مريم ضمانتي‌يار
از خواب بيدار شد ... پيشاني‌اش خيس عرق شده بود. از جا بلند شد و زير نور ماه به حياط رفت و كوزة آب را برداشت، چند جرعه آب خورد، نفس عميقي كشيد و همان‌جا روي پلّة حياط نشست. نسيم خنك نيمه شب تابستان، كمي حال را بهتر كرد.
نگاهي به ماه انداخت، بدر كامل بود. از خلوت و سكوت شبانة خانه احساس آرامش كرد. بغضش شكست و اشك آرام صورتش را خيس كرد. اشك كه جاري شد، بغض هم رهايش كرد. در عالم خودش بود كه سايه‌اي را كنارش حس كرد، سر برگرداند. مرضيه بود كه بالاي سرش ايستاده بود.
باز بي‌خوابي به سرت زده؟
با سرعت اشك‌هايش را پاك كرد. مرضيه كنارش نشست و گفت:
از من پنهان مي‌كني؟
لبخندي زد و گفت: چيزي نيست كه بخواهم پنهان كنم.
مرضيه سري تكان داد و گفت: تو از من پنهان مي‌كني و من از تو؛ امّا تا كي؟ اين قصّه تا كي مي‌تواند ادامه داشته باشد؟
محمّدحسين سرش را پايين انداخت: امشب خواب ديدم... خواب كودكي كه اينجا توي حياط بازي مي‌كرد و مي‌خنديد.
مرضيه آهي كشيد و گفت: بس كه در فكرش هستيم.
ـ من تصميم گرفته‌ام...
ـ كه چه كار كني؟
ـ مي‌خواهم به نجف بروم.
ـ نجف؟
ـ بله! نجف. از دست دوا و درمان طبيب‌هاي «تبريز»، از دست نگاه‌هاي كنجكاو، از دست دل‌سوزي‌هاي مردم خسته شده‌ام. مي‌روم شايد آنجا فرجي شود.
ـ چرا نجف؟!...
ـ نمي‌دانم، مي‌روم شايد خوابم تعبير شود ...
٭ ٭ ٭
همة آرزويش اين بود حالا كه اين همه راه از تبريز به نجف آمده، دست خالي برنگردد؛ امّا روزها از پي هم مي‌گذشت و هيچ نشانه‌اي از فرج نبود. كارش شده بود بيتوته در «مسجد كوفه» و «مسجد سهله» و انتظار، انتظار يك اتّفاق، اتّفاقي كه نمي‌افتاد...
تنها و دل‌شكسته گوشة مسجد كوفه نشسته بود و گريه مي‌كرد. تاجر سرشناس بازار تبريز، اينجا مسافري غريب و دل‌شكسته بود كه سر بر ديوار مسجد اشك مي‌ريخت.
كسي كه آرزوي شنيدن خندة يك كودك، همة زندگي‌اش را پر كرده بود. چهل روز بود كه از تبريز به نجف و كوفه آمده بود و ديگر بيش از اين امكان و توان ماندن نداشت. چشم بر هم گذاشته بود و در دل نجوا مي‌كرد. براي لحظاتي نفهميد به خواب رفت يا بيدار بود. فقط صدايي شنيد كه آرام و شمرده به او گفت: برو و محمّدعلي جولاي دزفولي را پيدا كن! به حاجتت مي‌رسي...
به خود آمد، چشم گشود. نفهميد اين صدا را در بيداري شنيد يا در خواب يا چيزي بين خواب و بيداري. دلش فرو ريخت.
آنچه را كه شنيده بود براي خودش تكرار كرد. برو محمّدعلي جولاي دزفولي را پيدا كن. به حاجتت مي‌رسي. اين كلمات آخر را چند بار تكرار كرد و مثل تشنه‌اي كه قطره آبي را مزّه‌مزّه كند. چيزي فراتر از سيراب شدن با جرعه جرعة آب... به حاجتت مي‌رسي... به حاجتت مي‌رسي...
حس كرد نور اميدي به دلش تابيده، نور اميدي كه به او توان مي‌داد. تواني كه مدّت‌ها بود از دست داده بود. حس كرد سبك شده، در دلش احساس نشاط و سرور كرد. بلند شد تا براي خواندن دو ركعت نماز شكر و رفتن به دزفول آماده شود.
با آنكه دلش مي‌خواست اين مژده را به همسرش بدهد؛ امّا راهي دزفول شد تا به پيغامي كه شنيده بود، عمل كند. نام محمّدعلي جولاي دزفولي را مدام تكرار مي‌كرد و به اين مي‌انديشيد اين مرد كيست و چه ارتباطي با برآورده شدن حاجت او دارد؟
به بازار دزفول كه رسيد همة خستگي راه را از ياد برد. شوق ديدار جولاي دزفولي تمام وجودش را در بر گرفته بود.
از اوّلين حجرة بازار، سراغ محمّدعلي را گرفت. گفتند در بازار دزفول، جولا و بافنده زياد است؛ امّا محمّدعلي نامي، در انتهاي بازار، حجرة كوچكي دارد. به شوق آمد. از اينكه با مقصودش فقط چند قدم فاصله داشت. قلبش به تندي شروع به تپيدن كرد. به قدم‌هايش سرعت داد. در انتهاي كوچه‌اي كه نشاني‌اش را داده بودند، اتاقكي كوچك بود كه در آن مردي سرگرم بافتن پارچه بود. محمّدحسين جلو رفت. مرد بر قطعه‌اي پوست گوسفند نشسته بود. محمّدحسين سلام كرد. مرد سر برداشت و به سلام او جواب داد. پيراهن و شلواري از كرباس پوشيده بود و دكّانش يك متر در دو متر هم نبود. هنوز محمّدحسين بعد از سلام، حرفي نزده بود كه گفت:
حاج محمّدحسين! حاجت روا شدي.
زانوهاي محمّدحسين لرزيد. آهسته همان جا جلوي در نشست. محمّدعلي سكوت او را كه ديد، گفت: گفتم كه حاجت روا شدي.
محمّدحسين به خود آمد و پرسيد: مي‌توانم داخل شوم؟
محمّدعلي گفت: مهمان حبيب خداست.
محمّدحسين گوشة اتاقك كز كرد. تمام تنش مي‌لرزيد. نمي‌دانست از شوق است يا از ناباوري. محمّدعلي جولا، بي‌آنكه به مهمان تازه وارد و متعجّبش حرفي بزند، دست از كار كشيد. اذان گفت و به نماز ايستاد. محمّدحسين به خود آمد، بلند شد با آبي كه همراه داشت وضو گرفت و با محمّدعلي نماز خواند. نمازش كه تمام شد آهسته گفت: من در اين شهر غريبم. اجازه دارم امشب مهمان شما باشم؟
محمّدعلي به نشانة قبول سري تكان داد و پشت دستگاه كوچك بافندگي‌اش نشست. چهره‌اش آرام و روشن بود؛ امّا ابهّتي داشت كه به محمّدحسين اجازه نمي‌داد، حرفي بزند.
در سكوت به كار او خيره شده بود تا اينكه او كارش را تمام كرد و بلند شد و از طاقچة گوشة اتاق يك كاسة چوبي پر از ماست آورد و با دو قرص نان جو در يك سيني چوبي جلوي محمّدحسين گذاشت. تاجر ثروتمند تبريزي كه به بهترين غذاهاي لذيذ تبريز عادت داشت، بي‌هيچ حرفي با او هم‌غذا شد و نان جويي كه تا به حال نخورده بود، با ماست خورد. محمّدعلي اصلاً سكوت را نشكست و محمّدحسين هم جرئت شكستن سكوت را نداشت. محمّدعلي ظرف خالي ماست را برداشت و يك قطعه پوست گوسفند به محمّدحسين داد و گفت:
تو مهمان مني. روي اين بخواب.
و خودش بي‌آنكه منتظر جواب او باشد، روي زمين خاكي اتاق دراز كشيد. محمّدحسين كه هر شب در بستر نرم و راحت خانه خوابيده بود، بر روي قطعه پوست در آن اتاق كوچك و در كنار اين مرد پر ابهّت و ناشناخته، بدون روانداز دراز كشيد. لحظه‌اي خواب به چشمش نمي‌آمد. با آنكه بسيار خسته بود و روز سختي گذرانده بود؛ امّا فضاي آن اتاقك و حركات متين و آرام آن مرد خواب را از او گرفته بود... .
شب كوتاه تابستان بسيار زود سحر شد و محمّدعلي از جا برخاست، وضو گرفت، اذان گفت و نماز شب و صبح خواند. محمّدحسين هم همراهش نماز خواند و منتظر شكستن سكوت شد؛ امّا او تا روشن شدن آسمان تعقيبات نماز را به جا آورد و بعد هم بي‌صدا مشغول به كار شد.
محمّدحسين حس كرد ديگر تحمّل اين همه سكوت را ندارد. به احترام پيش پاي او زانو زد و گفت:
از من پرسيدي كه هستم و مرا به نام خواندي. راستش تا به حال جرئت نكردم سؤال كنم؛ امّا مي‌دانم كه نمي‌توانم بدون جواب به شهرم برگردم.
محمّدعلي چشم از كارش برنمي‌داشت و در سكوت مي‌بافت. محمّدحسين ادامه داد: قطعاً همه چيز را دربارة من مي‌داني، پس به من بگو چه كردي كه به اين مقام رسيدي؟
محمّدعلي سر برداشت، چشمان نافذش را در چشمان محمّدحسين دوخت.
محمّدحسين نگاهش را تاب نياورد و سر به زير انداخت.
محمّدعلي با لحني محكم گفت: اين چه سؤالي است؟ حاجتي داشتي روا شد. برو به شهر و ديارت و منتظر تولّد فرزندت باش.
محمّدحسين اگر چه از شنيدن اين جملات غرق سرور شد؛ امّا دل نَكَند.
ـ نه... تا نفهمم قضيّة تو چيست نمي‌روم. من مهمان تو هستم و به حرمت و احترام مهمان بايد به من بگويي راز اين اتّفاق چيست.
محمّدعلي دست از كار كشيد. نگاهش را به زمين دوخت و گفت: مرا به حال خودم بگذار. تو حاجتي داشتي... .
محمّدحسين التماس كرد: نه... با همة حرمتي كه برايت قائل هستم مرا نااميد مكن. دلم مي‌خواهد بدانم در اينجا چه كرده‌اي كه متّصل شده‌اي. تو كه تا به حال مرا نديده بودي، نامم را از كجا مي‌دانستي؟
محمّدعلي آهسته گفت: من در اين اتاقك مشغول به كار خودم بودم. نگاه كن روبه‌روي اين دكّان من، خانه‌اي است. قبلاً در اين خانه مردي از بزرگان شهر زندگي مي‌كرد و سربازي از خانة او محافظت مي‌كرد، او مرد ستمگري بود.
روزي سرباز به دكّانم آمد و به من گفت: تو نانت را چطور تهيّه مي‌كني؟
تعجّب كردم. آن سرباز با نان من چه كار داشت؟ گفتم: سالي يك خروار جو مي‌خرم، آرد مي‌كنم و مي‌پزم. فعلاً زن و فرزندي هم ندارم و روزي يك قرص نان برايم كافي است.
سرباز گفت: من محافظ اين خانه هستم. دلم نمي‌خواهد از مال اين ظالم نان روزانه‌ام را تأمين كنم. اگر قبول كني براي من هم يك خروار جو بخري و هر روز همراه ناني كه براي خودت مي‌پزي دو قرص نان هم براي من بپزي، ممنونت مي‌شوم.
من قبول كردم. رفتم و جو خريدم، آرد كردم و هر روز دو قرص نان همراه نام خودم مي‌پختم و او مي‌آمد و سهميه‌اش را مي‌برد.
تا اينكه يك روز نيامد، نگرانش شدم. به در خانة آن ستمگر رفتم و سراغش را گرفتم. خادم خانه گفت كه او مريض شده و در مسجدي كه در همين نزديكي است، خوابيده.
به مسجد رفتم و ديدم سرباز افتاده و كسي پرستار او نيست. گفتم برايت طبيب و دوا تهيّه مي‌كنم. گفت: احتياجي نيست! من امشب از دنيا مي‌روم!
تعجّب كردم. او از كجا مي‌دانست كه شب، مرگش فرا مي‌رسد؟ تعجّب مرا كه ديد گفت: نصف شب، كسي به سراغت مي‌آيد و تو را از مرگ من با خبر مي‌كند. هر چه به تو دستور دادند، عمل كن و بقية آردهايي كه براي من تهيّه كره بودي، مال
خودت باشد.
ديدم دارد وصيّت مي‌كند. گفتم: بگذار امشب نزد تو بمانم.» گفت: نه برو. نبايد بماني. هر وقت كه وقت آمدنت رسيد، تو را مطلّع مي‌كنند.
منظورش را نفهميدم. او كه كسي را نداشت و از بي‌كسي در مسجد خوابيده بود. پس چه كسي مرا از مرگ او مطلّع مي‌كرد؟ اين سؤال به ذهنم گذشت؛ امّا جرئت نكردم بپرسم و به دكّانم آمدم. خواب به چشمم نمي‌آمد. از كار اين سرباز در حيرت بودم. نيمي از شب گذشته بود كه در زدند. در را باز كردم. مردي پشت در بود كه تا به حال او را در آن محلّه نديده بودم. مرا به نام خواند و گفت: محمّدعلي بيا!
بي‌هيچ حرفي از دكّان بيرون رفته و به سرعت خودم را به مسجد رساندم. سرباز از دنيا رفته بود. درست همان‌طور كه خودش گفته بود. دو نفر آنجا بودند. آنها را هم نمي‌شناختم. به من گفتند كه به آنها كمك كنم تا سرباز را براي غسل به جانب چشمة خارج شهر ببريم. با آنها همراه شدم و با هم، سرباز را كنار چشمه برديم. آنها او را غسل دادند، كفن كردند، بر او نماز خواندند و او را با هم به مسجد آورديم و در مسجد به خاك سپرديم. من مبهوت از آنچه پيش آمده بود، به دكّانم برگشتم. نمي‌دانستم او كيست و آن دو كه بودند و چرا مرا هم در كفن و دفن او شريك كردند. چند شب گذشت.
يك شب كه خواب بودم، در دكّانم را زدند. مردي پشت در بود كه مرا به نام خواند و گفت:
محمّدعلي بيا آقا تو را طلب كرده‌اند.
تمام تنم لرزيد: آقا؟!
امّا جرئت نكردم سؤال كنم. در دكّانم را بستم و با او به راه افتادم. از شهر خارج شديم. با آنكه اواخر ماه بود، ولي صحرا مانند شب‌هاي مهتابي بدر، كاملاً روشن و زمين سرسبز و خرّم بود؛ امّا ماه هم در آسمان نبود.
در فكر بودم از اين سرسبزي حيرت‌آور زمين و روشنايي زيباي آسمان بدون وجود ماه؛ امّا قدرت ابراز سؤال نداشتم. بي‌صدا به دنبال آن مرد ناشناس پيش مي‌رفتم تا به صحرايي رسيديم كه در اين نواحي، به صحراي «لور» شهرت دارد. با همان سرسبزي و روشنايي مهتاب بدون ماه، از دور عدّه‌اي توجّهم را جلب كردند. عدّه‌اي كه دور هم نشسته بودند و يك نفر مقابل آنها ايستاده بود. يك نفر هم بين آنها بود كه از همه جليل‌القدرتر بود. چشمم كه به او خورد، هراس به دلم افتاد و استخوان‌هايم شروع به لرزيدن كرد. انگار كه سردم شده باشد. مردي كه همراهم بود، گفت: جلوتر بيا.
به زحمت پيش رفتم، نزديك‌تر كه شدم ايستادم. آنكه در مقابل جمع ايستاده بود، گفت:
«بيا جلو نترس.»
جلوتر رفتم. شخصي كه در بين جمع بر همه برتري داشت فرمود:
«مي‌خواهم به پاداش خدمتي كه به آن سرباز كرده‌اي، تو را به جاي او منصوب كنم.»
دلم لرزيد. آهسته گفتم: من كاسب و بافنده‌ام، مرا به سربازي چه كار؟
فكر كردم مي‌خواهند مرا به جاي سرباز، نگهبان خانة آن ستمگر كنند. ترسيدم.
فرمودند:
«اين طور نيست كه تو فكر مي‌كني تو را به جاي او گماشتم. به جاي خود باش، هر زمان به تو فرماني داديم، انجام بده!»
ديگر حرفي نزدم، برگشتم. آن مرد با من نيامد. قدرت برگشتن و نگاه كردن به آن جمع را نداشتم؛ ولي ناگهان متوجّه شدم هوا تاريك شده و از آن سرسبزي و خرّمي صحرا و روشنايي خبري نيست. با شتاب به دكّانم برگشتم و بعد از آن شب، دستورات
امام عصر(عج) به من مي‌رسد. از جمله دستورات آن حضرت انجام گرفتن مقصد و حاجت تو بود و ذكر نام و مشكلت.
محمّدحسين مبهوت از آنچه شنيده بود، وقتي به خود آمد كه هر دو گريه مي‌كردند. محمّدعلي از يادآوري خاطرة ديدار آن شب مهتابي و او از سعادتي كه نصيبش شده بود.
آفتاب بالا آمده بود و محمّدعلي جولا به كار بافتن، مشغول شده بود و محمّدحسين مي‌رفت تا مژدة اين معجزه را به همسرش بدهد.
منبع: بر اساس داستاني از كتاب العبقريّ الحسان، شيخ علي اكبر نهاوندي، ج 2، صص 79 ـ 80؛ گنجينة دانشمندان، شيخ محمّد رازي، صص 135 ـ 137.