ» نُه امام دیگر از اولاد امام حسین(ع) مي‌باشند. امام صادق(ع) همچنین طبق روایتی مي‌فرماید: «نحن الکلماتُ؛ ما آن کلماتی هستیم که خداوند در قرآن به آنها اشاره مي‌فرماید.»19

حال چگونه ممکن است که اشخاصی در منطق وحی کلمات الهی نامیده شوند و انبیا به آنان متوسّل گردند؛ ولی خودشان عاری از ولایت باشند؟! حضرت زهرا(س) از این کلمات مي‌باشد.

دربارة آیه پنجم نیز روایات بسیاری میان شیعه و سنّی مطرحند که منظور از «مودّت قربی» محبّت اهل بيت(ع)مي‌باشد. این مودّت هم‌سنگ و هم‌وزن اجر رسالت محمّدی است. به دنبال نازل شدن این آیه، حافظ ابوعبدالله ملّا روایتی را در سیره‌اش نقل مي‌کند:

رسول خدا(ص) فرمودند: «خدای تعالی مزد رسالتم را که بر عهدة شماست، مودّت خویشان و نزدیکانم قرار داده است و من در روز قیامت، نسبت به این مودّت از شما بازخواست خواهم کرد.»20

با توجّه به این روایت، آنچه در روز قیامت همه در مقابل آن مسئولیم ولایت چهارده معصوم(ع) است که از جملة آنها ولایت حضرت زهرا(س) مي‌باشد.

دربارة شأن نزول سورة «اهل اتی»، از مسلّمات شیعه و سنّی است که حضرت زهرا(س) یکی از اشخاصی است که این سوره در شأن آنها نازل شده است.21

در آیة ششم، فضایل اهل بيت(ع) را بیان نموده که حضرت صدّيقه(س) نیز یکی از آنان است. چنین فضایلی تنها از آن کسانی هستند که ولایت آنها از جانب خداوند تأیید شده باشد.

امّا دربارة آیة هفتم، که خداوند امانتی را به آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها عرضه کرد و آنها زیر بار پذیرش آن نرفتند، امام صادق(ع) مي‌فرماید:

«منظور از «امانت»، «ولایت» است که اهل بيت(ع) بار آن را بر دوش خود حمل مي‌کنند.»22

مفضّل بن عمر طبق روایتی از امام صادق(ع) دربارة این آیه، نقل مي‌كند که اگر این چهارده تن نبودند، آدم و همسرش آفریده نمی‌شدند و اینان خزانه‌داران علم الهی و امینان اسرار حق مي‌باشند. حضرت فاطمه(س) یکی از گنجوران دانش و امانت داران اسرار خدایی است.

ب) روایات

امّا احادیثی که در منقبت حضرت زهرا(س) وارد شده‌اند به دو بخش تقسیم مي‌شوند: بخش اوّل، روایاتی که در ذیل آیات بیان شده‌اند و بخش دوم روایاتی که در شأن حضرت آمده‌اند و با آیة ویژه‌ای مرتبط نیستند. روایات بخش دوم نیز به دو دسته تقسیم مي‌شوند: یک دسته روایات مشتركند که در منقبت اهل بيت(ع) بیان شده‌اند که حضرت زهرا(س) نیز در آن مناقب اشتراک دارند و دستة دوم احادیث اختصاصی‌اند که تنها به مدح و فضایل حضرت صدّيقه(س) مي‌پردازند.

قابل توجّه آنکه روایات اشتراکی در پانزده موضوع رده‌بندی شده و عبارتند از:

1. اهل بيت(ع)؛ علّت آفرینش؛

2. معرفی شدن اهل بيت(ع) به همة فرشتگان؛

3. منوّر بودن بهشت با تصویر اهل بيت(ع)؛

4. اهتدا و اقتدا و تمسّک به ایشان از جانب مردم؛

5. تولّا و تبرّای مردم نسبت به دوستان و دشمنان ایشان؛

6. اشتراک در مقام ولایت؛

7. رکن بودن حضرت فاطمه(س) و پيامبر(ص) نسبت به حضرت علی(ع)؛

8. جواز (استثنایی) ورود و توقّف اهل بيت(ع) در «مسجد النّبي(ص)» در جمیع حالات؛

9. اشتراک اهل بيت(ع) در شنیدن سخن فرشتگان (محدَّثه بودن)؛

10. مژدة بهشت پيامبر(ص) به شیعیان حضرت

علی(ع) و شیعیان حضرت زهرا(س) (به صورت مشترک)؛

11. اشتراک در مبدأ خلقت بودن، در خوی و سرشت و در شئون دیگر آفرینش؛

12. اشتراک اهل بيت(ع) در کیفیّت خلقت یکسان ایجاب مي‌کند که در تمام شئون ولایت در ردیف یکدیگر باشند؛

13. اشتراک اهل بيت(ع) در مقامات و درجاتی که منحصر به پنج تن است و برای هیچ بشری به آن درجات راهی نیست؛

14. مقام رکوب (سواره بودن) اهل بيت(ع) در روز قیامت، در بهشت و در هنگام سیر در مواقف آخرت.

اشتراک اهل بيت(ع) در صلوات بر ایشان و کیفیّت زیارت ایشان.

نتیجة پانزده موضوع مزبور چهل منقبت مي‌باشند که بسیاری از آنها از شئون ولایت و از خصوصیّات ولیّ الله هستند و حضرت زهرا(س) در این مناقب با پيامبر(ص) و دیگر معصومان(ع) سهیم مي‌باشد و این حاکی از مقام والای ولیّـةاللهی آن حضرت است.

نتیجه

نتیجه‌ای که از این بحث به دست مي‌آید آن است که اوّلاً، حضرت زهرا(س) معصوم است و ثانیاً، معصوم مطلق مي‌باشد. بنابراین، قول و فعل و تقریر او، سنّت اسلامی محسوب مي‌شود. ثالثاً، سنّت ایشان حجّت است. پس فرقی در حجّیت سنّت حضرت زهرا(س) با سایر ائمّة اطهار(ع) نیست و این تنها در مقام داشتن ولایت قابل طرح و بررسی مي‌باشد؛ چرا که «سنّت» به این معنای وسیع، منبع فقه اسلامی بوده و معیار آن هم تنها عصمت است و در نتیجه، حضرت زهرا(س) به خاطر عصمت و ولایت، یکی از منابع فقه اسلامی مي‌باشد.23