يك اسكناس پانصد توماني و هزاران آرزو!

سردبیر

لن تنالوا البرّ حتّي تنفقوا ممّا تحبّون

شب تاريك و سبكباران ساحل

مي‌نشيني بر كرانه، مي‌كشي از دل زبانه

او به ميدان در نبردي با ستمكار زمانه

مي‌شود ناگه به سويش تيري از دشمن روانه

قامت سرو بلندش بشكند چون از ميانه

شكر خالق مي‌گزاري، بر لبت هست اين ترانه

لن تنالوا البرّ حتّي تنفقوا ممّا تحبّون

٭ ٭ ٭

روزي ظريفي از طريق پست الكترونيكي عكسي براي من فرستاده بود كه ديدني و قابل تأمّل بود. شايد شما هم آن را ديده باشيد.

عكس يك اسكناس پانصد توماني. آنچه كه آن اسكناس را از ميليون‌ها برگ ديگر متفاوت مي‌ساخت، انبوه جملاتي بود كه با خودكار آبي پشت اسكناس نوشته شده بود. گويا اين اسكناس را از داخل ضريح يكي از امام‌زاده‌ها بيرون آورده بودند. صاحب اسكناس كه زائر محتاج و دست به دامن امام‌زادة جليل‌القدر بوده، تمام حاجات ريز و درشت خودش را پشت اسكناس نوشته بود؛ به گونه‌اي كه سرتاسر اسكناس، پوشيده از جملات و فهرست حاجت‌هاي آن حاجتمند شده بود؛ از جمله در اين فهرست درمان درد مزمن و صعب‌العلاج مادر پيرش، قبولي در كنكور دانشگاه، درخواست خريد خانة مسكوني، تهية نان شب بچّه‌ها و .... همگي صدر تا ذيل آن برگ اسكناس را پر كرده بودند. اگر كسي حوصله مي‌كرد و معادل ريالي هزينة بخشي از نيازمندي‌هاي آن زائر را محاسبه مي‌كرد، چيزي حدود سيصد ميليون تومان لازم مي‌آمد تا مشكلاتش مرتفع شود. بخش‌هاي ديگر كه اساساً با ميلياردها ريال و دلار هم دست يافتني نبودند.

شايد آن زائر از ياد برده بود كه با بلايي كه بر سر اسكناس پانصد توماني آورده، ديگر هيچ رانندة تاكسي هم حاضر به قبول آن از هيچ مسافري نبود، بگذاريم و بگذريم.

قصّة ما و اهل بيت(ع) به اينجا رسيده كه گاه از روي جهالت ما، به ازاي يك كاسه آش نذري و يك هزار توماني كه به صندوق‌هاي جمع‌آوري صدقات كنار خيابان مي‌اندازيم، سيصد ميليون تومان طلب مي‌كنيم.

مي‌خواستم عرض كنم كه اين گونه معامله كردن، يعني ذوات مقدّسه را در يك ضريح نقره‌اي به وديعه گذاردن و در وقت عرض نياز به سويشان دويدن، به مزاح نزديك‌تر است تا ولايت‌مداري.

اگر نگويم به نوعي، ظالمانه‌ترين معامله‌اي است كه در حقّ يك انسان معمولي مي‌توان داشت تا چه رسد با برگزيده‌ترين مردان صالح، مصلح و معصوم خداوند. پرواضح است كه زائر، اسكناس اهدايي پانصد توماني را ما به ازاي حاجاتي كه برآورده مي‌شود، نمي‌شناسد و بنده هم نمي‌خواهم عرض كنم براي رفع حاجات ريز و درشت نبايد به سوي ابواب حوائج رفت. آنان سادات و مواليانند و به دليل رفعت مقام و شأن و عزّتي كه نزد خداوند دارند، در مقام شافع، واسطة شايسته‌اي براي برطرف شدن حاجاتند و از روي شفقت و به اذن الله، هماره ياري‌رسان حاجتمندان و سائلانند و چه بهتر كه ما همة حاجاتمان را نزد ايشان ببريم و از تكدّي نزد صاحبان جاه و مال دنيوي كه در بي‌عنايتي شهره‌اند، پرهيز كنيم؛ امّا مي‌خواهم عرض كنم معاملة يك سوية ما از اين رو ظالمانه است كه تنها براي رفع حاجات دنيوي ريز و درشتمان به سوي اين حضرات مي‌رويم و در باقي ماجراها و سير و سلوكمان در گسترة زمين، رويكردي به آنان نداريم و گوش جانمان در برابر خواسته‌ها و فرامين آنها كه عين فرامين و اوامر و نواهي حضرت حق است، بسته مي‌باشد.

اين سخن‌كوشي عين آكنده گوشي است. گوشمان چنان آكنده است كه شنوايي را از دست داده است.

پوشيده و بي‌آنكه بر زبان بياوريم، آن حضرات را در خدمت هواجس خويش وارد كرده‌ايم؛ بي‌آنكه حقّي در امر و نهي

براي آنان قائل باشيم. اگر نيك بنگريد، در معاملات و مناسبات سال و ماه ما مردم، آن وقت كه به تجربة‌ پيري و كهنسالي نشستيم و به عبارتي عموم جوارح و اعضاي فعّال بدنمان روي به كهولت نهاد، براي استخوان سبك كردن در صف اوّل جماعت مساجد بيتوته مي‌كنيم و نوبت مي‌گيريم. متأسّفانه در آن موقع هم سر در پي تضمين ملكيّت غرفه‌ها و رواق‌هاي بهشت و افزايش تعداد حوريه‌ها گذاشته‌ايم. اين هم از همان جنس معامله‌اي است كه بدان خو كرده‌ايم. عمل ما، تابعي از عمل تجّار است كه همه چيز و همه كس را براي تجارت و سود مي‌خواهند.

روزي براي زيارت قبور شهداي مدفون در «بهشت زهرا»، گذارم شهيد مجيد حدّاد عادل افتاد. قطعه شعر بسيار زيبايي بر سنگ قبر حك شده بود بر وزن اين آية قرآني «لن تنالوا البرّ حتّي تنفقوا ممّا تحبّون» همين آيه هم به عنوان مصرعي از ابيات بيان شده بود. آن قطعه را در مطلع مقاله ذكر كردم. معني آيه اين است: خداوند كريم مي‌فرمايد: «هيچ گاه به مقام برّ و نيكي نمي‌رسيد؛ مگر آنكه آنچه را كه دوست داريد، انفاق كنيد.» شايد اين پاسخ زيبا و رندانه‌اي باشد براي اين جملة دعايي كه

گاه مي‌خوانيم «ربّنا فغفرلنا ذنوبنا و كفّر عنّا سيّئاتنا و توفّنا مع‌الابرار؛ اي ربّ ما و خداوند ما، گناهان ما را ببخش، سيّئات و آلودگي‌هاي ما را بپوشان و ما را در زمرة آنان بميران»!

اين درخواست قرار گرفتن در صف «ابرار» بسيار بلندتر از تقاضاي آب و نان و شغل است و معمولاً براي نيل بدان هم كسي اسكناسي در ضريح امامزادگان نمي‌اندازد؛ امّا تقاضاي بلندي است. درخواست ورود در جمع ابرار و محشور شدن با ابرار.

آن آيه شايد پاسخي براي اين تقاضا باشد. «لن تنالوا البرّ حتّي تنفقوا ممّا تحبّون» شرط برآورده شدن اين دعا، انفاق دوست داشتني‌ترين داشته‌هاست. اگر همان لحظه كه دست به دعا برداشته‌ايم، صدايي ما را مخاطب قرار دهد كه اي سائل در ازاي آن، چه خواهي داد؟ آيا پاسخي داريم؟

شايد گمان كنيم دست در جيب كردن و يك برگ اسكناس مچاله شده يا اتوكشيدة پانصد توماني را در كف دست فقيري افكندن، پاسخ سؤال خواهد بود و ما به ازاي حاجت! آيا دوست داشتني‌ترين چيز از جمع جملة دارايي‌هاي ما، همين اسكناس و حتّي يكصد برابر آنست؟ بي‌شك چنين نيست! آيه هم پاسخ مي‌دهد: «لن تنالوا» نمي‌رسيد؛ ايجاد و درك آمادگي انفاق تمام و انفاق دوست‌داشتني‌ترين داشته‌ها، شرط تجربة آن مقام است. شايد استقرار در مقام آمادگي تمام براي انفاق تمام، درخود و با خود، تجربة مقام ابرار را نهفته داشته باشد.

حكايتي شنيدني در آثار يكي از اهل زهد و معرفت در خاطر دارم كه خلاصة آن را بيان مي‌كنم. شايد حكايت در يكي از آثار مرحوم شيخ عطّار نيشابوري آمده باشد. مردي صاحب مُكنت و جاه و جلال، هر از چندي به نزدِ يكي از بزرگان اهل معرفت مي‌آمد و از وي تقاضاي معرفت و مقام اهل راز و امثال اينها مي‌كرد. وقتي تقاضا مكرّر شد، شيخ او را صدا كرد و از وي خواست به بازار قصّابان رفته و شكمبة گوسفندي خريده و بياورد. اين موضوع بر مرد بسيار سنگين آمد. سال‌هاي درازي خدمت‌كاران آشپزخانه او را خدمت كرده بودند و حالا بايد برود به بازار قصّابان و شكمبه خريداري كند و پيش چشم رهگذران كوچه و بازار بياورد. با اين‌همه پذيرفت و بر خود چيره شد و رفت.

آن صاحب مكنت، شكمبه به دست بازگشت و به محضر شيخ رسيد. به او گفته شد به سر جوي آب ميان شهر رفته و شكمبه‌ها را تميز كند و باز گردد.

اين تقاضا سخت‌تر از خريد شكمبه بود. با اين همه به جا آورد و بر خود فائق آمد و در خود شكست. ديگر از آنچه براي خود قائل بود، از اعتبار و خدم و حشم و لباس فاخر كه به سبب آن بر ديگران مي‌نازيد، چيزي نمانده بود.

در برگشت، شيخ فرمود: به آشپزخانه برود، شكمبه را طبخ كند و در كسوت خادمان، مؤمنان را پذيرايي كند... بگذريم!

تا اين حيثيّت و اعتبار ظاهري، پيش چشم قربي دارد و آمادگي كندن آن همه را از خود نداريم، آن تقاضاي بلند، نوعي گستاخي است.

تا براي مردم و براي مؤمنان خود را به زحمت نيافكنده باشيم تا در جانمان اين اتّفاق نيافتاده باشد و انفاق در جانمان و عملمان متجلّي نشده باشد، راه به جايي نخواهيم برد. به صرف دست به دعا برداشتن، نماز مستحبّي فراوان خواندن و بي‌خبر از آنچه بر خلق روزگار مي‌گذرد، روزگار گذراندن، چيزي عايدمان نخواهد شد.

ما در خدمت در نيامده، سوداي درك مدارج عالي ملكوت اعلا در سر مي‌پروريم. ديگران را به سختي مي‌افكنيم؛ امّا خود تحمّل بار مؤمنان نمي‌كنيم. ترديدي نيست كه در ميان همين شهرهاي شلوغ مي‌توان مرداني را يافت كه هنوز حاجت بر زبان نياورده، حاجت روايند.

آنان قبلاً در خود، مقدّمات را حاضر ساخته‌اند؛ استعداد بركشيده شدن را در خود فراهم آورده‌اند.

چرا گمان مي‌كنيم با به جا آوردن صورت اعمال و احكام و حتّي اصرار ورزيدن در آن و گاه ابتلا به وسواس در اداي حروف ادعيّه و اذكار از مخارج صحيحش از زمين جسته و بر اريكة عيش و تنعّم بهشتي مي‌توان نشست؟ اين سخن از بنده نيست.

خداوند كريم در آية مباركه مي‌فرمايد: «لَّيْسَ الْبِرَّ أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ...؛1 نيكوكاري آن نيست كه روي خود را به سوي مشرق و [يا] مغرب بگردانيد.» اينكه جملة‌ همّت خود را مصروف قبله و كشف سمت و سوي دقيق آن براي برپا داشتن نماز كنيد، برّ نيست. اين انفاق كنندگان به خويشان و يتيمان و مسكينان و واماندگان و بردگان، اين زكات دهندگان و راست قامتان در وقت هجوم محروميت‌ها و بيماري‌ها و جنگ‌ها هستند كه از ابرارند.

«أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ؛2 آنان صادقان راستگو و پرهيزگارند.»

در جملة اين شرايط بيان شده براي احراز مقام برّ، خود را به سختي افكندن در خدمت به محرومان و مسكينان، بر دوش كشيدن رنج از پاي افتادگان و گذار از بهترين داشته‌ها در مسير رفع حاجت حاجتمندان پُر رنگ‌تر از هر امر و تكليف نمودار مي‌شود.

شايد راز بسياري از پاسخ نگرفتن‌ها در وقت التجاء و التماس در همين امر نهفته باشد.

در خدمت درنيامده، با چند صبا ركوع و سجود خشك و خالي، طالب طيّ ‌الارض و ديدار امام زمان(ع) نيز مي‌شويم.

هيچ در احوال بسياري از مؤمنان ملاقات‌كننده با امام زمان(عج) و صاحبان كرامت مطالعه كرده‌ايد؟ كم نيستند حمّالان و قفل‌سازان و خادماني كه امام(ع) به ملاقات آنان آمده‌اند يا آنان را واسطة فيض رساندن به ساير حاجتمندان ساخته‌اند؛ در حالي كه جمع كثيري از زاهدان و عابدان، واسپس سال‌ها عبادت و زهد و علم، پا از آستانة مسجد هم بيرون نگذاشتند تا چه رسد به طيّ‌الارض و ديدار ملكوت آسمان و زمين. بد نيست از لسان قرآن دربارة‌ اوصاف ابرار بشنويم:

«انّ الابرار يَشربونَ مِن كاسٍ كان مزاجُها كافورا...؛3

به يقين، ابرار و نيكان از جامي مي‌نوشند كه با عطر خوشي آميخته است. از چشمه‌اي كه بندگان خاص (عبادُالله) خدا از آن مي‌نوشند و از هر جا بخواهند، آن را جاري مي‌سازند.

آنها وفاكنندگان نذر خودند و از روزي كه شرّ و عذابش گسترده است (قيامت)‌مي‌ترسند و غذاي خود را با آنكه بدان نيازمندند، به «فقير» و «يتيم» و «اسير» اطعام مي‌كنند.

آنها مي‌گويند: ما شما را به خاطر خدا اطعام مي‌كنيم و هيچ پاداش و سپاسي از شما نمي‌خواهيم. ما از پروردگارمان ترسانيم، در آن روزي كه عبوس و سخت است.

به خاطر اين عقيده و عمل خداوند آنان را از شرّ آن روز نگه مي‌دارد و از آنها استقبال مي‌كند؛ در حالي كه شادمان و مسرورند و در برابر صبرشان، بهشت و لباس‌هاي حرير بهشتي را به آنها پاداش مي‌دهد ... »

ترجمة آيات ذكر شده، از سورة «انسان» يا «هل اتي» بود. بد نيست بدانيم اين سوره در شأن اهل ‌بيت(ع) نازل شده است. شأن نزول آن نيز به واقعه‌اي شنيدني بر مي‌گردد. علماي بسياري از عامّه و خاصّه، اين واقعه را ذكر كرده‌اند.

روزي امام حسن و امام حسين(ع) بيمار شدند. پيامبر خدا(ص) به همراه جمعي به عيادت آنان آمدند و به امام علي(ع) پيشنهاد كردند تا براي شفاي فرزندان خود نذري كند. امام علي(ع) و حضرت فاطمه(س) و كنيزشان، فضّه نذر كردند كه اگر آن دو شفا يابند، سه روز روزه بگيرند. حسن و حسين(ع) از بيماري شفا يافتند و آنان براي اداي نذر خود، روزه گرفتند؛ در حالي كه چيزي در خانه نداشتند.

امام علي(ع)، از شمعون خيبري سه صاع جو به قرض گرفت. فاطمه(س) يك صاع آن را آرد كرد و پنج قرص نان پخت. هنگام افطار سائلي (فقيري) بر در خانه آمد و گفت: سلام بر شما اي خاندان محمّد(ص) فقيري مسلمانم، غذايي به من دهيد. خداوند به شما از غذاهاي بهشتي عطا كند. آنان مسكين را بر خود مقدّم داشتند و در آن شب جز آب ننوشيدند. روز دوم را همچنان روزه گرفتند. به هنگام افطار، يتيمي بر در خانه آمد