خواستگاران حضرت فاطمه(س)

مسلّم است که فاطمه(س) خواهان بسیاري داشته است. در این باره نیازي به ذکر روایات نداریم. پدرش پیش از آنکه به پیغمبري رسد، در دیدة هم‌شهریان مقامي ارجمند داشت.

عمر و ابوبکر هر یک خواهان فاطمه(س) بودند؛ امّا چون خواست ‏خود را با پیغمبر(ص) در میان نهادند، ايشان گفتند: «منتظر قضاي الهي هستم.»1

در «سنن» نسائي آمده است:

پیغمبر(ص) در پاسخ آنان گفت: «فاطمه خردسال است» و چون علي(ع) او را از وي خواستگاري کرد، پذیرفت.

امّا نسائي این حدیث را ذیل بابي که به عنوان‏ برابري سنّ زن و مرد نوشته، آورده است. باري از میان خواستگاران، نام این دو تن را به اين دليل نوشته‌اند که از لحاظ شخصیّت‏ سرشناس‏تر از دیگرانند، نه آنکه خواستگاران دختر پیغمبر(ص) تنها این دو مرد سالخورده بودند. یعقوبي نوشته است: گروهي از مهاجران، فاطمه(س) را از پدرش خواستگاري کردند.2

آنچه دربارة خواستگاري فاطمه(س) و زناشويي او با علي(ع) خواهد آمد، در کتاب‏هاي شیعه و سنّي آمده است.

دختر پیغمبر(ص) خواستگاراني داشت؛ امّا پدرش از میان همة پسر عموهاي خود، عليّ بن ابي طالب(ع) را براي شوهري او برگزید و به دخترشان فرمودند:

«تو را به کسي به زني مي‏دهم که از همه نیکو خوي‏تر و در مسلماني پیش قدم‏تر است.»3

ابن سعد نویسد:

چون ابوبکر و عمر از پیغمبر(ص) پاسخ موافق نشنیدند، علي را گفتند: تو به خواستگاري او برو!

و هم او نویسد:

تني چند از انصار علي(ع) را گفتند: فاطمه را خواستگاري کن! وي به خانة پیغمبر رفت و نزد او نشست، پیغمبر(ص) پرسید:

- پسر ابوطالب براي چه آمده است؟

- براي خواستگاري فاطمه!

مرحبا و اهلاً!

و جز این جمله چیزي نفرمود.

چون علي نزد آن چند تن آمد، پرسیدند:

- چه شد؟

- در پاسخ من گفت: مرحباً و اهلاً.

- همین جمله بس است. به تو اهل و رحب بخشید.4

گویا این اختصاص که نصیب علي(ع) گردید و امتیاز قبول

که در خواستگاري فاطمه یافت،‏ بر تني چند گران افتاده است.

علّامه مجلسي به نقل از «عیون اخبار الرّضا(ع)» چنین نوشته است:

پیغمبر(ص)، علي(ع) را گفت: «مرداني از قریش از من رنجیدند که چرا دخترم را به آنان ندادم. من در پاسخ آنان گفتم: «این کار به ارادة خدا بوده است. کسي جز علي شایستگي همسري فاطمه را نداشت.»5

علّامه مجلسي به نقل از «امالي» شیخ طوسي چنین نویسد:

علي (ع) گفت: «ابوبكر و عمر نزد من آمدند و گفتند: چرا فاطمه را از پیغمبر خواستگاري نمي‏کني؟ من نزد پیغمبر رفتم. چون مرا دید، خندان شد. پرسید ابوالحسن، براي چه آمده‏اي؟ من پیوندم را با او و سبقت‏ خود را در اسلام و جهادم را در راه دین بر شمردم.

فرمود: «راست می‌گويي!» تو فاضل‌تر از آني که بر مي‏شماري!» گفتم: «براي خواستگاري فاطمه آمده‏ام.» گفت: «علي! پیش از تو کساني به خواستگاري او آمده بودند؛ امّا دخترم نپذیرفت. بگذار ببینم وي چه مي‏گوید.»

سپس به خانه رفت و به دخترش گفت: «علي! تو را از من خواستگاري کرده است. تو پیوند او را با ما و پیشي او را در اسلام مي‏داني و از فضیلت او آگاهي.» زهرا(س) بي‌آنکه چهرة خود را برگرداند، خاموش ماند.

پیغمبر(ص) چون آثار خشنودي در آن دید، گفت:

«الله اکبر. خاموشي او علامت رضاي اوست.»6

شیخ طوسي در امالي آورده است که:

چون پیغمبر به زناشويي علي و فاطمه رضایت داد، فاطمه(س) گریان شد، پیغمبر گفت: «‏به خدا اگر در اهل بیت من بهتر از او کسي بود تو را بدو می‌دادم.»7

و نیز علّامه مجلسي به نقل از مؤلّف «کشف الغمّه» نوشته است:

علي(ع) به پیغمبر(ص) گفت:

«پدر و مادرم فداي تو باد! تو می‌داني که مرا در کودکي از پدرم، ابوطالب و مادرم، فاطمه بنت اسد گرفتي و در سایة تربیت خود پروردي و در این پرورش از پدر و مادر بر من مهربان‌تر بودي و از سرگرداني و شک که پدران من دچار آن بودند، رهانیدي. تو در دنیا و آخرت تنها مایه و اندوختة من هستي. اکنون که خدا مرا به

تو نیرومند ساخته است، مي‏خواهم براي خود ساماني ترتیب دهم و زني بگیرم. من براي خواستگاري فاطمه آمده‏ام.آیا دخترت را به من خواهي داد؟

امّ سلمه گوید:

چهرة رسول خدا(ص) از شادماني بر افروخت و در روي علي خندید و فرمودند: «آیا چیزي داري که مهریة دخترم باشد.» علي(ع) فرمودند: «حال من بر تو پنهان نیست. جز شمشیر و شتري آبکش چیزي ندارم.» پیغمبر(ص) گفت: «شمشیر را براي جهاد و شتر را براي آب دادن نخلستان خرما و تهيّة نان خود و بارکشي در سفر مي‏خواهي، همان زره را مهر قرار مي‏دهم.»8

زبیر بکار که کتاب او، «الموفقیّات» از مصادر قدیمي به شمار می‌رود، از گفتة علي(ع) چنین آورده است:

نزد رسول خدا(ص) رفتم و در پیش روي او خاموش نشستم؛ چرا که حشمت و حرمت او را کسي نداشت. چون خاموشي مرا دید، پرسید: «ابوالحسن!9 چه مي‏خواهي؟» من همچنان خاموش ماندم تا پیغمبر(ص) سه بار پرسش خود را تكرار فرمود. سپس گفت:

گویا فاطمه را مي‏خواهي؟

ـ آري!

ـ آن زره که به تو دادم چه شد؟

ـ دارم!

ـ همان زره را کابین فاطمه قرار بده.»10

در بعضي روایات ابن سعد، به جاي زره، پوست گوسفند و پیراهن یماني فرسوده، نوشته است.

و بعضي گویند که علي(ع) شتر خود را فروخت و بهاي آن را کابین قرار داد.

بهاي این زره یا رقم این کابین چه بوده است؟ حمیري مؤلّف «قرب الاسناد» آن را سي درهم نوشته است11 و دیگران تا چهارصد و هشتاد درهم نوشته‏اند.

ابن سعد در یکي از روایات خود بهاي زره را چهار درهم12 نوشته است که گمان دارم تصحیفي از چهارصد است؛ یعني رقم اربع مأة را اربع ضبط کرده است و ابن قتیبه بهاي زره را سیصد و به روایتي چهارصد و هشتاد درهم مي‏نویسد.13

باري کابین دختر پیغمبر(ص) چهارصد درهم یا اندکي بیشتر یا کمتر بود. همین و همین و بدین سادگي نیز پیوند بر قرار گردید. پیوندي مقدّس است که باید دو تن شریک غم و شادي زندگاني یکدیگر باشند. کالايي به فروش نمي‏رفت تا خریدار و فروشنده بر سر بهاي آن با یکدیگر گفت‌وگو کنند. زره، پوست گوسفند یا پیراهن یماني هر چه بوده است، به فروش رسید و بهاي آن را نزد پیغمبر(ص) آوردند.

رسول خدا(ص) بي‌آنکه آن را بشمارد، اندکي از پول را به بلال داد و گفت: «با این پول براي دخترم بوي خوش بخر!» سپس باقي پول را به ابوبكر داد و گفت: «‏با این پول آنچه را دخترم بدان نیازمند است، آماده ساز.» عمّار یاسر و چند تن از یاران خود را با ابوبكر همراه کرد تا با صلاحديد او جهاز زهرا(س) را آماده سازند. فهرستي که شیخ طوسي براي جهاز نوشته چنین است:

پیراهني به بهاي هفت درهم. چارقدي به بهاي چهار

درهم. قطیفة مشکي بافت خیبر، تخت ‏خوابي بافته از برگ خرما. دو گستردني (تشک) که رویة آن کتان ستبر بود، یکي را از لیف خرما و دیگري را از پشم گوسفند پر کرده بودند. چهار بالش از چرم طائف که از اذخر14 پر شده بود. پرده‏‌اي از پشم. یک تخته بوریاي بافت هجر،15 آسیاي دستي، لگني از مس، مشکي از چرم، قدحي چوبین، کاسه‌‏اي گود براي دوشیدن شیر در آن، مشکي براي آب، مطهّره‌اي16 اندوده به زفت، سبويي سبز و چند کوزة گلي.17

چون جهاز را نزد پیغمبر(ص) آوردند، آن را بررسي کرد و گفت:

«خدا به اهل بيت(ع) برکت دهد.»

هنگام خواندن خطبة زناشويي رسید. ابن شهر آشوب در «مناقب» و مجلسي در «بحارالأنوار» و جمعي از علما و محدّثان شیعه این خطبه را با عبارت‏هاي مختلف و به صورت‏هاي گوناگون نوشته‏اند. از میان آنها، این صورت که بیشتر محدّثان آن را ضبط کرده‏اند، انتخاب شد.کسی که تفصیل بیشتري بخواهد باید به بحارالأنوار رجوع کند:

سپاس خدايي که او را به نعمتش ستایش کنند و به قدرتش پرستش، حکومتش را گوش به فرمانند و از عقوبتش ترسان و عطايي را که نزد اوست ‏خواهان و فرمان او در زمین و آسمان روان.

خدايي که آفریدگان را به قدرت خود بیافرید و هر یک را تکلیفي فرمود که در خود او مي‏دید و بر دین خود ارجمند ساخت و به پیغمبرش، محمّد(ص) گرامي فرمود و بنواخت. خداي تعالي زناشويي را پیوندي دیگر کرد و آن را واجب فرمود. بدین پیوند، خویشاوندي را در هم پیوست و این سنّت را در گردن مردمان بست.»

مي‏فرماید:

«اوست که آفرید از آب بشري را، پس گردانیدش نسبي و پیوندي و پروردگار تو تواناست‏».18 همانا خداي تعالي مرا فرموده است که فاطمه را به زني به علي بدهم و من او را به چهارصد مثقال نقره بدو به زني دادم.

ـ علي! راضي هستي.

ـ آري یا رسول الله.»

چنان‌که نوشتیم ابن شهر آشوب در مناقب19 خطبه را بدین عبارت آورده و مجلسي نیز آن را به همین صورت از کشف الغمّه نقل کرده است20 و پس از آن یک سطر دیگر اضافه دارد.

پي‌نوشت‌ها: