اهمّيت اذان و حقّ مؤذّن

طیّبه نیک

امروزه بيش از يك و نيم ميليارد مسلمان در اقصا نقاط دنيا پراكنده‌اند كه به شهادت حاضران، در اوقات فريضة نماز، هنگامي كه بانگ زيباي اذان از مأذنه‌ها بلند مي‌شود، به سوي محلّ عبادت، يعني مساجد جمع مي‌شوند و با اتّحاد و عشق به خدا، در مسير رستگاري گام بر مي‌دارند.

اذان در اسلام مقدّمة اقامة نماز است و جنبة‌ اعلامي دارد. كسي كه اذان را مي‌شنود، مثل اين است كه مژدة وصل و اجازة ورود به حريم ذكر و ياد خدا را يافته است. به همين لحاظ اين آواي نيكو يكي از عوامل باز دارندة مؤذّن از گناه و بدي است و تأثير افزون‌تر اين عمل در ايجاد تحوّل در جوامعي ديده مي‌شود كه اين كلمات پرمعنا را مي‌شنوند. خانم مروي، اهل «انگليس» كه اينك زهرا نام دارد، نخستين عامل گرايش خود به اسلام را شنيدن نواي اذان از پنجرة اتاقش مي‌داند و مي‌گويد: اين ندا در قلب و جان او نفوذ كرد و او را به سوي خدا فرا خواند.

اذان با نداي الله‌ اكبر، ابتدا ما را به توحيد و يگانگي خداوند فرا مي‌خواند و يادآور مي‌شود كه همة خلق و فرمان آفرينش از آن خداوند است، مشيّت او سبب هستي است و او داراي بزرگ‌ترين صفات عاليه است. پس از آن گواهي به رسالت رسول خدا(ص) مي‌دهد كه دل‌سوزانه آموزه‌هاي الهي را به مردم ابلاغ نمود. آنگاه يادآور مي‌شود كه نماز بهترين عمل است كه رستگاري را در پي دارد. از اين رو از مردم مي‌خواهد كه در اجابت اين دعوت شتاب كنند.

تاريخچة اذان در اسلام به زمان رسول خدا(ص) برمي‌گردد. در ابتداي ورود پيامبر اكرم(ص) به «مدينه» مسلمانان دور هم جمع شده بودند و براي چگونگي اطّلاع از اوقات نماز، چاره‌انديشي مي‌كردند. هر كسي نظري مي‌داد؛ امّا چون ايده‌هاي آنها به نوعي تقليد از مذاهب ديگر بود، پذيرفته نشد تا اينكه جبرئيل بر پيامبر(ص) شعار اذان را ابلاغ كرد. رسول خدا(ص) نيز از علي(ع) خواست كه كلمات اذان را به بلال بياموزد و از همان زمان بلال، غلام سياه‌پوست آزاد شدة تازه مسلمان به صورت رسمي مؤذّن شد.

گزارش

به دليل اهمّيت اذان، مؤذّن نيز به سبب اينكه ذكر و ياد خداوند متعال را در قلب‌ها زنده مي‌كند و انسان را به استفاده از آن ثمره و بهره‌اي كه خداوند متعال براي مؤمنان در نماز قرار داده است، دعوت مي‌كند، ارزشي والا دارد؛ چنان كه امام رضا(ع) از پيغمبر(ص) نقل مي‌كنند كه فرمودند: «در قيامت مؤذّنان از همة مردم سرافرازترند.» مؤذّن بهترين ياور انسان است تا او بر فرايض خود تنبّه پيدا كند. چون گاهي اشتغالات زندگي و ابتلائات مادّي چنان انسان را سرگرم مي‌كند كه حتّي از انجام واجباتش نيز غفلت مي‌كند. در چنين شرايطي، كسي كه انسان را متوجّه غفلت خود مي‌كند، بر انسان حقوقي پيدا مي‌كند.

امام سجّاد(ع) حقّ مؤذّن را در رسالة حقوق اين چنين بيان مي‌كند:

«و امّا حقّ اذان‌گو اين است كه بداني او خدايت را به ياد تو

مي‌آورد و تو را به حظّ و نصيبي كه داري، دعوت مي‌كند و او بهترين ياور و كمك تو در انجام واجبي است كه خداوند به عهدة تو نهاده است. پس او را بر اين كار سپاس‌ گوي، همچنان كه نيكوكاري را نسبت به خدا سپاس مي‌گويي و بايد بداني كه او نعمتي خدادادي است و بايد با نعمت خدا خوش‌رفتاري كني و در هر حال شكرگزار نعمت‌هاي الهي باش.»

ارزش‌هايي كه براي اين عمل بسيار ساده و هدايتگر ذكر شده است، نشان مي‌دهد كه خداوند براي كسي كه اذان مي‌گويد، اجر و پاداش فوق ‌العادّه مقرّر كرده است و امام سجّاد(ع) از آن به عنوان يك نعمت ياد مي‌كند، براي كسي كه با صوت زيباي خود بانگ اذان را سر مي‌دهد. امام صادق(ع) دربارة ارزش معنوي و پاداش و اجري كه خداوند براي مؤذّن قرار داده است، مي‌فرمايد:

«خداوند براي مؤذّن تا آنجا كه چشم كار مي‌كند و مي‌بيند و تا وقتي صدايش بلند است،‌ غفران و آمرزش قرار داده و هر تر و خشكي كه صداي او را مي‌شنود، او را تصديق مي‌كند. هر كس در مسجدي كه مؤذّن در آن اذان گفته، نماز بخواند، مؤذّن در نماز او سهم دارد و هر كس كه با اذان او متوجّه شود و نماز بخواند، او نيز در قبالش حسنه مي‌گيرد.»

با توجّه به اين روايات است كه در مي‌يابيم حقّ مؤذّن، حقّي است كه اداي آن بر ما واجب شده تا ارزش اذان را نيز عميق‌تر درك كنيم.

دیلمی در «ارشاد القلوب» روایت نموده که حارث اعور گوید:

همراه با حضرت امیرالمؤمنین(ع) سیر می نمودم تا در «حیره» به دیر نصاری برخوردیم و از آن دیر صدای ناقوس بلند بود، حضرت فرمود:

«ای حارث! آیا می دانی که ناقوس چه می گوید؟» عرض کردم: خدا و رسولش و ابن عمّ رسولش داناترند. فرمود: «ناقوس مَثَل دنیا و خرابی آن را می سراید.»

سپس از زبان ناقوس این اشعار را خواند.

«معبودی به حق و شایسته پرستش جز خدا نیست،

این را به حق و راستی می گویم.

به راستی که دنیا ما را فریفت و ما را به خود سرگرم نمود و ما را سرگشته و مدهوش گرداند.

ای فرزند دنیا آرام باش آرام!

ای فرزند دنیا (در کار خود) دقیق شو دقّتی!

ای فرزند دنیا (کردار نیک) گردآوری کن، گردآوردنی!

دنیا سپری می شود، پیوسته پیوسته.

هیچ روزی از عمر ما نمی گذرد،

جز اینکه پایه و رکنی از ما را سست می گرداند.

ما سرایی را که باقی است، ضایع نمودیم

و سرای فانی را وطن و جایگاه خویش ساختیم.

ما آنچه را در آن کوتاهی نموده ایم، نمی دانیم؛

مگر روزی که چهره در نقاب خاک کشیم.»

حارث گوید: عرض کردم: ای امیرمؤمنان! آیا نصاری تفسیر صدای ناقوس را این گونه که فرمودید، می دانند؟ حضرت فرمود:

«اگر می دانستند مسیح(ع) را به عنوان اله بر نمی گزیدند.»

حارث گوید: فردای آن روز من به نزد دیرانی رفتم و گفتم: به حقّ حضرت مسیح(ع) همان گونه که ناقوس را می‌نواختی به صدا در آور و او چنین کرد و من تفسیر آن را آن گونه که آموخته بودم، گفتم تا به پایان اشعار رسیدم.

دیرانی سوگند داد که به پیامبرتان سوگند می دهم که چه کسی این تفسیر را برایت گفته است؟ گفتم: همان مردی که دیروز همراه من بود. گفت: آیا بین او و پیامبرتان خویشاوندی است.

گفتم: آری او پسر عموی اوست. گفت: سوگند می خورم که این را از پیامبرتان شنیده و اسلام آورد و سپس گفت: من در تورات خوانده ام که پیامبر آخر زمان صدای ناقوس را تفسیر می کند.1

منبع: ارشاد القلوب، ص 373.

ادامة مطلب از صفحة 17

حضرت است كه از نمونة شمشيرهاي معمولي نيست. قهراً شمشير حضرت بايد سلاحي باشد كه بر تمامي تجهيزات پيشرفتة دشمنان حضرت فائق آيد و بتواند دژ استحكامي و تجهيزاتي و تسليحاتي دشمن را در هم شكند. اگر در رواياتي تصريح شده است كه حضرت قائم و يارانش مجرمان و ستمگران را با شمشيرهاي خود تنبيه مي‌كنند11 و اگر آمده است كه دشمنان از جانب او به جز شمشير چيزي دريافت نمي‌كنند،12 بيانگر اين حقيقت است كه به يقين كارآمدي سلاح حضرت به حدّي است كه هيچ قدرتي تاب و ياراي مقاومت در برابر آن را ندارد. اين نكته حكايت از اين دارد كه حضرت از برترين و كارآمدترين تجهيزات نظامي برخوردارند. اين برتري تسليحاتي مي‌تواند همان گونه كه به صورت باطني و معنوي و از طريق امدادهاي غيبي حاصل مي‌آيد، به صورت ظاهري و مصنوعي نيز به منصة ظهور برسد. كمال علمي و صنعتي و فنّي نيز چنين پيشرفتي را ايجاب مي‌كند.

در مجموع آنچه از برترين‌ها بيان شد، اشاره‌اي است به برخورداري دولت و حكومت حضرت از كلّية لوازم و شرايط و زمينه‌هاي جهاني شدن. مفادّ دولت كريمه بودن نيز، آن گونه كه در دعاها و روايات وارد شده، آسيب‌ناپذير بودن دولت و امام و امّت در برابر هجمه‌ها و حملات و بحران‌هاي كوبنده و شكننده است. اين آسيب‌ناپذيري، خود با بهره‌مندي حكومت از برترين‌ها و به ويژه برترين‌هاي علمي، سياسي، اقتصادي، نظامي و مردمي حاصل مي‌شود. در ساية دولت كريمه است كه اسباب عزّت و سربلندي اسلام و مسلمانان در جهان فراهم مي‌آيد و خطّ كفر و نفاق شكست مي‌خورد و كافران و منافقان ذليل مي‌شوند و در پرتوي نور چنين حكومتي است كه كرامت دنيا و آخرت نصيب انسان‌ها مي‌گردد.13 اين حقيقت گم‌شدة انسان‌ها و خواست فطرت بشر است كه به مدد الهي ساية مباركش را بر جهان مي‌گستراند و از ثمرات شيرين و گوارايش، تمامي جهان را برخوردار مي‌گرداند.

پي‌نوشت‌ها: