سيّد علي حسني
اشاره
به طور كلّي، كعبه در كتاب‌هاي پيشينيان داراي جايگاه خاصّي بوده است. ارزقي از قول وهب بن منبه آورده است كه كتاب‌هاي گذشتگان از خواصّ زمزم سخن گفته‌اند. وي مي‌افزايد: سوگند به آنكه جان وهب در دست اوست، هر آنكه از زمزم سير بنوشد، درد از او برطرف گردد و شفا يابد. نظير آن را از قول كعب الأحبار و كتب پيشين نيز آورده است.17
براي روشن شدن جايگاه كعبه در اديان مختلف، نگاهي گذرا به اديان بزرگ زمان جاهلي مي‌افكنيم:
یهود
يهوديان «كعبه» را تعظيم مي‌كردند و آن را معبدي مي‌دانسته و در آن خدا را طبق دين ابراهيم عبادت مي‌كردند. شواهدي بر اين امر وجود دارد:
1 ـ 1. طبق قولي، چاه زمزم به خاطر مزمزة يهود و مجوس از آب آن، به زمزم معروف گشته است. اين خود شاهدي بر اين است كه يهوديان براي زمزم و در نتيجه، كعبه ارج و منزلت قائل بوده‌اند.18
2 ـ 1. در كعبه، نقّاشي‌ها و تمثال‌هايي آويزان بوده است؛ از جمله، تمثالي از حضرت ابراهيم(ع) و اسماعيل(ع) كه تيرهايي در دست داشتند. اين تمثال‌ها تا زمان فتح مكّه در كعبه آويزان بوده است.19
نصار انزد
نزد نصارا نيز كعبه به عنوان محلّ عبادت خداوند تلقّي مي‌شد. ايشان براي كعبه ارج و منزلتي خاص قائل بودند. شواهدي چند بر اين امر تأكيد دارند.
1 ـ 2. كساني كه پيش از سال فتح مكّه، داخل كعبه را ديده‌اند، گويند: تمثال حضرت مريم و حضرت عيسي(ع) در آن نصب بوده و عيسي در دامن مادر نشسته بود.21 اين مطلب را بيش‌تر رواياتي كه فتح مكّه را گزارش كرده‌اند، بيان داشته‌اند.ممكن است گفته شود كه چرا تمثال‌هاي حضرت عيسي(ع) و مريم(س) در كعبه آويزان بوده؛ با اينكه كعبه در آن زمان، جايگاه بت‌ها شده بود؟ در پاسخ بايد گفت: از جمله علّت‌هايي كه عرب جاهلي بت‌ها را در كعبه قرار مي‌دادند، نه بدين خاطر بود كه خدا را قبول نداشتند؛ بلكه بت‌ها را به عنوان شفيعان خود در خانة خدا (كعبه) قرار مي‌دادند تا به درگاه الهي براي آنها شفاعت كنند. در واقع، بت‌ها واسطة بين خدا و مردم بودند. علّت ديگر اين بود كه آن بت‌ها را به عنوان الهه‌هاي خود مي‌پنداشتند. با اين بيان، بعيد نيست كه تمثال حضرت عيسي(ع) و مريم(س) در كعبه بوده باشند؛ زيرا مسيحيان نيز به وسيلة آن تمثال‌ها به خدا مي‌رسيدند و حتّي از اين بالاتر اينكه، آنها را الهه‌هاي خود مي‌دانستند؛ چنان‌كه اين آية كريمه بر آن دلالت مي‌كند: «اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِن دُونِ الله»22 در اين صورت، معلوم مي‌گردد كه كعبه نزد مسيحيان دست كم براي عدّه‌اي كه با «حجاز» در ارتباط بودند، داراي ارج و منزلتي رفيع بوده است.
صابئین
صابئين نيز به فضل و قداست كعبه معترف بودند.24 صابئين از فرس و كلدانيان معتقدند كه كعبه يكي از خانه‌هاي مقدّس هفتگانه است. دومين آن «مارس» است كه بر بالاي كوهي در شهر «اصفهان» قرار دارد. سوم بناي «مندوسان» است كه در بلاد هند واقع شده است. چهارم «نوبهار» است كه در شهر بلخ قرار دارد. پنجم «بيت غمدان» در شهر «صنعا» مي‌باشد. ششم «كاوسان» است كه در شهر فرغانة خراسان واقع شده است. هفتم خانه‌اي است در بالاترين شهرهاي چين. گفته شده كه كلدانيان معتقد بودند كعبه خانة زحل است؛ چون قديمي بوده و عمر طولاني كرده است.25 همچنين قاضي عبدالجبّار نقل مي‌كند كه صابئين خانه‌هايي را براي عبادت به عدد هفت ستاره ساخته‌اند و مدّعي هستند كه بيت الله الحرام يكي از آنهاست. علّت اينكه اين بيت باقي مانده، اين است كه بيت زحل رمز بقا و ثبات مي‌باشد.26 شاهد ديگر بر اين مسئله، اين است كه حضرت ابراهيم(ع) از پيامبران بزرگ مورد پذيرش صابئين مي‌باشد. از اين رو، بعيد نيست كه آنها كعبه‌اي را كه به دست مبارك حضرت ابراهيم(ع) ساخته شده است، بزرگ شمرند. در پايان لازم است به اين مسئله اشاره شود كه بعضي از مورّخان و محقّقان،27 در مورد جايگاه كعبه نزد ساير ملل و اديان مي‌گويند: تمام اين مطالبي كه گفته شده برآمده از روايات مي‌باشد و ما دليل و سند تاريخي بر آن نداريم. از سوي ديگر، عواطف نقش زيادي در ظهور اين روايات داشته‌اند؛ ولي شايد نتوان ادّعاي اين محقّقان را به طور كامل در تمام موارد پذيرفت؛ زيرا اوّلاً تمامي اين اديان كه ذكر شدند از اديان سامي هستند و براي حضرت ابراهيم(ع) اهمّيت شاياني قائلند و از سوي ديگر، بر اساس آية كريمة 70 «سورة حج» كه در صدر مقاله آمده است، حضرت ابراهيم مأمور به دعوت همة مردم براي انجام مراسم حج بوده است. از اين رو، بعيد نيست كه آنها براي كعبه اهمّيت قائل باشند.ثانياً كعبه محلّ عبادت خدا بوده است و اغلب اين اديان به خداوند اعتقاد داشته‌اند. در نتيجه، بعيد نيست كه آنها هم در بيت الله الحرام به عبادت خداوند مي‌پرداختند. ثالثاً رواياتي وجود دارند كه بيان مي‌كنند پيامبران پيشين براي كعبه اهمّيت قائل بودند و طواف آن را به جا آورده‌اند. از اين رو، بعيد نيست كه پيروانشان نيز از آنها تبعيّت كرده باشند. رابعاً در برخي موارد، سند تاريخي بر مسئله وجود دارد كه در مقاله بدان اشاره شده است. خلاصه اينكه كعبه در بين اقوام و اديان گوناگون در ايّام جاهلي، داراي جايگاه رفيع بوده است.
هندوها
هندوها معتقدند كه روح در «سينا» كه اقنوم سوم از ثالوث بوذي است، هنگامي كه با همسر خود از شهرهاي حجاز ديدار مي‌كرد، در «حجرالاسود» حلول كرده است.23 به همين دليل، هندوها براي كعبه مقامي رفيع قائل بوده و آن را معبدي براي خود به حساب مي‌آوردند.
پی‌نوشت‌های این مطلب را در صفحة 63 بخوانید.