مهم‌ترين حقوق اهل بيت(ع)

عبدالحکیم سلیمی

فلسفة حقوق در اسلام بر جهان‌بيني توحيدي استوار است. خداوند خالق جهان و انسان است و بر همة موجودات، حقّ خالقيت و به تبع آن، حقّ تصرّف دارد. از سوي ديگر، همة‌ موجودات و از جمله انسان، براي ادامة حيات و تكامل خود، نيازمند نعمت‌هايي هستند كه از سوي خداوند در اختيار آنها قرار مي‌گيرد. نعمت ولايت از مهم‌ترين و بنيادي‌ترين نعمت‌هاي الهي است كه براي تربيت و تعليم بشر از سوي پروردگار عنايت شده است. اين امر مستلزم حقّ ربوبيّت است. ربوبيّت الهي از آن روي كه شامل افعال اختياري انسان مي‌شود، به دو شعبة ربوبيّت تكويني و تشريعي تقسيم مي‌گردد. ربوبيّت تشريعي به معناي فرمان دادن و حقّ ولايت است. چون بررسي تفصيلي حقوق اهل بيت(ع) كه برخاسته از ربوبيّت تشريعي خداوند است، در اين مقال نمي‌گنجد. از اين رو، به مهم‌ترين حقوق اهل بيت(ع) كه همانا عبارت است از حقّ معرفت، حقّ مودّت و حقّ اطاعت، اشاره مي‌كنيم. ميان اين حقوق يك رابطة كاملاً منطقي برقرار است. شناخت، مقدّمة محبّت و آن نيز زمينه‌ساز پيروي و اطاعت است.

حقّ معرفت

شناخت اهل بيت(ع)، نخستين حقّ الهي و ركني لازم در حيات طيّبة انساني است؛ زيرا آنان از درختان سرسبز رسالتند، از جايگاه رسالت و محلّ آمد و شد فرشتگان برخاسته‌اند و معدن‌هاي علم و دانش و چشمه‌ساران حكمت الهي مي‌باشند. ياران و دوستان اهل بيت(ع) مشمول رحمت پروردگارند و دشمنان و كينه‌توزان آنان در انتظار كيفر خداوند به سر مي‌برند.

در جهان‌بيني توحيدي، انسان همان‌گونه كه در اصل و تداوم هستي‌اش لحظه به لحظه به وجود تازه‌اي احتياج دارد، در حركت تكاملي خود نيز به هدايت مستمر نيازمند است. هدايت همانا پيمودن طريق تكامل است كه انسان به تدريج با پشت سر گذاشتن مراحل نقصان، به مراحل عالي‌تري مي‌رسد. طريق تكامل نيز نامحدود است؛ انسان مي‌تواند تا بي‌نهايت به پيش برود. اگر پيوند انسان از منبع هدايت قطع شود، همان لحظه از راه راست منحرف مي‌گردد. بدين سان، راز اصل حركت تعاملي انسان، پيوند و ارتباط او با خداوند است: «وَ مَن يَعْتَصِم بِاللهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَي صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ1؛ هر كس به خدا تمسّك جويد، به راهي راست هدايت شده است.»

راه راست، هم جنبة ‌عقيدتي (اعتقاد كامل به آيين حق) را شامل مي‌شود: «قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَي صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِّلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ2؛ بگو پروردگارم مرا به راه راست هدايت كرد. به آييني پابرجا ـ و ضامن سعادت دين و دنيا ـ آيين ابراهيم، كه از آيين‌هاي خرافي روي برگرداند و از مشركان نبود» و هم ناظر بر جنبه‌هاي عملي آيين حقّ مي‌باشد: «أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَن لَّا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ وَأَنْ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُّسْتَقِيمٌ3؛ آيا با شما عهد نكردم اي فرزندان آدم كه شيطان را نپرستيد، كه او براي شما دشمن آشكاري است و اينكه مرا بپرستيد كه راه مستقيم اين است؟!»

بدين سان، راه راست همان دين الهي از نظر اعتقادي و عملي است. كسي كه در اين راه حركت كند، زندگي و مرگش خدايي مي‌شود: «قُلْ إِنَّ صَلاَتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ4؛ بگو نماز و تمام عبادت من و زندگي و مرگ من، همه براي خداوند، پروردگار جهانيان است». به همين دليل، نزديك‌ترين راه ارتباط با خدا، صراط مستقيم است. اهل بيت(ع)، صراط مستقيمند؛ زيرا رفتار و كردار آنان دعوت كننده به آيين حقّ است، دعوتي كه جنبة اعتقادي و عملي را در بر مي‌گيرد. رهپويان اهل بيت(ع)، راه يافتگان و بريدگان از اين طريق، گمشدگانند.

امام علي(ع) مي‌فرمايند:

«خداوند ما (اهل بيت) را درهاي وصول به معرفتش و صراط و طريق رسيدن به خود قرار داده، بنابراين، كساني كه از ولايت ما منحرف گردند يا ديگري را بر ما ترجيح دهند، از طريق حقّ منحرف گشته‌اند.»5

امام صادق(ع) نيز در تفسير آية شريفة «اهدِنَا الصِّراطَ المُستقيم» مي‌فرمايد: «وَ الله نَحنُ الصِّراطَ المستقيم؛6 به خدا سوگند، ما صراط مستقيم هستيم».

شناخت اهل بيت(ع)، به عنوان يك حق، از آن رو الزامي است كه آنان هاديان به سوي حقّ و الگوهاي حسنة راه تكامل در همة زمان‌ها و مكان‌ها مي‌باشند.

امام علي(ع) از پيامبر گرامي(ص) نقل مي‌كند كه آن حضرت

فرمودند: «النُّجوم أَمان لِأَهلِ السَّماء فَإذا ذَهَب النُّجوم ذَهَب أهلُ السّماء و اهل بيتي أمان لأهل الارض فَاذا ذَهَبت اَهل بَيتي ذَهَبَ أهلَ الأرض؛7 ستارگان ماية امان بر اهل آسمانند، هنگامي كه ستارگان از ميان بروند، اهل آسمان نيز از بين مي‌روند و اهل بيت من امان براي اهل زمينند، هنگامي كه اهل بيت من از بين بروند، اهل زمين نيز از بين مي‌روند.»

آري! اهل بيت پيامبر(ص) از يك سو، همانند ستارگان مردم را از گمراهي و فرو رفتن در ظلمت كفر و فساد و گناه نجات مي‌بخشند، راه رسيدن به مقصد را به آنان مي‌نمايانند و رهروان طريق حقيقت را از غرق شدن در امواج متلاطم ضلالت حفظ مي‌كنند8 و از سوي ديگر، پاسداران حريم حوزة اسلامند و در برابر تحريف افراط‌گرايان همواره در ستيز.9

خطّ هدايت اهل بيت (ع) تا پايان جهان استمرار دارد. امام علي(ع) در «نهج‌البلاغه» اين مطلب را با صراحت بيان كرده است: «آگاه باشيد كه آل محمّد(ص) همچون ستارگان آسمانند، هنگامي كه يكي از آنها غروب كند، ستارة ديگري طلوع مي‌كند».10

پيامبر اكرم(ص) نيز مي‌فرمايد: «اهل بيت من در ميان شما همانند كشتي نوحند؛ هر كس بر آن سوار شود، نجات مي‌يابد و هر كس از آن جدا شود، هلاك مي‌گردد».11

تمسّك بي‌قيد و شرط به اهل بيت(ع)، در برابر تخلّف از آنان، مي‌تواند شاهد خوبي بر وجود امام معصومي در هر زمان در ميان اهل بيت(ع) باشد كه پيروي از دستورات او ماية نجات و تخلّف از آن، ماية هلاكت است.

از امام باقر(ع) سؤال شد: آيا معرفت امام از شما خانواده (اهل بيت) بر تمام خلق واجب است؟

حضرت در پاسخ فرمود: «خداي ـ عزّوجلّ ـ محمّد(ص) را بر تمام مردم به عنوان رسول و حجّت خدا بر همة خلقش در زمين مبعوث كرد. پس هر كه به خدا و رسولش ايمان آورده، پيروي و تصديقش كند، معرفت امام از ما خانواده بر او واجب است. كسي كه به خدا و رسولش ايمان نياورد و از او پيروي نكند و حقّ خدا و رسولش را نشناسد، چگونه معرفت امام بر او واجب باشد، در صورتي كه حقّ خدا و رسولش را نشناخته است.»12

حقّ معرفت اهل بيت(ع) در طول حقّ شناخت خدا و پيامبر(ص) مطرح است. اصولاً حقوق در نظام حقوقي اسلام خاستگاه الهي دارد. بنابراين، اثبات حقّ معرفت امام لازمة حقّ شناخت خداوند است. چنان‌كه امام‌باقر(ع) مي‌فرمايد: «تنها كسي خداي عزوجلّ را شناسد و پرستش كند كه هم خدا را بشناسد و هم امام از ما خاندان را و كسي كه خداي عزّوجلّ و امام از ما خاندان را نشناسد،‌ غير خدا را شناخته و عبادت كرده، اين چنين در گمراهي به سر مي‌برد.»13 يعني همان گونه كه شناخت حقيقي خداوند فقط با شناخت ائمه(ع) امكان‌پذير است، حقوق ائمه(ع) نيز مستلزم شناخت حقّ خداوند است.

به فرمودة امام علي(ع)

«اهل بيت ستون‌هاي استوار اسلام و پناهگاه امن براي مردمند، حقّ به وسيلة آنها به جايگاه خويش باز مي‌گردد و باطل از ريشه كنده مي‌شود. اهل بيت پيامبر(ص) چنان كه سزاوار است، دين حقّ را شناخته و بدان عمل كردند، نه آنكه شنيدند و حكايت كردند؛ زيرا راويان دانش بسيار، امّا حفظ‌كنندگان و عمل كنندگان به آن اندكند.»14

در اين نگاه، اهل بيت(ع) راهنمايان به سوي حقّ و داعيان الي‌الله هستند. اميرالمؤمنين، علي(ع) مي‌فرمايند: «انّما الائمّه قوام الله عَلي خَلقِه عُرفائِه عَلي عِبادِه و لا يُدخِل الجَنَّه الّا مَن عَرَفوه و لا يُدخِل النّار الّا مَن اَنكرَهُم وَانكروه؛15 ائمّه قيّم‌هاي الهي بر آفريده‌هاي او و شناسانندگان خدا بر بندگان اويند كسي وارد بهشت نشود، مگر اينكه اهل بيت را بشناسد و آنان نيز او را (به پيروي از خود) بشناسد و كسي وارد دوزخ نشود، مگر اينكه اهل بيت را انكار كند و آنان نيز او را به پيروي از خود نشناسد و نيز فرمود: «سِراج المؤمِن مَعرفة حَقّنا و اسدٌ العمي عمي عَن فضّلنا؛16 حقّ شناخت اهل بيت چراغ فرا راه مؤمن است، ناديده گرفتن فضايل اهل بيت، بدترين نابينايي است». آن حضرت همچنين فرمودند: «سعادتمندترين مردم كسي است كه فضايل ما (اهل بيت) را بشناسد و به وسيلة ما به خداوند نزديك شود».17

بر اساس قاعدة تلازم حقّ و تكليف، اگر معرفت اهل بيت(ع) به عنوان يك حقّ الهي واجب است، همة انسان‌ها مكلّفند اين حقّ را به رسميّت بشناسند و در عمل آن را رعايت كنند. شناخت اهل بيت(ع) در صورتي مفيد و كارآمد است كه با عمل همراه شود؛ يعني انسان‌ها اهل بيت(ع) را به عنوان داعيان به سوي خدا بشناسند و در خطّ مستقيم آنان گام بردارند و به دستورات آنها عمل نمايند. تنها چنين شناختي است كه ارزشمند است و مي‌تواند سعادت انسان‌ها را در دنيا و آخرت تأمين نمايد. پيامبر اكرم (ص) فرمود: «وَالّذي نَفسي بِيَده لا يَنفِعُ عَبدٌ بِعَمل الاّ بِمَعرِفَتنا؛18 «سوگند به كسي كه جانم در يد قدرت اوست، عمل بنده‌اي سودمند نيست؛ مگر اينكه در پرتوي معرفت ما (اهل بيت) باشد.

به باور مؤمنان راستين، لازمة شناخت اهل بيت(ع)‌رعايت دو اصل «تولّي» و «تبرّي» است. به همين دليل، آنان در رفتار و كردارشان سنجيده و زيركانه عمل مي‌كنند، چرا كه امام مؤمنان را چنين بشارت داده است:

«هر كس از شما در بستر خويش با شناخت خدا و پيامبر(ص) و اهل بيت(ع) بميرد، شهيد از دنيا رفته است. پاداش او بر خداست و ثواب اعمال نيكويي را كه قصد انجام آن را داشته، خواهد برد».19

پيامبر اكرم(ص) و ائمة اطهار (ع) كه همواره در راستاي هدايت بشر و اصلاح باورها و انديشه‌هاي او كوشيده‌اند، ضمن تشويق به رعايت حقوق اهل بيت(ع)، مردم را از دشمني با آنان برحذر داشته‌اند؛‌ چنان كه در حديث نبوي چنين انذار شده است: «اَلا وَ مَن اَبغَضَ آلُ مُحمّد جاءَ يوم القيامة مكتوباً بَين عينيِه آيسٌ مِن رَحمة‌الله؛20 بدانيد هر كسي كينة ‌اهل بيت را در سر بپروراند، در روز قيامت به گونه‌اي محشور خواهد شد كه ميان دو چشم (بالاي پيشاني) او نوشته شده: مأيوس از رحمت الهي».

اين انذار به صورت جدّي در حديث علوي آمده است: «مَن رَكِب غَير سَفينَتِنا غَرَق؛21 هر كس به غير كشتي ما سوار شود (به غير اهل بيت بپيوندد) غرق مي‌شود. چنين كسي اگر بميرد، به مرگ جاهليّت مرده است: «مَن مات لا يَعرف اِمامه ماتَ ميتة جاهلية؛22 چرا كه به فرمايش امام صادق(ع)، شناخت امامان اهل بيت(ع) بر هر مسلماني واجب است: «فانَّ معرفة الامام منِّا واجِبة عليه.»23

بر اساس توصية امام باقر(ع) در اين باره هيچ عذري از كسي پذيرفته نيست: «وَ لا يَعذرو النّاس حتّي يَعرفوا امامَهُم؛24 شناخت حقّ اهل بيت(ع) از آثار محبّت خداوند است: «كسي كه حقّ ما را بشناسد و ما را دوست داشته باشد، خداي تبارك و تعالي را دوست داشته است.»25

2. حقّ مودّت

تشيّع مكتب عشق است. از بزرگ‌ترين امتيازهاي شيعه اين است كه بر مبناي محبّت شكل گرفته است. حقّ محبّت اهل بيت(ع) از زماني تشريع شد كه پيامبر(ص) به دستور خداوند فرمود: «قُل لَّا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَي26؛ من هيچ اجر و پاداشي در برابر دعوت رسالت از شما نمي‌خواهم، جز اينکه اهل بيت مرا دوست بداريد»؛ چرا که «لکلّ شيءٍ اساس و اساس الاسلام حبّنا اهل البيت؛27 هر چيزي اساسي دارد و اساس اسلام محبّت ما اهل بيت است.»

مودّت خاندان پيامبر(ص)، محور حرکت و سير تکاملي دين و عامل رستگاري پيروان اهل بيت(ع) است. اين وعده را پيامبر(ص) از همان روزهاي نخستين شکل‌گيري اسلام ناب محمّدي اعلام داشت: «اِنَّ علياً و شيعته هُم الفائزونَ يومَ القيامهَ؛28 به راستي علي و پيروان او در روز قيامت رستگارانند و اين گونه تولّاي علي مکتب عشق و مودّت شد.»

حقّ محبتّ اهل بيت(ع) منشأ قرآني دارد و از آثار حقّ حاکميّت معصومان(ع) و تداوم خطّ رسالت است. احساس مسئوليّت در برابر اين حقّ الهي (محبّت ورزيدن به اهل بيت(ع)) همانند رعايت حقّ نبوّت، ضامن سعادت بشر است. اوّلين چيزي که در روز قيامت مورد سؤال قرار مي‌گيرد، رعايت حقّ محبّت اهل بيت(ع) است: «اوّل ما يسأل عنه العبد حبّنا اهل البيت.»29

براي تبيين اين حقيقت، از «قرآن کريم» استمداد مي‌جوييم. به صراحت قرآن کريم، همة پيامبران(ع) اين چنين گفته‌اند: «وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَي رَبِّ الْعَالَمِينَ؛30 پاداشي از شما در برابر دعوت رسالت نمي‌خواهيم و پاداش ما فقط به پروردگار عالميان است. اين واقعيّت در آيات متعدّدي مورد تإکيد واقع شده است.31

قرآن کريم در مورد شخص پيامبر اکرم(ص) تعبيرات متفاوتي به کار برده است، در يک جا مي‌فرمايد: «قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَن شَاء أَن يَتَّخِذَ إِلَي رَبِّهِ سَبِيلًا32؛ بگو من در برابر ابلاغ رسالت هيچ گونه پاداشي از شما مطالبه نمي‌کنم؛ مگر کساني که بخواهند راهي به سوي پروردگارشان برگزينند». در جاي ديگر مي‌فرمايد: «قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ؛33 من از شما پاداشي نمي‌طلبم و چيزي بر شما تحميل نمي‌کنم.» و در مورد سوم مي‌فرمايد: «قُل لَّا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَي)؛34 بگو من هيچ اجر و پاداشي از شما نمي‌خواهم، جز اينکه ذوي القرباي مرا دوست بداريد.»

دليل اين امر را هم خود قرآن بيان کرده است: «قُلْ مَا سَأَلْتُكُم مِّنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَي اللَّهِ؛35 بگو پاداشي که من از شما خواستم تنها به سود شماست؛ اجر و پاداش من فقط بر خداوند استِ».

در نتيجه، مودّت اهل بيت(ع) که پاداش رسالت پيامبر(ص) است، به نفع دوست‌داران اهل بيت(ع) مي‌باشد؛ زيرا راه آنها را به سوي کمال نهايي (قرب‌ الي‌الله) هموار مي‌سازد. بدين سان، اين مسئله جز ادامة خطّ مکتب پيامبر(ص) به وسيلة رهبران الهي و جانشينان معصومش که همگي از خاندان او بوده‌اند، امر ديگري نمي‌تواند باشد، منتها چون مودّت پاية اين ارتباط بوده، در اين آيه با صراحت آمده است. اين مسئله در واقع، نوعي بازگشت به خود افراد و دست‌يابي به هدايت است.

به استناد آيات ذيل، محبّت اهل بيت (ع) زمينه‌ساز محبّت خداوند نسبت به بندگان است:

(إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ اللهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ الله36؛ اگر خداوند را دوست داريد، از دستورات پيامبر اطاعت کنيد، خداوند شما را دوست

مي‌دارد».

ـ‌ «وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ37؛ از او پيروي کنيد تا هدايت شويد».

ـ فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ38؛ کساني که فرمان او را مخالفت مي‌کنند، از کيفر الهي بترسند.»

ـ «لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ الله أُسْوَةٌ حَسَنَهٌ39؛ براي شما در زندگي رسول خدا؛ سرمشق نيکويي است.»

پيامبر(ص) مي‌فرمايد: «اللهُمّ اِنيّ احبّهم فاني سلم لمن سالمهم و حرب لمن حاربهم40؛ خدايا من ايشان (اهل بيت(ع)) را دوست دارم. من در صلحم با كساني که با اهل بيت در صلح باشند و دشمنم با کساني که دشمن اهل بيت هستند. از جمله دستورات پيامبر(ص) محبّت اهل بيت(ع) است، چنان که فرمود: «کسي که دوست دارد حيات و مرگش همانند من باشد و در بهشتي که خداوند به من وعده داده و در جنّات عدن ساکن شود بايد عليّ ‌بن ابي طالب و فرزندان او را دوست بدارد.»41

در اسناد و روايات اسلامي، محبّت اهل بيت(ع) به عنوان يک الزام معرفي شده است. رسول خدا(ص) فرمود: «احبّوهم لحبّي»42 و «احبّوا اهل بيتي لحبّي.»43

در روايت ديگري از پيامبر اکرم(ص) چنين توصيه شده است: «الزموا مَودّتنا اهل البيت فانّهُ من لقي الله يوم‌ القيامه و هو يودَّنا دخل الجنّه بِشَفاعَتِنا44 موّدت ما اهل بيت را ملتزم باشيد؛ زيرا کسي که خدا را در عين مودّت ما ملاقات کند، به شفاعت ما وارد بهشت مي‌شود.»

امام صادق(ع) نيز فرمود: «به راستي که خداوند ولايت ما را فرض گردانيده و مودّت ما واجب است. به خدا سوگند، ما از روي هوس سخن نمي‌گوييم و به آراي شخصي خود عمل نمي‌کنيم و سخني را نمي‌گوييم جز آنکه خداي ـ عزوجلّ ـ گفته است.» 45

امام علي(ع) هم مي‌فرمايد: «بر شما باد دوستي آل پيامبرتان؛ زيرا که اين محبّت حقّ خداي متعال بر شماست؛ حقّي که خداوند آن را بر شما واجب گردانيده است. مگر اين سخن خدا را نمي‌بينيد که مي‌‌فرمايد: «قُل لا أسألکُم عَلَيه اَجراً إلاّ الموَدَّةَ في القُربيَ؟»46

از الزام به کار رفته در روايات، به خوبي مي‌توان استنباط کرد که محبّت و مودّت اهل بيت(ع) به عنوان يک حقّ در شريعت اسلام مطرح است، حقّي که خداوند آن را تشريع کرده است. همان گونه که حقّ حاکميّت اهل بيت(ع) تشريع الهي است؛ حقّ محبّت نيز از سوي خداوند وضع شده است. در اين تشريع «من له الحق» اهل بيت پيامبر(ص) است و «من عليه الحق» همة انسان‌ها، همة مردم مکلّفند که اين حقّ را پاس بدارند و محبّت اهل بيت(ع)، را فرا راه حرکت تکاملي‌شان ببينند؛ زيرا اهل بيت(ع) به خاطر فضايل و کراماتي که دارند، سزاوار محبّتند. دوستي آنان در واقع، پاسخ به نداي فطرت و نداي ناصحانة پيامبر گرامي(ص) است؛ کسي که جز از وحي پيروي نمي‌کند. دوستي اهل‌بيت(ع) مستلزم پيروي از سيرة روشن آنان است؛ چنان که امام باقر(ع) فرمود: «هر کس ما را دوست بدارد، از ما اهل بيت است (به سيرة ما اهل بيت عمل کرده است).... آيا گفتار ابراهيم را نشنيده‌اي که گفت:‌ هر کس از من پيروي کند، از من است؟»47

اين حديث نشان مي‌دهد که تبعيّت از اهل بيت(ع) سبب ورود به اين خانواده از نظر معنوي مي‌شود؛ چنان که پيامبر(ص) فرمود: «سلمانُ منّا اهل البيت؛48 سلمان از اهل بيت من است».

در حديثي از امام حسن مجتبي(ع) نقل شده که وي پس از شهادت پدرش، امام علي(ع)، در جمع مردم خطبه خواند و در فرازي از آن، اين گونه سخن گفت: «أنا مِن اهل البيت افترضَ الله مودّتهم عَلي کُلِّ مسلم فقال تبارک و تعالي لنبيه(ص): «قُل لا أسألُکُم عَلَيهِ أجراً إلاّ المَوَدَّة في القُربيَ» و من يقترف حَسَنة نزد له فيها حسناً فاقتراف الحسنةِ فاقتراف الحَسَنةِ مودّتنا اهل البيت؛49 من از خانداني هستم که خداوند مودّت آنها را بر هر مسلماني واجب کرده است و به پيامبرش فرمود: بگو من در برابر دعوت رسالت اجري از شما درخواست نمي‌کنم، مگر محبّت اهل بيتم را. کسي که حسنه‌اي را اکتساب کند، ما آن را افزايش مي‌دهيم». منظور خداوند از «اکتساب حسنه» مودّت ما اهل بيت است».

اين رشتة محبّت که از خداوند شروع مي‌شود، سرانجام همة پيروان اهل بيت(ع) را به يکديگر پيوند مي‌دهد. از امام علي(ع) روايت شده که فرمود: «مَن احبَّ الله احبَّ النّبي و مّن احبَّ النّبي احبّنا وَ مَن احبّنا احبَّ شييعتنا فان النّبي و نّحنُ و شيعَتُنا من طينة واحده؛50 هر کس خدا را دوست بدارد، پيامبر را هم دوست خواهد داشت و هر کس پيامبر را دوست بدارد، ما (اهل بيت) را دوست خواهد داشت و هر کس ما را دوست بدارد، به پيروان ما نيز محبّت خواهد کرد؛ زيرا پيامبر و ما و شيعيان ما از يک طينت آفريده شده‌ايم.»

خلاصه‌ اينکه، تأثير محبّت اهل بيت(ع) در ابعاد گوناگون زندگي انسان، بر اهل خرد و دين‌داران واقعي پوشيده نيست. ارزش محبّت خاندان پيامبر در روايات زيادي مورد تأکيد واقع شده است. به چند نمونه از آنها توجّه کنيد:

ـ «حبّنا اهل البيت نظام الدّين؛51 محبّت ما اهل بيت ماية نظام دين است».

ـ «لا يُتمّ الايمان الاّ بِمحبّة اهل البيت؛52 ايمان کامل نمي‌شود، جز به محبّت اهل بيت.»

ـ پيامبر(ص) فرمود: «لا يُتمّ الايمان الاّ بِولايتنا اهل البيت53؛ ايمان

کامل نمي‌شود، جز به ولايت اهل بيت».

ـ «مّن ماتَ علي حبّ آل محمدٍ مات شهيداّ؛54 هر کس با محبّت اهل بيت از دنيا برود، شهيد از دنيا رفته است.»

ـ قال رسول‌الله(ص): «مَن احبّنا اهل البيت حَشَره الله امناً يوم القيامه؛55 کسي كه به اهل بيت محبّت داشته باشد، در روز قيامت امين محشور مي‌شود».

ـ قال رسول الله(ص): «مَن احبّنا اهل البيت فَنحنُ شفعائه يومَ القيامه؛56 کسي که به ما اهل بيت محبّت بورزد، او را در روز قيامت شفاعت خواهيم کرد».

ـ قال الصادق(ع): «من احبّنا جاءَ معنا يوم القيامة؛57 کسي كه ما را دوست بدارد، روز قيامت با ماست؟»

آري، اين است مقام اهل بيت(ع). خوشا به سعادت کساني که آگاهانه به اهل بيت(ع) تمسّک بجويند و آنان را رهبر و الگوي دين و دنيايشان برگزينند و تداوم خطّ رسالت را با امامت آنان ببينند. مؤمن واقعي بر اين باور است که حقّ اهل بيت(ع) سنگين و رعايت آن وظيفة‌ همگاني است؛ چنان که رسول خدا(ص) در تفسير آية شريفة «قُل لَّا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَي؛58 فرمودند: «ان تخفظوني في اهل بيتي و تودّوهم بي؛59 حقّ مرا در بارة اهل بيتم حفظ کنيد و آنان را به خاطر من دوست بداريد».

پيامبر(ص) اهل بيت خود را در ميان امّت به وديعت نهاد و چنين توصيه کرد: «وديعه‌هاي من (حقّ اهل بيتم) را تا روز قيامت رعايت کنيد».60

در اين مسير، اصل بر محبّت قلبي و زباني و مبارزه با دشمنان است. پيروان واقعي اهل بيت(ع) با اين ويژگي‌ها، هم درجة اهل بيت(ع) در بهشت خواهند بود: «کسي که ما را قلباً دوست داشته باشد و زبانش با ما باشد و با دشمنان ما مبارزه کند، در بهشت با ما هم درجه خواهد بود. کسي که با زبان، ما را ياري کند و محبّت قلبي داشته باشد؛ امّا در عمل ما را ياري نکند، در بهشت با ما خواهد بود؛ امّا با درجة پايين‌تر.» 61

آن حضرت مردم را از عداوت با اهل بيت(ع) برحذر داشته و دشمنان اهل بيت(ع) را از رحمت پروردگار محروم دانسته است: «الا و من بغض آل محمّد جاء يوم القيامه و بين عينيه مکتوب آيس من رحمة الله؛62 کسي که با اهل بيت دشمني کند، در روز قيامت محشور مي‌شود؛ در حالي که بين دو چشم (پيشاني) او نوشته شده: مأيوس از رحمت خدا» دشمنان اهل بيت(ع) در روز قيامت يهودي محشور مي‌شوند: «ابغضنا اهل البيت بَعَثَه الله يهوديّاً.»63

3. حقّ اطاعت

حقّ اطاعت از اهل بيت(ع)، همانند حقّ معرفت و مودّت آنان خاستگاه الهي دارد؛ زيرا در جهان‌بيني توحيدي همة اطاعت‌ها بايد به اطاعت پروردگار منتهي شود و هر گونه پيروي بايد به فرمان او صورت بگيرد؛ زيرا حاکم و مالک جهان هستي فقط اوست.

قرآن کريم اطاعت اهل بيت(ع) را در طول پيروي از خدا و پيامبر(ص) بر شمرده است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَطِيعُواْ اللهَ وَأَطِيعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِي الأَمْرِ مِنكُمْ؛64 اي كساني كه ايمان آورده‏ايد خدا را اطاعت كنيد و پيامبر و اولياي امر خود را [نيز] اطاعت كنيد.» قرآن كريم نخست به مؤمنان دستور مي‌دهد که از خداوند اطاعت کنند. سپس فرمان به اطاعت از پيامبر(ص) مي‌دهد؛ پيامبري که معصوم و نمايندة صالح خدا در روي زمين است. در مرحلة سوم، فرمان به اطاعت از اولوالامر مي‌دهد که از متن جامعة اسلامي برخاسته و پاسدار دين ودنياي مردمند.

امام صادق(ع) مي‌فرمايد: «انّ الله وَجب عليکم حبّنا و موالاتنا و فَرَض عليکُم اِطاعتنا؛65 به راستي که خداوند دوستي و موالات ما را واجب کرد و اطاعت ما را فرض گردانيد».

حقّ اطاعت اهل بيت(ع) الزامي است؛ چون آنان مردم را به اطاعت از پروردگار فرا مي‌خوانند و همان دعوتي را دارند که خداوند به آن دستور داده است. لبّيک به دعوت اهل بيت(ع) در واقع لبّيک به نداي پروردگار است.

پيامبر گرامي(ص) فرمود: «انّا سيّد ولد آدم و انت يا علي و الائمه من بعدک سادات امّتي ... و من اطاعنا فقد اطاع الله و من عصانا فقد عصي‌الله؛66 من سرور فرزندان آدم هستم. يا علي! تو و امامان پس از خودت، سروران امّت من هستيد... هر کس ما را اطاعت کند، خدا را اطاعت کرده است و هر کس ما را نافرماني کند، پروردگار را نافرماني کرده است.»

امام علي(ع) نيز فرمود: «ما داعيان حقّ و پيشوايان خلق و زبان صدق خداييم. کسي که از ما اطاعت کند، به عزّت و قدرت رسد و کسي که نافرماني کند، هلاک گردد».67

آن حضرت همچنين فرمود: «لنا علي‌ النّاس حقّ الطّاعة و الولاية و لهم من الله سبحانه حسن الجزاء؛68 براي ما (اهل بيت) بر عهدة ‌مردم حقّ طاعت و ولايت است و براي پيروان ما حقّ جزا و پاداش». کسي که اهل بيت(ع)را اطاعت کند، خدا را اطاعت کرده و آن کس که ما را نافرماني کند، خدا را نافرماني كرده، آنان با قرآن و قرآن با آنان است؛ «من اطاعهم فقد اطاع الله و من عصاهم فقد عصي‌الله، هم مع القرآن و القرآن معهم.»69

اميرالمؤمنين(ع) رمز و راز عزّت را اين گونه تفسير مي‌كند: «انّا داعيكم الي طاعه و بكم و مُرشدكم الي فرايض دينكم و دليلكم الي ما ينجيكم؛70 من شما را به اطاعت از پروردگارتان دعوت

مي‌كنم و راهنماي شما به سوي فرايض دينتان هستم و شما را به چيزي هدايت مي‌كنم كه ماية نجات شماست».

بنابراين، بر ماست كه چراغ دل را از نور حكمت حكيمان طريق حقيقت روشن سازيم و ظرف‌هاي جان را از زلال چشمه‌هاي حكمت كه از هر گونه آلودگي پاك است، لبريز نماييم؛ زيرا فقط در پرتوي هدايت اهل بيت(ع) كاروان انسانيّت به سرمنزل مقصود خواهد رسيد. اهل بيت (ع) نيز رسالتي دارند كه بايد انجام دهند: «همانا بر امام واجب نيست، جز آنچه را كه خدا امر مي‌فرمايد و آن كوتاهي نكردن در پند و نصيحت، تلاش در خيرخواهي، زنده نگه داشتن سنّت پيامبر(ص)، جاري ساختن حدود الهي بر مجرمان و رساندن سهم‌هاي بيت‌المال به طبقات مردم است.»71 پس در فراگيري علم و دانش پيش از آنكه درختش بخشكد، تلاش كنيد و پيش از آنكه به خود مشغول گرديد، از معدن علوم، يعني

اهل بيت(ع) دانش استخراج كنيد، مردم را از حرام و منكرات باز داريد و خود هم مرتكب نشويد؛ زيرا به شما دستور داده شده كه ابتدا خود محرّمات را ترك و سپس مردمان را باز داريد. امام علي(ع) با توجّه به جايگاه اهل بيت(ع) در توسعة زندگي معنوي انسان‌ها، اطاعت از آنها را الزامي مي‌داند؛ چنان كه در نهج‌ البلاغه ضرورت اطاعت از اهل بيت(ع) را چنين مطرح مي‌كند: «مردم! به اهل بيت پيامبرتان بنگريد. از آن سو كه گام بر مي‌دارند، برويد. قدم جاي قدم آنان بگذاريد، آنان هرگز شما را از راه هدايت بيرون نمي‌برند و به پستي و هلاكت باز نمي‌گردانند. اگر سكوت كردند؛ سكوت كنيد و اگر قيام كردند، قيام كنيد، از آنان پيشي نگيريد كه گمراه مي‌شويد و از آنان عقب نمانيد كه نابود مي‌گرديد».72

آن حضرت در جاي ديگر فرمود: «من تمسّك بنا لحق و من سلك غير طريقتنا غرق؛73 كسي كه به ما (اهل بيت) تمسّك بجويد، به حقّ پيوندد و كسي كه غير طريقة ما را طي كند دچار غرق و فنا مي‌شود».

اين فرمايش امام علي(ع) ريشه در كلام نبوي دارد كه فرمود: «من تمسّك من بعدي بهم فقد استمسك بحبل الله و من تخلّي منهم فقد تخلّي من الله؛74 كسي كه پس از من به آنان تمسّك بجويد، در واقع به رشتة خداوند پيوسته است و هر كس كه از آنان دوري بجويد، در واقع از خدا دوري جسته است.»

پيامبر(ص) دربارة جايگاه اهل بيت(ع) فرمودند: «اهل بيت مرا به منزلة سر براي بدن و همانند چشمان بر روي سر قرار دهيد.»75

همان‌گونه كه بدن بي‌سر از نعمت حيات محروم است و سر بدون چشم، دنيا را تيره و تار مي‌بيند و راه را از چاه تشخيص نمي‌دهد، زندگي بدون اهل بيت(ع) زندگيِ واقعي نيست. موفّقيت و سعادت هر انساني در گروي اطاعت از دستورات حيات آفرين اهل بيت(ع) است.

امام صادق(ع) فرمود: «ما كساني هستيم كه خداوند طاعت ما را واجب كرد و مردم را چاره‌اي جز معرفت ما نيست و در جهالت به ما معذور نيستند». 76

پي‌نوشت‌ها: