پرورش‌يافتة مكتب پيامبر(ص)

احمد سعادت

اميرالمؤمنين، علي(ع) خود را پرورش‌يافتة مكتب پيامبر(ص) دانسته و شكل‌گيري شخصيّت و كمالات وجودي خود را مرهون تربيت پيامبر(ص) مي‌داند.

آن حضرت در خصوص دوران طفوليّت و چگونگي رشد شخصيّت و شكل‌گيري فضيلت‌هاي اخلاقي و انساني خود در دامن پُر مهر پيامبر(ص) مي‌فرمايد:

«شما موقعيّت مرا نسبت به رسول خدا(ص) در خويشاوندي نزديك و در مقام و منزلت ويژه مي‌دانيد. پيامبر(ص) مرا در دامن خويش مي‌نشاند؛ در حالي كه كودك بودم؛ در آغوش پرمهر خود مي‌گرفت و در بستر مخصوص خود مي‌خوابانيد. بوي پاكيزه و دل‌انگيز خود را به من مي‌بويانيد و گاهي غذا را لقمه‌ لقمه در دهانم مي‌گذاشت.

هرگز دروغي در گفتار من و اشتباهي در كردارم نيافت. از همان لحظه‌اي كه پيامبر(ص) را از شير گرفتند، خداوند بزرگ‌ترين فرشتة (جبرئيل) خود را مأمور تربيت پيامبر(ص) كرد تا شب و روز او را در پيمودن راه‌هاي كرامت و زيباترين اخلاق عالم انساني راهنمايي كند و من همواره با پيامبر(ص) بودم؛ چونان فرزند كه همواره با مادر است. آن بزرگوار هر روز نشانة تازه‌اي از اخلاق نيكو و زيبا برايم آشكار مي‌فرمود و به من فرمان مي‌داد كه به او اقتدا نمايم.»

بدين سان اميرالمؤمنين(ع) تربيت‌يافتة مكتب پيامبر اكرم(ص) است.

آن حضرت مي‌فرمايد: «در آغاز رسالت پيامبر(ص)، من نور وحي و رسالت را مي‌ديدم و بوي نبوّت را مي‌بوييدم. هنگامي كه وحي بر پيامبر(ص) فرود مي‌آمد، نالة شيطان را شنيدم. گفتم: اي رسول خدا! اين نالة كيست؟ فرمود: «نالة شيطان است كه از پرستش خويش نااميد گشت.»

در خلوت‌گزيني پُر راز و رمز پيامبر(ص) در «حرا» و عبادت‌هاي آن حضرت قبل از بعثت مي‌فرمايد:

«در هر سال چند ماه را در حرا مي‌گذراند. تنها من او را مشاهده مي‌كردم و كسي جز من او را نمي‌ديد.»

در پايان عمر پربركت رحمةللعالمين و در لحظة عروج ملكوتي‌اش نيز، در حالي روح مطهّرش به ملكوت اعلي پيوست كه سر مطهّرش روي سينة حضرت علي(ع) بود.

آن حضرت جريان ارتحال پيامبر(ص) را اين‌گونه بيان فرمود: «رسول خدا(ص) در حالي كه سرش بر روي سينه‌ام بود، قبض روح گرديد و جان او در كف من روان شد، آن را بر چهرة خويش كشيدم. متصدّي غسل پيامبر(ص) من بودم و فرشتگان، مرا ياري مي‌كردند. گويا در و ديوار خانه فرياد مي‌زد. گروهي از فرشتگان فرود مي‌آمدند و گروهي ديگر به آسمان پرواز مي‌كردند. گوش من از صداي آهستة آنان كه بر آن حضرت نماز مي‌خواندند، پُر بود تا آنگاه كه او را در حجره‌اش دفن كرديم. چه كسي به آن حضرت در زندگي و لحظات مرگ از من سزاوارتر است؟»

ذكر اين مطلب و بيان ميزان قرب و نزديكي اميرالمؤمنين(ع) به پيامبر اكرم(ص) و منزلت و جايگاه ويژة امام(ع) نزد

رسول خدا(ص) فقط به اين منظور است كه بدانيم هيچ‌كس به اندازة اميرالمؤمنين(ع) نسبت به پيامبر(ص)، معرفت و شناخت ندارد و كسي سزاوارتر از حضرت علي(ع) به آن حضرت نيست كه بتوان ابعاد شخصيّت و فضيلت‌هاي تابناك پيامبر(ص) را از او فرا گرفت؛ زيرا او تنها كسي است كه از دوران طفوليّت، در محضر رسول‌خدا(ص) و در دامن پر مهرش رشد و تكامل يافت و در تمام دوران عبادت و خلوت انس پيامبر(ص) در حرا همراه او بود و در دوران بيست و سه سال رسالت آن حضرت، همواره قرين و همراهش بود و در لحظة ارتحال نيز سر مبارك آن حضرت بر سينة او قرار داشت.

سرشت و طينت پاك رسول خدا(ص)

حضرت علي(ع) در بسياري از خطبه‌ها و نامه‌هاي خويش به سرشت پاك و طينت نوراني پيامبر(ص) اشاره كرده است و آن حضرت را بدين ويژگي والا مي‌ستايد. شرافت نسب و پاكي و

فضيلت نياكان و نيز عظمت و شرافت دودمان پيامبر(ص) از جمله صفاتي است كه اميرالمؤمنين(ع) آنها را بيان مي‌كند. آن حضرت مي‌فرمايد: «تا اينكه كرامت خداوند در اعزام پيامبران، به حضرت محمّد(ص) منتهي گشت، خداوند آن وجود مقدّس را از بهترين معادن روياننده و اصيل‌ترين و عزيز‌ترين اصول و ريشه‌ها آفريد. او از همان شجرة طيّبه‌اي كه ديگر پيامبران و امينان خود را از آن آفريد و به وجود آورد. عترت او بهترين عترت‌هاست و دودمانش بهترين دودمان‌ها. درخت وجودش از بهترين درختان كه در حرم روييده و رشد و نمو كرده است و در آغوش خانواده‌اي كريم و با فضيلت بزرگ شد. شاخه‌هاي بلند آن سر به فلك كشيده و ثمرة آن غيرقابل وصول است.» يعني براي عترت پيامبر(ص) شاخه‌هايي است بلند (در معرفت، كرم، تقوا، حكمت و عرفان) و ثمري است؛ غير قابل وصول به اين معنا كه محصول زندگي پرخير و بركت عترت پيامبر(ص)، بالاتر و با عظمت‌تر از آن است كه از درخت حيات مردم معمولي برآيد.

پيامبر(ص) پيشواي پارسايان و وسيلة بينايي و بصيرت براي هدايت‌جويان است و او چراغي با نور درخشان و ستاره‌اي فروزان است... در خطبة ديگر مي‌فرمايد: «خداوند سبحان، پيامبر اكرم(ص) را از درخت انبيا و چراغ‌د‌ان روشنايي و پيشاني عظمت و از ناف بطحاء و چراغ‌هاي روشنگر و سرچشمه‌هاي حكمت

آفريد.»

در كلام ديگري مي‌فرمايد: «پيامبر، بهترين آفريدگان در خردسالي و طفوليّت و در سنّ كمال و پيري، نجيب‌ترين و بزرگوارترين مردم بود. اخلاقش از همة پاكان پاك‌تر و باران كرمش از هر چيزي بادوام‌تر بود.»

اميرالمؤمنين(ع) در بيان ديگري دربارة سرشت پاك و نسل مطهّر پيامبر(ص)، سخني نويدبخش دارد كه ماية اميد و شادماني دلدادگان و عاشقان پيامبر رحمت(ص) است.

سخن حضرت اين است: «قرارگاه پيامبر(ص) بهترين قرارگاه و خاندان او شريف‌ترين پايگاه است. در معدن كرامت و بزرگواري و مهدهاي عفّت و پاكيزگي رشد كرد. دل‌هاي نيكوكاران، شيفتة او گشته و توجّه چشم‌ها به سوي او گرديد. خداوند به بركت وجود او كينه‌ها را مدفون و آتش خصومت‌ها را خاموش نمود.»

اين جملة امام علي(ع) كه مي‌فرمايد: «دل‌هاي نيكوكاران شيفتة او گشته و توجّه چشم‌ها به سوي او گرديد ...» بارقة اميد را در دل ما ايجاد مي‌كند. حالا كه خداوند به لطف و بزرگواري خود بر ما منّت نهاده و محبّت و عشق آن حضرت را در دل ما قرار داده، شايد ما را از زمرة ابرار و نيكان قلمداد فرموده و اين فضل و عنايت را بر ما ارزاني داشته كه دل مردة ما را به حيات محبّت او زنده و چشم دل را به جمال سيماي ملكوتي‌اش روشن سازد.

ابن ابي‌الحديد در شرح اين فراز از خطبه مي‌گويد: اينكه كلام را به صورت فعل مجهول بيان كرد (صُرفت)، قطعاً صارف و ميل دهندة خداوند است؛ يعني خداوند دل‌هاي نيكوكاران را به سوي وجود پيامبر(ص) متمايل و مشتاق ساخت؛ امّا نه به صورت جبر و قهر، بلكه به توفيق و لطف، آن گونه كه علماي ما مي‌گويند. به عبارت ديگر ارباب دل‌ها (خداوند) دل‌هاي ابرار را به پيامبر(ص) مشتاق گردانيد.

تربيت الهي و تكوّن شخصيّت پيامبر(ص)

اميرالمؤمنين(ع) در مورد چگونگي تربيت پيامبر اكرم(ص) و شكل‌گيري شخصيّت آسماني آن حضرت مي‌فرمايد: «از آن لحظه‌اي كه پيامبر(ص) را از شير گرفتند، خداوند بزرگ‌ترين فرشتة خود (جبرئيل) را مأمور تربيت پيامبر(ص) كرد تا شب و روز او را به راه‌هاي كرامت و زيباترين‌ اخلاق عالميان راهنمايي كند.»

از ويژگي‌هاي پيامبر اكرم(ص) در دوران چهل سال قبل از بعثت اين است كه در آن محيطي كه فقط محيط شرك و بت‌پرستي بود، او هرگز بتي را سجده نكرد. از اوّل كودكي تا آخر، هرگز اعتنايي به بت و سجدة بت نكرد، نه تنها بتي را سجده نكرد، در تمام دوران كودكي و جواني در «مكّه» كه شهر لهو و لعب بود به اين امور آلوده نشد. مكّه دو خصوصيّت داشت: يكي اينكه مركز بت‌پرستي «عربستان» بود و ديگر اينكه مركز تجارت و بازرگاني و سرمايه‌داران عرب عمدتاً در مكّه بودند. اينها برده‌ها و كنيزها را خريد و فروش مي‌كردند. در نتيجه مركز عيش و نوش اعيان و اشراف، همين شهر بود و انواع لهو و لعب‌ها، شراب‌خواري‌ها و رقّاصي‌ها در آن داير بود. پيغمبر اكرم(ص) در تمام عمرش هرگز در هيچ مجلسي از اين مجالس شركت نكرد. اين ناشي از همان تأييدات الهي است.

رسول خدا(ص) بعدها در دورة رسالت، از كودكي خودش فرمود: «من در كارهاي اينها شركت نمي‌كردم. گاهي هم احساس مي‌كردم كه گويي نيروي غيبي مرا تأييد مي‌كند.» مي‌فرمايد: «من هفت سالم بيشتر نبود، عبدالله بن جدعان كه يكي از اشراف مكّه بود، عمارتي مي‌ساخت. بچّه‌هاي مكّه

به عنوان كار ذوقي و كمك كردن به او مي‌رفتند، از نقطه‌اي به نقطة ديگر سنگ حمل مي‌كردند. من هم مي‌رفتم همين كار را مي‌كردم. آنها سنگ را در دامنشان مي‌ريختند، دامنشان را بالا مي‌زدند و چون شلوار نداشتند، كشف عورت مي‌شد. من يك دفعه رفتم سنگ را گذاشتم در دامنم. مثل اينكه احساس كردم كه دستي آمد و زد دامن را از دست من انداخت. حس كردم من نبايد اين كار را بكنم.» امام باقر(ع) مي‌فرمايد: «فرشتگان الهي از كودكي او را همراهي مي‌كردند.» پيامبر(ص) فرمود: «من گاهي سلام مي‌شنيدم يك كسي به من مي‌گفت:

«السّلام‌ عليك يا محمّد» نگاه مي‌كردم، كسي را نمي‌ديدم. گاهي با خود فكر مي‌كردم شايد اين سنگ يا درخت است كه دارد به من سلام مي‌دهد. بعد فهميدم فرشتة الهي بوده كه به من سلام مي‌داده است.»

بدين سان پيامبر اكرم(ص) با عنايت خداوندي به وسيلة بزرگ‌ترين فرشتة الهي تربيت شد و متخلّق به اخلاق‌الله مي‌گشت؛ راه‌هاي كرامت انساني را پيمود و روز و شب و در لحظه‌ لحظة زندگي، آن حضرت را به اتّخاذ زيبايي‌هاي اخلاق عالم انساني وادار مي‌نمود.

بديهي است، پيامبري كه از جانب پروردگار عالم، مأموريّت تربيت و تهذيب همة بشريّت تا پايان عمر دنيا را به عهده مي‌گيرد، بايد از تربيت الهي برخوردار باشد و چنان متخلّق به اخلاق الهي و فضيلت‌هاي انساني باشد كه به حق خليفة‌الله و تجسّم جمال و جلال آفريدگار هستي باشد و پيامبر اكرم(ص) از اين تربيت الهي به خوبي برخوردار بود و صورت و سيرت آن حضرت آينة تمام‌نماي خداوند بود.

شجاعت و ايثار پيامبر اكرم(ص) در ميدان مبارزه و جهاد

انسان‌هاي بزرگ در راه رسيدن به اهداف بلند و آرمان‌هاي مقدّس خود، نه تنها سختي‌ها و ناملايمات را به جان مي‌خرند، تمام آنچه دارند و حتّي جان خود را با عشق و ايمان فدا مي‌كنند و به حقيقت كلمه، در كام هر سختي و هنگامة هر ميدان پرخطر، فرو مي‌روند.

پيامبر اكرم(ص) براي اعتلاي كلمةالله و انجام مأموريت الهي خود، آن چنان شجاعانه در ميدان نبرد با صلابت و قدرت روحي گام مي‌گذاشت كه هيچ‌كس نزديك‌تر از او به دشمن نبود.

آنگاه كه آتش جنگ شعله‌ور مي‌شد و رادمردان و جنگ‌آوران، تاب مقاومت را از دست مي‌دادند، خود را در پناه پيامبر(ص) قرار داده و در ساية صلابت، عظمت و شجاعت آن حضرت، قوّت قلب و پايداري مي‌يافتند. حتّي اميرالمؤمنين(ع) كه شجاعت و دلاوري‌اش در غزوات و نبردهاي مردافكن بر كسي پوشيده نيست و تاريخ اسلام با شجاعت حضرت امير(ع) عجين گشته است، از اين مطلب مستثنا نيست.

آن حضرت دربارة شجاعت و صلابت روحي پيامبر اكرم(ص) مي‌فرمايد: «هر گاه آتش جنگ شعله مي‌كشيد، ما به رسول خدا(ص) پناه مي‌برديم و او را سپر مي‌گرفتيم كه در آن لحظه كسي از ما همانند پيامبر(ص) به دشمن نزديك‌تر نبود.»

مرحوم سيّد رضي(ره) در توضيح اين سخن مي‌فرمايد:‌ معناي كلام اميرالمؤمنين(ع) آن است كه وقتي ترس از دشمن بر دل‌ها چيره مي‌شد و نائرة جنگ چنان شعله‌ مي‌كشيد كه گويا جنگ‌جويان را مي‌خواهد در كام خود فرو برد، مسلمانان به پيامبر(ص) پناهنده مي‌شدند تا رسول خدا(ص) شخصاً به نبرد بپردازد و خداوند به وسيلة او نصرت و پيروزي را بر آنان نازل گرداند و در ساية آن حضرت ايمن گردند.

نكتة زيبا و شاهكار ادبي در اين كلام كوتاه آن است كه حضرت علي(ع) ‌شدّت و داغي جنگ را به افروختگي و شدّت شعله‌وري آتش تشبيه كرده است. سپس مي‌فرمايد: «در چنين لحظة حسّاس و پرخطر پيامبر(ص) از همة مجاهدان به دشمن نزديك‌تر بود و ما به او پناه مي‌برديم.» اين در حالي است كه رشادت و شجاعت و كارزار بي‌امان پيامبر(ص) در ميدان‌هاي نبرد، همچون «احد» و «حنين» و ... كمتر ذكر مي‌شود؛ گويا پيامبر(ص) در غزوات گوناگون، نقشي جز رهبري و فرماندهي در مقرّ لشگر نداشته است!