پيامبر اعظم(ص)؛ مظهر و مجلّاي اسم اعظم حق تعالي

فاطمه محمّدی آرانی

مقدّمه

از منظر عرفان، عالم هستی ناشی از تجلّیات و جلوه های خاصّ اسماء و صفت های گوناگون خداوند است. اسم اعظم حق تعالی نیز مظهری دارد و آن مظهر، انسان کامل یا حقیقت محمّدی(ص) است. از آن رو که پیامبر اعظم(ص) مظهر و مجلّای اسم اعظم حق تعالی است، مقام و مرتبت او برتر از کلّ دایره هستی است؛ تمامی مراتب کمالی پیامبران پیشین در وجود مقدّس او جمع است. کتاب او نیز بر کتاب های انبیای پیشین برتری دارد؛ زیرا به حسب اختلاف مراتب آورندگان، «آورده» نیز تفاوت دارد؛ سعه محمول به قدر سعه حامل است. کتاب پیامبر اعظم(ص) نه تنها معارف پیشین را تصدیق می کند؛ بلکه بر آنها هیمنه و سلطه و اشراف دارد. به همین دلیل، شریعت قرآن، خاتم همه شریعت هاست و ولایت اولیای قرآن نیز به حسب همین میزان «ولایت ختمیّه» است.

در این مقاله سعی بر این است که شخصیّت پیامبر اعظم(ص) و جایگاه رفیع ایشان در نظام هستی از منظری عرفانی مورد تبیین و بررسی قرار گیرد.

مظهريّت اسم اعظم و آينة‌ تمام نماي حق

آفرينش عالم از ديدگاه عرفا، ظهور اسماء و صفات حق تعالي است. جهان،‌ نظامي حساب شده با درجات تفكيكي دارد و هر مظهري تقدّم و تأخّر خود را از تقدّم و تأخّر اسمي كه مظهر آن است، به دست آورده. بنابراين، هيچ يك از مراتب به تنهايي نمي‌توانند آينة تمام‌نماي حق واقع شوند؛ بلكه هر مرتبه‌اي از مراتب متعدّد هستي،‌ نشانه و آيتي الهي يا اسمي از اسماي حق‌ تعالي است. اطلاق لفظ «عالم» بر كلّ دايرة ‌هستي نيز بر همين وجه است؛ زيرا هر فردي از افراد عالم، علامت و نشانه‌اي بر اسمي از اسماي الهي است. بر اين اساس، عالم تكوين به اعتبار مجموع و لحاظ تمامي مراتب، حاكي از اسم جامع تمامي اسماء و صفات (اعم اعظم) مي‌باشد.1 اسم جامع تمامي اسماء و صفات، اسم شريف «الله» است. اسم «الله»، اسم ذات متّصف به صفات و اسماء و جامع تمامي اسماست؛ به همين دليل آن را اسم اعظم خوانده‌اند.2 هر اسمي از اسماء را كه در نظر آوريم عبارت از ذات به اعتبار صفتي از صفات خواهد بود؛ مثلاً، عليم به اعتبار علم، يا قدير به اعتبار قدرت و مانند آن؛ به خلاف اسم «الله» كه ذات به اعتبار جميع صفات و به بياني، اسم اعظم الهي است و جملة شريفة «الله اكبر» نيز همين معنا را مي‌رساند.3

اسم اعظم، مثل ساير اسماء احتياج به مظهر دارد، بايد مظهر آن از حيث سعة وجودي محيط بر همة مظاهر باشد. حقيقت مقدّس محمّدي(ص) مظهر جامع اسم «الله» است. بر اين اساس، همان گونه كه اسم شريف «الله» در حقيقت و مرتبه بر همة اسماء مقدّم و بر جميع اسماء تجلّي نموده است، مظهر اين اسم جامع كه انسان كامل محمّدي(ص) است، بر همة مظاهر ديگر الهي مقدّم بوده و مي‌تواند به طور كامل مرآت حق‌نما باشد؛4 واسطة ظهور همة خيرات و بركات و سرمنشأ تحقّق عوالم جبروت و ملكوت و عالم شهادت است. از همة موجودات عالم امكان، چه ابداعي باشند يا تكويني، نزولي باشند يا صعودي، كامل‌تر است و ذات مقدّسش در مرتبة حقايق هستي و موجودات عالم، امكان جلوه‌گري پيدا مي‌كند.

هيچ يك از انبيا از اين منصب برخوردار نيستند؛ زيرا آنان مظهر تجلّيات اسماء و صفاتي‌ هستند؛ امّا مقام نبيّ ختمي، مقام ولايت مطلقه است كه بر همة اشياء احاطه دارد. اوّلين جلوة ظهور و تجلّي حق با او شروع شده و به او نيز ختم مي‌گردد. هموست كه بدين مقام با بيان «كنت نبيّاً و آدم بين ‌الماء و الطّين»5 اشاره

دارد. امام ‌خميني(ره) در حاشية خود بر اسفار، با طرح مسئلة مظهريّت اسماي الهي، در اين موضوع به تفصيل بحث كرده و بر اين باور است كه همة پديده‌هاي عالم، مظاهر وجود حق ـ سبحانه ـ هستند، گرچه يكي مظهر اسم «عليم» است و ديگري مظهر اسم «قدير» و مانند آن، امّا انسان كامل كه مظهر اسم اعظم است، در واقع، مظهر همة اسماي الهي است؛ چون اسم اعظم جامع همة اسماي الهي است.

مطابق همين حقايق عرفاني است كه انسان كامل مَثَل اعلاي الهي و آيت كبراي اوست و هر كس او را بشناسد، در حقيقت خداي سبحان را شناخته است؛ زيرا انسان كامل با هر يك از اوصاف و جلوه‌هاي وجودي خود، آيتي از آيات الهي است.6

مظهريّت اسم اعظم و احاطه بر همة مظاهر

حقيقت محمّدي(ص) به دليل اتّحاد با اسم اعظم، بر همة مظاهر و تعيّنات احاطة كامل دارد. تعيّن اين حقيقت بر تمامي تعيّنات مقدّم است. پيدايي و چهره‌گشايي مراتب موجودات از مراتب تجلّي و فيوضات اوست؛ زيرا بي هيچ واسطه‌اي، كمالات هستي را از آفتاب ذات احديّت دريافت مي‌نمايد؛ امّا حقايق ديگر كه تاريك‌نشينان ظلمت عدمند، از او نور وجود و پرتوي فعليّت و ظهور مي‌گيرند.

انسان كامل محمّدي(ص) آينة تمام نماي همة اسماي حسنا و صفات عالي است، پرتوي خورشيد حقيقت و وجود منبسط است كه از اعيان ثابته، ظلمت عدم، را مي‌زدايد و آنها را از لوث عدم تطهير مي‌كند.

مظهريّت اسم اعظم و تجلّي در تمامي حقايق

مظهر اسم اعظم، حقيقت محمّدي(ص) است كه مظهر و تجلّي‌گاه تامّ حق تعالي است و بر تمامي مظاهر اسماء احاطه دارد. به ديگر سخن، اسم اعظم به اعتبار وجود، عين حقيقت محمّدي(ص) است؛ زيرا از آن رو كه هر صورت و ظاهر با اصل متّحد است، عين ثابت محمّدي(ص) با اسم اعظم در وجود خارجي اتّحاد دارد و خاصيّت اتّحاد با اسم اعظم كه جامع تمامي اسماست، تجلّي در تمامي حقايق و ماسوي الله مي‌باشد. پس در تمامي مظاهر، اسماء و صفات سريان دارد به اعتبار احاطه و سريان در تمامي مظاهر، مقدّم و محيط بر تمامي اسماء و مظاهر است.

حقيقت او در آسمان رفعت و عزّتي است كه به اعتبار ذات در كمال بطون و خفاست و به اعتبار سريان، عين هر چيز است.

اينكه از رسول اكرم(ص) وارد شده است «اوّل ما خلق الله نوري»7 يا «اوّل ما خلق الله العقل»،8 بر مراتب و تجلّيات و تنزّلات وجودي حمل مي‌گردد و اين با حق و بطون اصل ذات و حقيقت او منافات ندارد.

ولايت، در اصطلاح اهل معرفت، حقيقت كلّيه‌اي است كه شأني از شئون ذاتية حق و متّصف به صفات الهي و علّت ظهور وجود در حقايق خلقي است. حقيقت ولايت، وجود متجلّي در تمامي حقايق است. مبدأ تعيّن آن، حضرت احديّت وجود و انتهاي آن، عالم مُلك و شهادت است و در تمامي حقايق سريان و جريان دارد.

دايرة ولايت كلّيه، تمام‌‌تر و كامل‌تر از دايرة نبوّت است. بنابراين، نبوّت به اعتبار آنكه جهت خلقي است، ختم مي‌شود؛ امّا ولايت، دائمي است؛ زيرا وليّ بر خلاف نبيّ اسمي از اسماي حق است و جهت خلقي، موقّت، امّا جهت حقّي دائمي است.9

جامعيّت شخصيّت پيامبر اعظم(ص) و ارتباط آن با جامعيّت قرآن

عرفا با تعبيرات مختلف بر جامعيّت قرآن و ارتباط آن با جامعيّت شخصيّت پيامبر اكرم(ص) تأكيد مي‌كنند10 و از خود پيامبر(ص) نقل مي‌كنند كه فرمود: «اوتيت جوامع الكلم؛11 به من پيام و سخن جامع داده شده است.» از آن رو كه قرآن، مظهر اسم شريف «الله» و از مظاهر و تجليّات مقام جامع احدي است، كامل‌ترين كتاب است و به دليل مظهريتّش نسبت به اسم جمعي، تمامي اسماي ربوبي را منعكس مي‌كند و به همين دليل است كه شريعت قرآن، خاتم همة شرايع و ولايت مقيّده است. بنابراين، اولياي پيشين تابع اولياي محمّدي(ص) مي‌باشند. به همين دليل است كه حضرت‌ اميرالمؤمنين(ع) مي‌فرمايند: «كنت ولّياً و آدم بين الماء و الطّين»12 و نيز رسول گرامي(ص) در بيان شأن و منزلت ايشان مي‌فرمايند: «بعث علي كلّ نبيّ سرّاً و معي جهراً.»13

سيّد حيدر آملي در اين زمينه مي‌فرمايد:

در ميان كتب آسماني پيش از قرآن، دو كتاب از برتري بيشتري برخوردارند و آن دو، تورات و انجيل است. بديهي است كه اين دو كتاب آسماني همانند هم نبوده؛ بلكه تمايزات و تفاوت‌هايي با يكديگر دارند؛ زيرا در غير اين صورت هر كدام از ديگري كفايت مي‌نمود. گفته‌اند: بر حسب مقامات حضرت موسي(ع)، تورات مظهر ظاهر بوده و به جهان‌هاي ظاهري و جسماني بيشتر توجّه نموده و در مقابل، به مقتضاي مقام جناب عيسي(ع)، انجيل مظهر باطن بوده و به جهان‌هاي باطن و روحاني بيشتر نظر داشته است؛ ولي به تناسب جامعيّت مقام رسول خاتم(ص)، قرآن جامع كمالات ظاهر و باطن بوده و به هر دوي اين جهان‌ها آن‌چنان كه شايسته و بايسته است، توجّه نموده و امور دنيا و آخرت را توأم بر عهده مي‌گيرد.14

بر اين اساس، قرآن كامل‌ترين كتاب‌ها و شريعت آن، شريف‌ترين شريعت‌هاست، تمامي كلمات وجودي را در بر دارد و از اين رو، به «جوامع الكلم» تعبير شده است.15 به دليل آنكه قرآن داراي جميع مراتب كمالي است و به ديگر سخن، خلاصة كتب الهي كه بر انبيا نازل شده، بر قلب خاتم انبيا نازل شده است،16 عنوان «قرآن» نيز كه جامع همة مراتب و كمالات است، تنها بر وحيِ نازل بر خاتم انبيا اطلاق شده و بر ساير اقسام وحي كه بر انبياي پيشين نازل شده، اطلاق نگرديده است: «وَ أنزَلنَا إلَيكَ الكِتابَ بِالحَقِّ مُصَدّقَاً لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَ مُهَيْمِناً عَلَيْهِ؛17 يعني قرآن كريم نه تنها معارف كتاب‌هاي پيشين را تصديق مي‌نمايد؛ بلكه بر آنها هيمنه و سلطه و اشراف دارد18و تا از لحاظ درجة وجود، حائز رتبة برتر، نسبت به كتاب‌هاي گذشته نباشد، شايستة سلطه و نقض و ابرام و مانند آن نخواهد بود. از همين مطلب چنين استفاده مي‌شود كه تمامي مراتب كمال پيامبران پيشين در رسول خاتم(ص) جمع مي‌باشد.

پي‌نوشت‌ها: