حفاظت از امام در بند سامرّاء

محمود مطهری‌نیا

انبيا، اوليا، اوصيا و معصومان(ع) تا پيش از امام حسن عسکري(ع) تنها وظيفه‌اي که بر عهده داشتند، تبيين مهدويّت و برافراشته نگاه داشتن پرچم انتظار و اميد به آمدن منجي آخرالزّمان بود تا اين چراغ در دل مؤمنان روشن باقي بماند؛ امّا در اين ميان

امام عسکري(ع) علاوه بر نقش ادامة رسالت پيشينيان خود، چند وظيفة ويژه را برعهده داشت که خود به خود نقش ايشان را از اجداد طاهرينش ممتازتر مي‌ساخت؛ اين نقش‌هاي جديد و متفاوت عبارت بودند از اينکه امام(ع) پس از تولّد منجي موعود و فراهم آوردن شرايط ولادت امام عصر(ع) ناچار بود، از سويي تا پايان عمر در نهايت دقّت و استتار از جان او حفاظت کند، مباد که گزندي از ناحية ظالمان و جائران به ايشان برسد و از سوي ديگر لازم بود به وسيلة ايشان، شيعيان و مؤمنان علاوه بر دريافت مفاهيم کلّي مهدويّت و منجي‌گرايي از نزديک مصداق حيّ، حاضر و امام آتي خود را بشناسند و از ولادت او باخبر شوند و در حدّ امکان، توفيق ديدار جمال نوراني‌اش را بيابند.

شرايط عصر حيات امام عسکري(ع) و ولادت امام عصر(عج)

امام عسکري(ع) در ربيع‌الاوّل سال 230 يا231 ه‍ .ق. ولادت يافت و به تاريخ هشتم ربيع الاوّل سال 260ه‍ .ق. ديده از جهان بست و =امام زمان(ع) نيز بنابر مشهور، در نيمة شعبان سال 255 ه‍ .ق. در شهر «سامرّاء» ديده به جهان گشود. اين دوران مصادف است با دورة دوم حاکميّت عبّاسيان.

مهم‌ترين ويژگي‌هاي خلافت عبّاسي در اين دوره، عبارتند از:

1. از دست رفتن تمرکز حکومت؛

2. ايجاد حکومت‌هاي مستقل که برخي از آنها به قدرت معنوي سلطان اعتراف داشتند؛

3. کاهش نقش سياسي خلفا؛

4. ورود مردمي جديد به جامعة اسلامي.

در اين دوره به علّت بي‌کفايتي خلفا و غرق بودن آنها در عيّاشي، زن بارگي، شب نشيني‌هاي آن‌چناني، ولخرجي‌هاي بي‌حدّ و حصر، رفاه زدگي و دنياپرستي، جامعه، در عمل به دو قشر و دو قطب بزرگ تقسيم شده بود: فقير فقير و غني غني؛ اکثريّت محروم و اقليّت برخوردار. شکاف و فاصلة طبقاتي بين خلفا در اعياد و جشن‌ها و بخشش‌هاي بي‌حساب و بي‌رويّة آنان، چه به خويشان و همسران چه در بزم‌هاي ننگين شبانه به آوازه‌خوانان، رقّاصه‌ها و دلقک‌ها، لباس‌هاي فاخر و زربافت و سفره‌هاي رنگين آنان، وضع زندگي، درآمد و اختلاس‌هاي برخي از وزرا و ديگر کارگزاران حکومت، شرايط اجتماعي زندگي آن دوره را تحت تأثير خود قرار داده بود...

بديهي است، نتيجة چنان رفتار و منش و سياست‌هايي فقر و سيه‌روزي تودة مردم، يعني کشاورزان، کارگران، فرهنگيان، خدمت‌کاران و صاحبان حِرف و صنايع کوچک خواهد بود، هم‌آناني که در حقيقت آنچه طبقة مرفّه داشت، از زحمت و رنج آنها بود و آنچه مرفّهين بي‌درد به يغما مي‌بردند، در واقع چيزي نبود جز دسترنج اينان؛ گرچه در خلال آنچه آورده شد، به وضوح وضعيّت تودة مردم روشن گشت و ديديم که بسياري از قيام‌ها و شورش‌هاي اين دوره، به خصوص صاحب زنج و بعدها قرامطه، فرياد و واکنشي در برابر اين همه ظلم و ستم و چپاول طبقة حاکم و فقر و فلاکت توده‌هاي پا برهنه بود.1

شرايط و وضعيّت امامان شيعه(ع) در عهد عبّاسي

نگاهي گذرا و اجمالي به تاريخ حيات امامان(ع) نشان مي‌دهد که

اين جريان منسجم و خطّ پيوسته بسان رودي خروشان در گذر ايّام، بسته به شرايط، از خود انعطاف کافي نشان مي‌داده‌اند تا اين سير کلّي دچار اخلال نشود. عبّاسيان که با فريب عمومي و سوء استفاده از عنوان خاندان اهل بيت(ع) بر سر کار آمده بودند، به خوبي از پتانسيل حضور و رهبري ايشان براي قيام‌هاي علويان خبر داشتند، از همان بدو امر، مشکلاتي بي‌سابقه براي ائمه(ع) به وجود آوردند؛ از جمله مشکلات ياد شده، به اين موارد مي‌توان اشاره کرد:

ـ محدوديّت‌هاي آموزشي امام ششم(ع) در اوان دورة عبّاسي به رغم آزادي نسبي پيش آمده در پايان دورة اموي؛

ـ اسارت‌ها و زندان‌هاي طولاني مدّت امام هفتم(ع) که عملاً عمدة ارتباطات ايشان را محدود به خانواده و نزديکان کرد و آنان مربّيان نسل آتي شيعيان شدند؛

ـ امام هشتم(ع) با اسارتي نوين مواجه شدند و در قالب ولايتعهدي اجباري هم، فعّاليت‌هاي حضرت محدود شد و به طور کامل تحت کنترل قرار گرفتند و کار به جايي رسيد که همسرِ تنها فرزند ايشان که قرار بود عهده‌دار امامت شود، از عمّال و خانوادة عبّاسيان شد و در نهايت امام نهم(ع) را مسموم ساخت؛

در همين ايّام است که سامرّاء يا به تعبير دقيق‌تر سرّمن رآه ساخته مي‌شود تا بينندگان از ديدن آن خرسند شوند، به جهت آنكه تا حدّي از شرّ آزار و اذيّت ترکان خلاص شده‌اند. ساختار پادگاني و شهرک نظامي‌نشين اين شهر باعث مي‌شود که عبّاسيان کفايت از کف داده و اسير دست ترکان شده، براي نظارت بيشتر بر امامان آخرين شيعه(ع) و سهولت هر چه بيشتر کنترل ايشان، آنان را به اين شهر تبعيد نموده و به نحوي دچار حصر خانگي کنند. بديهي است از جمله اصلي‌ترين مشکلات امامان(ع) در اين ايّام، حضور جاسوسان در منزل و اطراف محلّ سکونت ايشان است که به طور طبيعي، محدوديّت‌هاي جدّي‌تري را در مقايسه با قبل براي ايشان رقم مي‌زند تا جايي که امام عسکري(ع) تنها امامي است که ظاهراً موفّق به تشرّف به بيت ‌الله و انجام حج نشده است.

عمدة محدوديّت‌هاي به وجود آمده، به دست عبّاسيان براي امامان، به خصوص امام عسکري(ع) را همان طور که پيش از اين يادآور شديم، مي‌توان در دو علّت خلاصه کرد:

ـ قابليّت جدّي رقابت علويان و خاندان رسول خدا(ص) براي تصاحب حکومت و خلافت؛

ـ بشارت‌هاي بيان شدة انبياء، اولياء و اوصياء(ع) دربارة ظهور منجي آخرالزّمان(ع) و تحقّق همة پيش‌بيني‌هاي بيان شده دربارة آنچه قبل از او رخ خواهد داد. آنچه دربارة اين شخصِ نيامده نگران کننده بود، نقش تعريف شده براي او در تمام طول قرون گذشته بود که با آمدن او بساط هر آنچه ظلم و ظالم است، از زمين برچيده خواهد شد. تصريح به اين مطلب از مسلّمات روايات و منابع اسلامي است و شيعه و سنّي در تحقّق آن شک ندارند که مردي از نسل رسول خدا(ص) خواهد آمد و جهان را از عدالت آکنده مي‌سازد؛ همچنان که از ظلم و ستم مملو گشته باشد. امام ششم(ع) در اين باره فرموده‌اند:

«ولادت موسي(ع) بدين گونه بود كه چون فرعون دانست، زوال ملكش به دست او انجام مي‌پذيرد، كاهنان را احضار كرد و آنها به وي گفتند: اين مرد از تيرة بني‌اسرائيل خواهد بود، او هم به مأموران خود دستور داد كه شكم زنان آبستن را شكافته و اطفال آنها را سر ببرند. براي نيل به اين منظور، بيش از بيست هزار طفل را به قتل رساندند و با اين اوصاف، خداوند موسي را حفظ كرد و آنها به وي دسترسي نيافتند.

بني اميّه و بني عبّاس هم، چون دانستند كه دولت و امراء و ستمگرانشان به دست قائم ما نابود مي‏شود، دشمني ما را به دل گرفتند و با شمشير كشيده به كشتن و قطع نسل خاندان پيغمبر(ص) پرداختند، با اين اميد كه «قائم آل محمّد» را به قتل رسانند؛ ولي خداوند نگذاشت كه يك نفر از ستمگران به وي دست يابد و بدين گونه نور خود را كامل كرد؛ هر چند مشركان ناخوش بدارند.»2

اقدامات بازدارندة عبّاسيان براي مقابله با ارادة الهي دربارة ولادت امام موعود(ع) را چنين مي‌توان چنين فهرست نمود:

1. جاسوسي در قالب پزشک، همسر، پيرو و ...؛

2. اسارت در قالب حصر خانگي و ديگر حالات آن؛

3. آزار و اذيّت ياران و دوستان و شکنجه براي شناسايي امام موعود(ع)؛

4. تهديد و تلاش مکرّر براي ترور و قتل امام عسکري(ع) براي جلوگيري از تولّد امام موعود(ع)؛

5. کنترل مواليد احتمالي و نکاح امام عسکري(ع)؛

6. ... .3

با تمام اين اقدامات، باز ارادة الهي محقّق شد و همان طور که نسل‌کشي نمرود و فرعون مانع ولادت حضرت ابراهيم (ع) و موسي(ع) نشد، تلاش‌هاي عبّاسيان نتوانست مانع ولادت امام موعود و منجي واپسين(ع) گردد. امام(ع) به دنيا آمد و اوّلين وظيفة

امام عسکري(ع) به نحو احسن انجام شد.

در ماجراي ولادت امام عصر(عج) آنچه جلب توجّه مي‌کند، جنبه‌هاي اعجازي ولادت، مانند نبود علائم حمل در مادر، حتّي تا ساعاتي پيش از ولادت و تولّد مخفيانه تنها با حضور يک شاهد مشخّص با ويژگي‌هاي معنوي فوق العادّهي، مانند حکيمه خاتون(س) در کنار مادر امام عصر(عج) است. البتّه پيش از آن، اصل انتخاب اعجازگونة مادر امام عصر(عج) هم در اين راستا قابل تأمّل است.

حفظ جان امام موعود(ع) در سيرة امام عسکري(ع)

پس از ولادت امام عصر(ع) بخش دوم وظايف امام عسکري(ع) دربارة ايشان آغاز مي‌گردد. امام يازدهم(ع) هم بايد شيعيان را از ولادت امام واپسين خود باخبر سازند، هم ايشان را از گزند عمّال حکومت در امان دارند.

1. خبر دادن از ولادت موعود(ع)

به خاطر شرايط حکومتي وقت و مسائل امنيّتي، بناي امام عسکري(ع) و خاندان ايشان انتشار نيافتن خبر ولادت در بين نااهلان بود. به همين دليل اين مسئله را فقط براي شيعيان خود و آن هم شيعيان خاص، مطرح مي‌کردند؛ از همين رو، هم اين روايات در منابع اهل سنّت وجود ندارد و خاصّ منابع شيعه و آن هم شيعة دوازده امامي است.

حضرت حکيمه خاتون، دختر امام جواد(ع) و عمّة امام حسن عسکري(ع) يکي از شاهدان و ناظران آثار و وضع حمل همسر

امام عسکري(ع) بود؛ بنابراين در يک روايت طولاني نقل است كه مفضّل يکي از ياران امام عسکري(ع) به نام محمّد بن عبدالله طهوي به نزد وي مي‌رود تا از خليفه و حجّت بعد از امام سؤال کند. حضرت حکيمه خاتون پاسخ مفصّلي مي‌دهد و جريان ولادت را براي او تعريف مي‌کند. او به اصول مهمّي در پاسخ خود اشاره کرده که عبارتند از جمع نشدن امامت در دو برادر بعد از حسنين (ع) و خالي نماندن زمين از حجّت ناطق يا صامت.4 ماجراي ولادت را به دليل تفصيل در اينجا نمي‌آوريم، علاقه‌مندان را به منابع اصلي مراجعه مي‌دهيم.5 گفتني است برخي از اهل سنّت نيز جريان ولادت امام مهدي(ع) را از زبان حکيمه خاتون آورده‌اند.6 به هنگام وضع حمل، زنان ديگري هم حاضر بودند، از جمله کنيز ابوعلي خزيزراني که به حضرت عسکري(ع) هديه شده بود. محمّد بن يحيي که خود مورد وثوق است، هم به آن تصريح کرده و ماريه و نسيم دو خدمتکار امام عسکري(ع) هم حاضر بودند.7

با توجّه به نياز مبرمي که وجود داشت، امام عسکري(ع) در زمان حيات خويش، ولادت و جانشيني فرزند خود را به شيعيان خبر دادند. فرزندي که جهان را پُر از عدل و داد خواهد کرد. شيخ ابن بابويه

در اثر گرانقدر خود، «کمال الدّين و تمام النّعمة» باب 38 را به اين مسئله اختصاص داده است.

گاه امام عسکري(ع)، فرزند خود را به شيعيان خاص نشان مي‌داده‌اند، براي نمونه ابوعمرو (عمرو بن عثمان بن سعيد العمري السّمان)، تصريح مي‌کند که فرزند امام عسکري(ع) را ديده است. جالب است که راوي در انتها مي‌گويد:

گمان حاکم و سلطان اين بود که ابا محمّد وفات کرده و فرزندي به جا نگذاشته و ميراث او هم تقسيم شده است. از خدا بترسيد و از اين کار خودداري کنيد.8

علاوه بر او معاويةبن حکيم و محمّد بن ايّوب و محمّد بن عثمان گويند: ما چهل نفر در منزل امام حسن(ع) بوديم و او

فرزندش را به ما عرضه کرد و فرمود:

«اين امام شما پس از من و خليفة من بر شماست، از او اطاعت کنيد و پس از من در دين خود متفرّق نشويد که هلاک خواهيد شد. بدانيد که بعد از اين او را نخواهيد ديد.» گويند: از حضورش بيرون آمديم و پس از چند روزي قليل، امام حسن(ع) درگذشت.

در روايتي ديگر يعقوب بن منقوش گويد:

بر امام حسن عسکري(ع) وارد شدم و او بر سکّويي در سرا نشسته بود و سمت راست او اتاقي بود که پرده‌هاي آن آويخته بود، گفتم: اي آقاي من! صاحب الامر کيست؟ فرمود: «پرده را بردار» و پرده را بالا زدم و پسر بچّه‌اي به قامت پنج وجب که حدود هشت يا ده سال داشت، بيرون آمد با پيشاني درخشان و رويي سپيد و چشماني دُرّ افشان و دو کف ستبر و دو زانوي برگشته و خالي بر گونة راستش و گيسواني بر سرش بود، آمد و بر زانوي پدرش ابومحمّد نشست. آنگاه به من فرمود: «اين صاحب شماست»، سپس برخاست و امام بدو گفت: «پسرم! تا وقت معلوم داخل شو» و او داخل خانه شد و من بدو مي‌نگريستم، سپس به من فرمود: «اي يعقوب! به داخل بيت برو و ببين آنجا کيست؟» و من داخل شدم؛ امّا کسي را نديدم.9

2. تعيين زمان غيبت

در بعضي از موارد، امام عسكري(ع) زمان دقيق غيبت را مشخّص فرموده است. أبوغانم مي‌گويد: از امام عسكري(ع) شنيدم كه مي‌فرمود: «در سال 260 ه‍ .ق. شيعة من دچار جدايي و افتراق خواهند شد.»10

و در مواردي ديگر، امام عسکري(ع)، تصريح به اختلاف شيعه پس از شروع عصر غيبت فرموده است.

موسي بن جعفر بن وهب بغدادي مي‌گويد:

شنيدم كه امام عسكري(ع) مي‌فرمود: «گويا مي‌بينم كه پس از من در مورد جانشينم دچار اختلاف شده‌ايد ... بدانيد كه براي فرزندم غيبتي است كه در آن، مردم دچار ترديد مي‌شوند؛ مگر آن كسي كه خداوند او را حفظ نمايد».

آن حضرت در رواياتي، شيعه را به صبر و انتظار فرج در زمان غيبت فرمان داده است؛ از جملة اين موارد، نامة آن حضرت به ابوالحسن، عليّ بن الحسين بن بابوية قمي است كه در آن چنين فرموده است:

«بر تو باد صبر و انتظار فرج؛ پيامبر اكرم(ص) فرموده است: «برترين اعمال امّت من، انتظار فرج است» و شيعة ما دائم در حزن و اندوهند تا زماني كه فرزندم كه پيامبر(ص) بشارت او را داده، ظاهر شود و زمين را پُر از عدل و داد نمايد.» پس اي شيخ و معتمد من، اي ابوالحسن علي! صبر كن و همة شيعيانم را به صبر دعوت كن؛ زيرا زمين از آن خدا است و آن را به هر كس از بندگانش كه بخواهد، به ارث خواهد داد و عاقبت از آن پرهيزگاران.»11

3. كاهش ارتباط مستقيم با شيعه

از ديگر اقداماتي كه دو امام هادي(ع) و امام عسكري(ع) براي آماده‌سازي زمينة غيبت حضرت مهدي(ع) انجام دادند، غيبت گام به گام از شيعيان بود. اين واقعيّت با توجّه به كلامي كه مسعودي، در «اثبات الوصيّه» آورده است، به خوبي روشن مي‌شود، او مي‌گويد:

امام هادي(ع) از بسياري از مواليان خود، به جز معدودي از خواص، دوري مي‌گزيد و زماني كه امر امامت به امام حسن عسكري(ع)

منتهي شد، آن حضرت از پس پرده با خواص و غير آنان سخن مي‌گفت؛ مگر در اوقاتي كه به قصد خانة سلطان سوار بر مركب مي‌شد.

به هر حال امام هادي(ع) و امام عسکري(ع)، هم به لحاظ آنكه در پادگان نظامي سامرّاء تحت كنترل حكّام عبّاسي بودند و هم به لحاظ آنكه در عصري نزديك به عصر غيبت مي‌زيستند، غالباً نسبت به شيعه پنهان بودند و غالب امور و ارتباط آنان با شيعيان از طريق مكاتبات، توقيعات و وكلا بود و به دليل همين مكاتبات فراوان بود كه به عنوان مثال احمد بن اسحاق قمي از

امام عسكري(ع) طلب دست خطّي مي‌كند تا بدان وسيله، خطّ حضرت را از غير آن باز شناسد.

و از اين رو، جماعت شيعيان، ديدن آن حضرت و ملاقات با او در مسير رفت و آمد هفتگي آن بزرگوار به منزل خليفه را مغتنم شمرده، در راه مي‌نشستند و منتظر آن حضرت مي‌ماندند.12

4. ساماندهي و تقويت سازمان و نهاد وكالت

يكي ديگر از چاره‌انديشي‌هاي دو امام هادي(ع) و امام عسكري(ع) براي ورود شيعه به عصر غيبت، تقويت «سازمان وكالت» بود. اين سازمان كه همان نظام ارتباط امام با شيعيان به وسيلة وكلا بود، ريشه در عصر امام صادق(ع) داشت و طيّ ده‌ها سال فعّاليت خود، با فراز و نشيب‌هايي مواجه بود. در عصر امام هادي(ع) و امام عسكري(ع) اقداماتي از سوي آن بزرگواران براي سازماندهي و تقويت اين سازمان صورت گرفت. اين كار از آن رو انجام شد كه شيعه، رفته رفته به عصر غيبت نزديك‌تر مي‌شد و در چنين عصري، اين نهاد وكالت بود كه تنها راه ارتباطي شيعه با امام معصوم(ع) بود.

از جمله اقدامات امام هادي(ع) در جهت تقويت و سامان يافتن فعّاليت‌هاي «سازمان وكالت»، مي‌توان به سفارش مؤكّد آن حضرت به وكلا براي حفظ نظم در امور و رعايت محدوده و قلمروي خاصّ خود و عدم دخالت در امور ساير وكلا اشاره كرد. اهتمام آن امام بر تعيين جانشين براي وكيل قبل و عدم بروز گسستگي در كار وكالت نواحي، از ديگر اقدامات بود.

امام عسكري(ع) نيز با ادامه دادن اين گونه اقدامات، راه را براي حركت سازمان در مسير خودش هموار نمود. آن جناب نيز همچون پدر بزرگوارش وكلاي ارشدي را براي نواحي مختلف نصب نمود كه بر كار ساير وكلا نظارت داشتند. علاوه بر اين، عثمان بن سعيد عمري را به عنوان وكيل الوكلاي خود معرفي نمود تا همة وكلا به او مراجعه كنند. اين امر، از آن جهت حائز اهمّيت بود كه وي در عصر غيبت، بنا بود سفير و نايب اوّل امام عصر(عج) باشد.

همين طور نامه‌هاي آن جناب به بعضي نواحي شيعه‌نشين، مثل «نيشابور» و تأكيد بر اطاعت شيعيان از وكلا و پرداخت وجوه شرعي به آنان و محور قرار دادن وكلا در حلّ و فصل امور را مي‌توان از ديگر اقدامات امام عسكري(ع) براي تقويت و سامان‌دهي «سازمان وكالت» قلمداد كرد.

5. جانشين و وارث موقّت معرفي کردن

از جمله اقدامات امام عسکري(ع) براي حفظ جان

امام عصر(عج)، معرفي جانشين و وارث موقّت به شکلي غير متوقّع در ميان شيعه و دشمنان بود. امام(ع) شيعيان را پس از خود در امور جاري، به مادرشان، بانو حديث يا حديثه خاتون(س) رهنمون شدند تا قدري از پيگيري حاکميّت کاسته شود و گمان کنند، امام ابتر و بي‌يادگار از دنيا رفته است.13

و اين گونه امام عسکري(ع) در دوران کوتاه امامت و حيات خويش، تمام تلاش خود را براي حفظ جان آخرين ذخيرة خدا انجام داد.

پي‌نوشت‌ها: