محمّد گلشن
بشر همواره به دنبال عقاید و معلومات ویژه خود و افکار و عواطفی که او را احاطه کرده، به یک سلسله آداب و رسوم پای بند بوده است. آداب و سنّت ها در حقیقت، آینه و نمایشگر روح انسان ها و جوامع بشری است؛ زیرا تصوّرات، اندیشه ها و عقاید و افکار در آداب و رسوم ملّت ها و افراد جلوه گر می شود. از زمان هبوط حضرت آدم(ع) به زمین تا به امروز یک سلسله آداب و رسوم در میان خداپرستان و موحّدان مرسوم بوده که با سنن نوع بشر متفاوت است، این رجال و برگزیدگان به نام انبیا، مطالبی را به صورت وحی و الهام از دستگاه آفرینش دریافت کرده و به مردم جهان عرضه کرده اند. سیره و روش زندگی حضرت محمّد(ص) به عنوان خاتم پیامبران، از جمله روش هایی است که خداوند آن را به عنوان یک نمونه مورد تأیید برای انسان ها توصیه کرده است و به روشنی در قرآن کریم رسول اکرم(ص) را به عنوان یک اسوه و الگوی حسنه که متخلّق به اخلاق الهی و پسندیده می باشد، معرفی کرده است.
آداب نماز پيامبر(ص)
در كتاب «مكارم الاخلاق» روايت شده كه رسول خدا(ص) فرمودند: «نور چشم من در نماز و روزه قرار داده شده است؛ يعني آن دو را از هر چيز دوست‌تر دارم.» در كتاب «اماليِ» شيخ طوسي از رسول خدا(ص) روايت شده كه فرمود: «اي اباذر! خداي عزّوجلّ روشني چشم مرا در نماز قرار داده و آن را محبوب من گردانيده، همچنان كه طعام را بر گرسنه و آب را بر تشنه محبوب ساخته است.» سپس فرمود: «آدم گرسنه با خوردن غذا و تشنه با نوشيدن آب سير مي‌شود؛ امّا من با خواندن نماز سير نمي‌شوم.»
1. نمازهاي مستحبّي پيامبر(ص): پيامبر(ص) دو برابر نمازهاي واجب، نماز مستحبّي به جا مي‌آورد، ايشان هنگام اذان ظهر هشت ركعت نافله، چهار ركعت نماز ظهر و سپس هشت ركعت نافله و چهار ركعت نماز عصر، سه ركعت نماز مغرب و سپس چهار ركعت نافله و چهار ركعت عشا و دو ركعت نمار شفع، سپس هشت ركعت نماز شب و سه ركعت وتر (2 ركعت شفع و يك ركعت وتر) و دو ركعت نماز نافلة صبح و دو ركعت نماز صبح به جاي مي‌آورد.
2. نماز جماعت پيامبر(ص): در «تنبيه الخواطر» آمده است كه لقمان مي‌گويد: پيامبر(ص) صفوف ما را منظّم مي‌كرد كه گويا مانند چوب‌هاي تير هيچ گونه كجي نداشت و گاهي كه مي‌ديد ما غفلت داريم، تذكّر مي‌داد و بنابراين روزي هنگام تكبيرة الاحرام متوجّه مردي شد كه سينه‌اش جلوتر از ديگران است. فرمود: بندگان خدا، صفوف خود را منظّم كنيد؛ وگرنه بين دل‌هايتان اختلاف و تفرقه خواهد افتاد. پيامبر(ص) در نماز دست به شانه‌هاي ما مي‌گذاشت و مي‌فرمود منظّم و صاف بايستيد؛ وگرنه دل‌هايتان دچار تفرقه خواهد شد.
آداب قرائت قرآن پيامبر(ص)
شيخ ابوالفتوح رازي در «تفسير» خود نقل كرده كه
رسول خدا(ص) نمي‌خوابيد تا مستحبّات را تلاوت كند و مي‌فرمود:
«در اين سوره‌ها آيه‌اي است كه از هزار آيه برتر است»، گفتند: چه سوره‌هايي است، فرمود: «سورة حديد، حشر، صف، جمعه و تغابن.»
در كتاب «مجمع البيان» روايت شده كه حضرت علي(ع) فرمود:
«رسول خدا(ص) سورة «سبّح اسم ربّك الاعلي» را دوست داشت و فرمود: اوّل كسي كه گفت: «سبحان ربّي الاعلي» همانا ميكائيل بود.»
در مجمع البيان آمده است: پيامبر(ص) وقتي كه سورة اعلي را مي‌خواند، مي‌فرمود: «سبحان ربّي الاعلي».
آداب دعا كردن پيامبر(ص)
دعاي پيامبر(ص) هنگام برخاستن: هنگامي كه پيامبر(ص) از جايي برمي‌خاست، مي‌فرمود: «سبحانك الّلهمّ و بحمدك اشهد ان لا اله الّا انت استغفرك و اتوب اليك؛ يعني منزّه هستي اي خداوند كه به ستايش تو مشغولم گواهي مي‌دهم كه جز تو خدايي نيست و از تو آمرزش مي‌خواهم و به سوي تو توبه مي‌نمايم.»
دعاي پيامبر(ص) هنگام نگاه كردن در آينه: پيامبر(ص) وقتي كه در آينه نگاه مي‌كرد، مي‌فرمود: «الحمدالله الّذي اكمل خلفي و احسن صورتي و زان منّي ماسان من غيري و هداني للاسلام و من علي بالنبوّه» به اين معنا كه ستايش خداوندي را كه آفرينش من را كامل و صورت من را زيبا قرار داد و مقابل عيب ديگران مرا زينت بخشيد، به اسلام هدايتم كرد و با نبوّت، نعمت بزرگي به من عطا كرد.
شمائل پيامبر اكرم(ص)
پيامبر اكرم(ص) در دنيا و ناملايمات آن، هرگز به خشم نمي‌آمد و چون حقّي پايمال مي‌شد، از شدّت خشم كسي او را نمي‌شناخت و از هيچ چيز پروا نداشت تا آنكه حق را ياري كند.
امام حسين(ع) در خصوص برخي ويژگي‌هاي آن حضرت مي‌فرمايد: «از پدرم از وضع داخلي رسول خدا(ص) سؤال كردم، پس فرمود: «به منزل رفتنش به اختيار خود بود و چون به منزل تشريف مي‌برد، اوقات خويش را به سه بخش تقسيم مي‌كرد: قسمتي را براي عبادت خدا و بخشي براي اهل بيت خود و جزئي را به خود اختصاص مي‌داد. آن بخشي را كه مربوط به خودش بود، به صادر كردن دستورهاي لازم به خواصّ اصحاب و رسيدگي به كارهاي عمومي مردم صرف مي‌كرد.» در جاي ديگر امام حسين(ع) مي‌فرمايد: «از پدرم اميرالمؤمنين(ع) از سيرة رسول خدا(ص) در خارج از منزل پرسيدم، فرمود: «رسول خدا(ص)
زبان خود را از غير سخنان مورد لزوم باز مي‌داشت و با مردم انس مي‌گرفت و آنان را از خود دور نمي‌كرد، بزرگ هر قومي را گرامي مي‌داشت و او را بر قومش حاكم مي‌كرد».»
باز هم از امام حسين(ع) نقل است كه فرمود: «به طور دائم خوشرو و خوشخوي و نرم‌خوي بود، خشن و درشتخو و فحّاش و عيبجو نبود و كسي را زياد مدح نمي‌كرد و از چيزي كه به آن رغبت و ميل نداشت، غفلت مي‌ورزيد و به طوري كه مردم از او نه مأيوس و نه نااميد مي‌شدند. هرگز كسي را سرزنش نمي‌كرد و از او عيب نمي‌گرفت و لغزش و عيب‌هاي مردم را جست‌وجو نمي‌كرد و سخن نمي‌گفت: مگر در جايي كه اميد ثواب در آن داشت.»
امام محمّد غزالي در كتاب «احياء العلوم» خود، پيرامون برخي از آداب و سنن پيامبر اكرم(ص) مي‌گويد: رسول خدا(ص) گفتارش از همه فصيح‌تر و شيرين‌تر بود، سخنانش همه كوتاه و جامع و خالي از فضول و وافي به تمام مقصود بود و كلمات گفتارش به يكديگر پيوستگي داشت.
رسول خدا(ص) در خصوص خصوصيّات فردي خود در جايي مي‌فرمايد: «بدانيد كه هر عبادتي در ابتدا شدّت و افراطي دارد، بعد اين حالت به فترت و سستي بر مي‌گردد، پس كسي كه شدّت عبادتش بر طبق سنّت من بشود، راه را پيدا كرده و هر كس مخالف سنّت شد، گمراه گشته و عمل او تباه خواهد بود، مردم بدانيد من نماز مي‌خوانم، مي‌خوابم، روزه مي‌گيرم، افطار مي‌كنم، مي‌خندم و گاهي مي‌گريم. پس هر كس از راه روشن سنّت من اعراض كند، از من نيست.»
آداب معاشرت پيامبر اكرم(ص)
در اين باب نيز روايات بسياري نقل شده كه هر يك بيانگر خلق و خوي و آداب معاشرت نيكوي پيامبر اكرم(ص) است كه مي‌تواند راهنماي مناسبي براي پيروان آن حضرت باشد.
ديلمي در كتاب «ارشاد القلوب» روايت كرده كه: آن حضرت اگر به خوردن چيزي دعوت مي‌شد، آن را كوچك نمي‌شمرد؛ هر چند خرمايي پوسيده باشد. مخارج زندگي ايشان سبك و داراي طبع بزرگ و خوش معاشرت و خوشرو بود. بدون اينكه بخندد، هميشه تبسّمي بر لب داشت، بدون اينكه چهره‌اش درهم كشيده باشد، اندوهگين به نظر مي‌رسيد، بدون اينكه از خود ذلّتي نشان دهد، همواره متواضع بود، بدون اينكه اسراف بورزد، سخي بود. دل‌نازك و به همة مسلمانان مهربان بود و هرگز دست طمع به سوي چيزي دراز نكرد. تواضع و فروتني از خصوصيّات بارز آن حضرت بود تا آنجا كه ايشان در جايي مي‌فرمايد: «از چند چيز تا هنگام مرگ دست بر نمي‌دارم، روي زمين با بردگان غذا خوردن، لباس پشمينه پوشيدن و به كودكان سلام كردن تا اينكه بعد از من سنّت شود.»
در كتاب «اخلاق» از ابوالقاسم كوفي نقل شده كه گفت: رسول خدا(ص) براي خود از كسي انتقام نگرفت؛ بلكه از آنان كه آزارش مي‌دادند، مي‌گذشت و آنان را عفو مي‌كرد.
پيامبر(ص) نيز در روايات مختلف به رفتار و آداب معاشرت خود اشاره كرده است؛ چنان كه در كتاب «كافي» از
امام صادق(ع) در حديثي از پيامبر(ص) روايت شده كه فرمود: «پروردگارم! به من فرمان داد كه مسلمانان فقير را دوست بدارم.» همچنين در حديثي از رسول خدا(ص) نقل شده كه فرمود: «جبرئيل از جانب پروردگارم بر من نازل شده و گفت: اي محمّد بر تو باد كه حسن خلق را بر خود ملازم سازي؛ زيرا كه بدخلقي خير دنيا و آخرت را از بين مي‌برد»، سپس آن حضرت فرمود: «آگاه باشيد كه شبيه‌ترين شما به من كساني هستند كه اخلاقشان از همه نيكوتر باشد.»
خداوند بزرگ نيز در قرآن كريم هنگامي كه مي‌خواهد
پيامبر اكرم(ص) را به انسان‌ها معرفي كند، بزرگ‌ترين مدالي را كه به برگزيده‌اش مي‌دهد، ستايش خلق نيكوي اوست، به طوري كه خطاب به آن حضرت مي‌فرمايد: «انّك لعلي خلق عظيم؛ به راستي كه اي پيامبر تو به نيكو خلقي آراسته‌اي.»
آداب سفر كردن رسول خدا(ص)
شيخ صدوق در «فقيه» از امام باقر(ع) روايت كرده كه فرمود: «رسول خدا(ص) روز پنجشنبه مسافرت مي‌كرد.»
در كتاب «من لا يحضره الفقيه» روايت شده كه رسول خدا(ص) با مؤمناني كه مي‌خواستند به مسافرت روند، توديع مي‌كرد و مي‌فرمود: «خداوند تقوا را توشة شما قرار دهد و هر خيري را به سوي شما پيش آورد و حاجات شما را برآورد و دين و دنياي شما را نگه دارد و شما را به سوي من سالم برگرداند.»
قطب راوندي در «لبّ الالباب» روايت كرده كه رسول خدا(ص) از منزلي به منزل ديگر كوچ نمي‌كرد؛ مگر آنكه در آن دو ركعت نماز مي‌خواند و مي‌فرمود: «تا برايم به نماز خواندن گواهي دهد.»
همچنين از امام صادق(ص) روايت شده كه فرمود: «رسول خدا(ص) در سفر چون از بلندي‌ها سرازير مي‌شد، مي‌گفت: «سبحان الله» و چون بر بلندي‌ها بالا مي‌رفت، مي‌گفت: «الله اكبر».
در «كافي» از ابوالحسن(ع) روايت شده كه فرمود: «رسول خدا(ص) صبحگاهان از «مني» كه حركت مي‌فرمود، از راه «ضب» مي‌آمد و هنگام برگشتن از راه ميان «معشر و عرفه» بر مي‌گشت و به طور كلّي آن حضرت از راهي كه مي‌رفت، در مراجعت از راه ديگري برمي‌گشت.»
آداب لباس پوشيدن پيامبر اكرم(ص)
غزالي در «احياء العلوم» در خصوص نحوة لباس پوشيدن رسول خدا(ص) مي‌گويد: آن حضرت لباس سبز را دوست داشت، قبايي داشت از سندس كه چون بر تن مي‌كرد، رنگ سبز آن با سفيدي رنگ آن حضرت نمايي جذّاب و زيبا داشت. اغلب لباس‌هايش سفيد بود و مي‌فرمود: «زنده‌هاي خود را سفيد بپوشانيد و مردگان خود را در آن كفن كنيد.»
لباسي كه روي همة لباس‌ها مي‌پوشيد، با زعفران رنگ شده و بسا با همان يك لباس با مردم نماز جماعت مي‌خواند. چون لباس نو مي‌پوشيد، لباس‌هاي كهنة خود را به فقير مي‌داد و مي‌فرمود: «هر مسلماني كه براي رضا خدا، لباس‌هاي كهنة خود را به يك مسلمان بپوشاند، مادامي كه آن لباس به تن فقير است، در ضمانت و نگه‌داري و خير خداوند خواهد بود، خواه دهندة لباس زنده باشد يا در قيد حيات نباشد.»
شيخ صدوق در كتاب «خصال» از امام صادق(ع) روايت كرده كه فرمود: «رسول خدا(ص) از پوشيدن چيزي كه به رنگ سياه باشد، كراهت داشت؛ مگر در سه چيز: عمّامه، كفش و عبا.»
آداب نظافت و زينت پيامبر(ص)
نظافت و زينت از جمله مواردي بود كه پيامبر(ص) براي آن اهمّيت و ارزش بسياري قائل بود و همواره به ديگران نيز توصيه مي‌كرد تا خود را پاك و پاكيزه نگه دارند.
حضرت محمّد(ص) عطر را بسيار دوست داشت و اگر عطري به ايشان تعارف مي‌شد، خود را با آن معطّر مي‌ساخت. در «ذخيرة العباد» نقل است كه محبوب‌ترين عطرها پيش آن حضرت مشك بود. در «كافي» از امام صادق(ع) روايت شده كه فرمود: «رسول خدا(ص) بيش از آن مقداري كه براي خوراك خرج مي‌كرد، به عطر پول مي‌داد.»
در كتاب «مكارم» روايت شده كه رسول خدا(ص) به
حضرت علي(ع) فرمود: «يا علي! بر تو باد كه هر جمعه خود را خوشبو كني؛ زيرا كه آن از سنّت من است و تا زماني كه بوي آن از تو استشمام شود، برايت حسنه مي‌نويسند.» در كتاب «عروس» تأليف جعفر بن احمد، از رسول خدا(ص) روايت شده كه فرمود: «دوستم جبرئيل به من گفت: يك روز در ميان خود را معطّر ساز و روزهاي جمعه حتماً اين كار ترك نشود.»
آداب فراش حضرت محمّد(ص)
طبرسي در «مكارم» گويد: زيرانداز رسول خدا(ص) يك عبا و متّكايش از پوست و بار آن از ليف خرما بود، ديگري نيز از پوست داشت كه بار آن از ليف خرما بود و يك عباي ديگر داشت كه به هر جا نقل مكان مي‌فرمود، آن را برايش دو طاقه فرش مي‌كردند. در «مكارم» همچنين نقل است كه آن حضرت(ص) گاهي از اوقات روي حصير مي‌خوابيد و جز همان حصير چيز ديگري زيرانداز نداشت.
در «خصال» از امام صادق(ع) از آباء گرامي‌اش از امام علي(ع) در حديث اربعماه روايت شده كه فرمود: «بيداري آخر شب، باعث تندرستي و خوشنودي پروردگار و در معرض رحمت حق قرار گرفتن است، علاوه بر اينكه تمسّك به شيوة پيغمبران است.»
در كافي از محمّد بن مروان روايت شده كه:
امام صادق(ع) فرمود: «آيا به شما خبر بدهم، هنگامي كه رسول خدا(ص) به بستر خواب مي‌رفت، چه مي‌گفت؟ من عرض كردم: بلي بفرماييد. امام صادق(ع) فرمود: آن حضرت «آيةالكرسي» را مي‌خواند، سپس مي‌گفت: « به نام خدا، ايمان به خدا دارم و از طاغوت بيزارم، بار الها! در خواب و بيداري مرا حفظ فرما.»
سيّد بن طاووس در «فلاح السّائل» از امام هادي(ع) روايت مي‌كند كه آن حضرت فرمود: «ما اهل بيت موقع خوابيدن چند چيز را رعايت مي‌كنيم، طهارت داشتن، صورت بر كف دست راست نهادن، 34 مرتبه الله اكبر، 33 مرتبه سبحان الله، 33 مرتبه الحمدالله و آية «شهد ان لا اله الّا هو» را تا آخر خواندن، پس هر كس به آن عمل كند، بهرة خود را از شب گرفته است. در كتاب «التّهذيب» از حضرت صادق(ع) روايت شده كه فرمود: «بر ما باد كه نماز شب را ترك نكنيد؛ زيرا كه سنّت پيغمبران است.»