احمد سعادت
درگيري پيامبر(ص) با يهود
پيامبر گرامي(ص) با يهود بسيار ملاطفت و مدارا نمود و تا آنجا كه امكان داشت، كوشيد با آنان در صلح و آشتي هم‌زيستي كند. هرگز آنان را وادار به پذيرش دين اسلام ننمود. با پيمان‌هايي كه منعقد كرد، تلاش نمود بين مسلمانان و يهوديان درگيري و برخوردي به وجود نيايد؛ امّا دشمني و توطئة يهود عليه پيامبر(ص) تمامي نداشت و ناگزير آن حضرت را به واكنش وا داشت.
يهوديان پيش از ظهور پيامبر آخرالزّمان، با شواهدي كه از كتب آسمانيشان در دست داشتند، انتظار ايشان را مي‌كشيدند و بر اين اساس، به مكّه و مدينه مهاجرت كردند و به انتظار ظهور پيامبر آخرالزّمان نشستند؛ امّا پس از اينكه حضرت محمّد(ص) ظهور كرد و به رسالت برگزيده شد، يهوديان با شناخت اينكه او از نژاد يهود و اسرائيل نيست، سر به مخالفت برداشتند. دشمني و توطئة آنان عليه پيامبر اكرم(ص) به طور مفصّل در كتب تاريخي آورده شده است. در ادامه به برخي از آنها اشاره مي‌گردد كه دلايل برخورد سخت‌گيرانة پيامبر(ص) نسبت به آنها نيز هست:
همكاري با دشمنان پيامبر اكرم(ص) و شركت در توطئه‌ها و جنگ‌ها عليه اسلام و قرآن يكي از دلايل درگيري پيامبر(ص) با آنان است. آنان قريش را تشويق و ياري مي‌كردند. حتّي بسياري از سؤال‌هاي مشكل و ـ به اصطلاح ـ كوبنده را طرّاحي كرده، به قريش مي‌دادند؛ مانند سؤال‌هايي دربارة روح، اصحاب كهف و ذوالقرنين.1 اين گونه سؤال‌ها هيچ يك براي تفقّه و كشف حقيقت نبود؛ بلكه صرفاً به خاطر اغراض متعصّبانة ديگري مطرح مي‌گرديد. البتّه گاهي به طور استثنا، پرسش‌هاي تفقّهي و براي كشف حقيقت بود؛ چنان كه از ابن عبّاس روايت شده است كه روزي فردي يهودي نزد رسول خدا(ص) آمد و گفت: سؤالاتي دارم كه مدّت‌هاست در ذهنم خلجان مي‌كند؛ اگر پاسخ آنها را بگويي ايمان خواهم آورد. آنگاه پرسش‌هايي را دربارة توحيد مطرح نمود. يكي از آنها چنين بود: چگونه خداوند را بي‌همتا مي‌داني، با آنكه همان گونه كه او به يگانگي وصف مي‌شود، انسان نيز به اين صفت وصف مي‌گردد؟ پيامبر(ص) پاسخ داد: «انسان گرچه واحد است؛ ولي ذات او بسيط نيست؛ امّا خداوند بسيط و اَحَديُّ المعني است: «اللهُ واحِدُ وَ اَحَدِيُّ المعني، وَالاِنْسانُ واحِدٌ وَ ثَنَويُّ المَعني، جِسمٌ وَ عَرضٌ وَ بَدنٌ وَ رُوحٌ.» وي سپس دربارة تعداد و نام جانشينان پيامبر(ص) پرسيد كه رسول خدا(ص) امامان دوازده‌گانه(ع) را براي او نام برد. در اين هنگام، وي سخن پيامبر(ص) را تصديق كرد و گفت : همة آنچه را گفتي در كتاب‌هاي پيامبران پيشين موجود است.2
تحقير دين و پيامبر گرامي(ص) از ديگر دلايل بود. آنان ايشان را تحقير مي‌نمودند كه از خود چيزي ندارد و همه‌اش از يهود و «تورات» است. گاهي مي‌گفتند كه حضرت ابراهيم، اسماعيل، اسحاق و يعقوب و اسباط دوازده‌گانة يهودي و از مايند.3 خداوند متعال هم با نزول وحي «مَا كَاَنَ إبْراهيمُ يَهُودِيّاً وَ لا نَصْرانِيّاً وَ لكِن كَانَ حَنيفَاً مُسْلِّماً؛4 ابراهيم نه يهودي بود و نه نصراني؛ بلكه حق گرايي فرمانبردار بود.» بدان سخن پاسخ گفت. آنان گاهي پيامبر را اذيّت مي‌نمودند كه قبله‌اي ندارد و قبله از آن ماست كه در نهايت، اين توطئه‌ها و تحقيرها با نزول آيات قرآن، 5 خنثي گرديد.
تبليغات سوء و شايعات بي‌اساس نيز از جملة اين دلايل بود. يهوديان در مدينه شايعات بي اساس و خطرناكي را طرّاحي و انتشار دادند؛ مثلاً مي‌گفتند: هر كس مسلمان شود، مريض مي‌شود؛ چون اين دين
مورد خشم خداست! يا اينكه هر كس مسلمان شود، زنش، پسر و اسبش، كرّه نمي‌آورد! البتّه به دليل آنكه آب و هواي مدينه به طور معمول، با تازه واردان سازگار نبود و موجب بيماري ـ از جمله نوعي «مالاريا» ـ مي‌شد، پيامبر(ص) دعا كرد و دستور داد كه از گياه سير استفاده كنند تا بيماري مزبور برطرف گردد.
پس از جنگ بدر، توطئه‌هاي يهوديان «بني قينقاع» افزايش يافت تا اينكه با تحريك و توهين به زن مسلمان در بازار مدينه، يك نفر كشته شد و آنان با مسلمانان درگير شدند و پيامبر(ص) را تهديد نمودند كه جنگ با مردم مكّه تو را فريب ندهد؛ آنان مرد جنگ نبودند، ما اگر با تو جنگ كنيم، نشان خواهيم داد كه جنگ چيست!6
اين كارها از جمله عملكردها و خيانت‌هاي بي‌شمار يهوديان بود كه بر ضدّ پيامبر اكرم(ص) انجام دادند؛ در حالي كه پيامبر گرامي(ص) در آغاز مي‌كوشيد به گونه‌اي مسالمت‌آميز و با رأفت و مدارا، با آنان هم‌زيستي كند؛ امّا ظاهراً يهوديان اهل مدارا و صلح و هم‌زيستي نبودند. بدين روي، همواره به كارشكني، خيانت، نقض پيمان و همكاري با دشمنان آن حضرت مي‌پرداختند. بدين‌سان، پيامبر اعظم(ص) ناگزير از برخورد و درگيري با آنان گرديد.
پيامبر(ص) دو پيمان عمومي و خصوصي با بزرگان يهوديان مدينه، بني قريظه، بني نظير و بني قينقاع منعقد نمود؛ امّا آنان ضمن نقض پيمان‌هاي خود، دست به اقداماتي همچون حمايت از مشركان، تفرقه‌افكني ميان مسلمانان، ايجاد ترديد در ميان مسلمانان، تحريف، تمسخر و فريب زدند. از همه مهم‌تر اينكه تصميم به نابودي و از بين بردن اساس اسلام گرفتند و به خصوص در جنگ احزاب، بسيار كوشيدند كه كار مسلمانان را يكسره سازند. اين نوع عملكردها موجب شد كه باقي ماندن يهوديان در مركز حكومت اسلامي خطرآفرين تلقّي گردد. از اين رو، بايد مناسبات مسلمانان با يهوديان به درستي مشخّص مي‌گرديد و مسلمانان از اين جبهة داخلي كه در درون شهر مدينه قرار داشت، به نحوي احساس امنيّت مي‌كردند. بر اين اساس، پيامبر اعظم(ص) مذاكراتي را با آنان آغاز كرد كه اثري نداشت و سرانجام، كار به درگيري و جنگ كشيد. در ذيل، به اين درگيري‌ها و علل آنها اشاره مي‌شود:
1. غزوة بني قينقاع
يهوديان «بني قينقاع» از همة يهوديان جنگجو‌تر بودند؛ آنان 700 مرد جنگي داشتند، شغلشان زرگري بود و با رسول خدا(ص) پيمان سازش و عدم تعرّض امضاء كرده بودند؛ امّا پس از واقعة بدر، از راه نافرماني و حسد درآمدند و پيمان خود را نقض كردند.
دلايل درگيري با آنان عبارت بودند از:
الف. پيمان‌شكني: از مهم‌ترين دلايل درگيري پيامبر اعظم(ص) با يهود به طور كلّي، پيمان‌شكني آنان بود. به تصريح تمام مورّخان، نبردهاي رسول خدا(ص) با يهوديان پس از پيمان‌شكني آنان اتّفاق افتاد. جنگ با بني قينقاع پس از بدر، جنگ با بني نضير پس از احد و جنگ با بني قريظه پس از احزاب بود. پس از جنگ بدر، زماني كه رسول خدا(ص) شنيد يهوديان بني قينقاع پيمان‌شكني نموده‌اند، خواستند بار ديگر آنها را بيازمايند. بدين روي، عدّه‌اي را به دنبال آنها فرستاده و آنها را در بازار بني قينقاع گرد آوردند و به آنان فرمودند:
«اي گروه يهود! از آنچه بر سر قريش آمد، بترسيد و اسلام آوريد!» بزرگان طايفه در جواب رسول خدا(ص) گفتند: اي
محمّد(ص)! چنان گمان مي‌بري كه ما همچون قريش خواهيم بود. كشتن عدّه‌اي از قريش تو را مغرور نكند؛ آنان بي تجربه بودند و از فنون رزم خبر نداشتند. به خدا قسم! اگر ما با تو جنگ كنيم، خواهي فهميد كه با كساني همانند ما نجنگيده‌اي!7 يهوديان با اين جملات بي‌خردانه‌شان، دشمني خود با پيامبر اعظم(ص) را آشكار كردند و بر پيمان‌شكني خود صحّه گذاشتند و در واقع، به طور آشكارا، اعلان نبرد نمودند. اين آية شريفه در جواب آنان نازل شد: «قُل لِلَّذينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَ تُحْشَرُونَ إلي جَهَنَّمَ وَ بِئسَ المَهادُ؛ 8 به كساني كه كفر ورزيدند، بگو: به زودي مغلوب خواهيد شد و سپس در دوزخ محشور مي‌شويد و چه بد بستري است!»
ب) آشوب‌هاي اجتماعي و بي بندباري: اين گروه اوّلين كساني بودند كه نقض پيمان مي‌كردند. با اينكه گفتار و كردارشان آشكارا اعلام نبرد بود؛ امّا رسول خدا(ص) با آنان مدارا مي‌نمود، گفتارها و رفتارهاي زننده‌شان را تحمّل مي‌كرد و مسلمانان را نيز به بردباري فرا مي‌خواند. يهوديان به جاي اينكه عبرت بگيرند و از كرده‌هايشان پشيمان شوند، بر جسارتشان مي‌افزودند. طولي نكشيد كه آنان دست به آشوب‌هاي اجتماعي زدند و با ايجاد تحريك و آشوب، نظم جامعة اسلامي را بر هم زدند و از طريق تنگ كردن معيشت و زندگي مسلمانان، مي‌خواستند بر آنان چيره شوند. آنان آشكارا مسلمانان را مورد آزار و اذيّت و تمسخر قرار مي‌دادند و در جامعه، به بي‌بندوباري پرداخته، به كارهاي منافي عفّت دست مي‌زدند و بدين گونه، روابط خود با مسلمانان را تيره و تار نمودند.9
اوج بي‌بند‌وباري‌هاي يهود در اشعار و هجويات كعب بن اشرف بروز پيدا مي‌كرد. كعب مردي كينه‌توز و سخت دشمن اسلام بود. او شعر مي‌سرود و در شعرهايش، زنان مسلمان را نام مي‌برد و بدين نحو، مسلمانان را اذيّت مي‌كرد.10
ج) دستور مستقيم الهي: پيامبر خدا(ص) اين وضعيّت را تحمّل مي‌نمود تا اينكه اين آية شريفة قرآن نازل شد: «وَ إمّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانبِذْ إلَيْهِمْ عَلَي سَوَاء إنَّ اللهَ لا يُحِبُّ الخَائِنيِنَ؛ 11
و هرگاه از خيانت گروهي بيم داشته باشي، به طور عادلانه به آنها اعلام كن كه پيمانشان لغو شده است؛ زيرا خداوند خائنان را دوست نمي‌دارد.»
پيامبر اعظم(ص) پس از نزول اين آيه، فرمودند: «از خيانت يهود بني‌قينقاع مي‌ترسم.» به همين دليل، براي جنگ با آنان حركت كرد.12 رسول خدا(ص) با اذن الهي، ابولبابه را در مدينه، به جانشيني خود گماشت و با سپاه اسلام، در حالي كه پرچم را به عموي بزرگوار خود، حمزه داده بود، به سوي يهوديان بني قينقاع حركت و آنان را محاصره كردند تا آنان به تنگ آمدند و تسليم شدند؛ ولي آن حضرت با وساطت و اصرار عبدالله بن ابي از كشتن آنان درگذشت؛ امّا فرمودند تا آنها را از مدينه بيرون كنند و اموالشان، پس از اخراج خمس، بين مسلمانان تقسيم شد. 13
2. غزوة بني‌نضير
يهوديان و منافقان از شكست مسلمانان در جنگ احد، بسيار اظهار شادماني مي‌كردند و در پي فرصتي براي وارد كردن آخرين ضربه بر پيكر نوپا و خستة اسلام بودند. يهوديان بني نضير به مال و دژهاي مستحكم خود، دل خوش كرده بودند كه قرآن كريم در اين باره مي‌فرمايد:
«وَ ظَنّوُا أَنَّهُم مَا نِعَتُهُمْ حُصُونُهُم مِنَ اللهَ؛14
و اگر از گروهي بيم خيانت داري [پيمانشان را] به سويشان بيانداز [تا طرفين] به طور يكسان [بدانند كه پيمان گسسته است]؛ زيرا خدا خائنان را دوست نمي‌دارد.»
آنان به مال و ثروت و قلعه‌هايشان مي‌نازيدند و مغرور بودند و تصوّر مي‌كردند كه هيچ كس نمي‌تواند بر آنان غلبه يابد و از اين رو، همواره با خدا و پيامبر(ص) در مي‌افتادند: «شَاقُواللهَ وَ رَسُولَهُ؛15
آنها با خداوند و رسولش دشمني ورزيدند.»
و با اينكه با پيامبر اعظم(ص) پيمان داشتند؛ ولي با دشمنان آن حضرت همكاري مي‌كردند و پيمان‌شكني مي‌نمودند و حتّي براي جنگ با رسول خدا(ص) جايزه‌هايي تعيين كرده بودند.16
يهوديان بني‌نضير پس از جنگ احد پيمان‌شكني كردند. خبر پيمان‌شكني آنان به پيامبر اعظم(ص) رسيد. پيامبر(ص) براي اينكه از منويّات و طرز تفكّر يهوديان بني‌نضير آگاه گردد، همراه گروهي از افسران خود، عازم دژ آنها گرديد؛ امّا هدف ظاهري پيامبر از تماس با بني‌نضير اين بود كه در پرداخت خون‌بهاي دو نفر عرب از قبيلة بني‌عامر كه به دست عمروبن اميّه كشته شده بودند، كمك بگيرد؛ امّا آنان نقشة قتل پيامبر(ص) را كشيدند. رفتارهاي مشكوكشان يا فرشتة وحي، آن حضرت را آگاه ساخت و توطئه‌ها و حركات مرموز آنها فاش گرديد.17
يهوديان بني‌نضير كه هم پيمان پيامبر(ص) بودند، چنين توطئه‌اي كردند و ناجوانمردانه تصميم به ترور ايشان گرفتند. مقتضاي پيمان و نيز عدالت و راه منطقي همان بود كه پيامبر گرامي(ص) برگزيد؛ پيامبر اعظم(ص) به تمام سربازان آماده باش داد و سپس توسط محمّد بن مسلمه اوسي به يهوديان بني‌نضير پيام فرستاد كه در مدّت ده روز مدينه را ترك گويند؛ زيرا پيمان‌شكني كرده‌اند و از درِ مكر و حيله وارد شده‌اند و اگر در اين ده روز، اين مرز
و بوم را ترك نكنند، خونشان هدر است.18
اين پيام، افسردگي عجيبي در ميان يهوديان پديد آورد و هر كدام گناه را بر گردن ديگري انداخت. يكي از سران آنها پيشنهاد كرد كه همگي اسلام آورند؛ ولي لجاجت اكثريّت مانع پذيرفتن اين پيشنهاد گرديد. 19
در نهايت، تصميم بر اين شد كه كوچ كنند و درصدد برآمده و شتر اجاره كردند تا مدينه را ترك كنند؛ امّا منافقان به آنها پيام و اميدواري دادند و مانع رفتنشان گرديدند. اين پيام منافقان را قرآن كريم چنين بازگو مي‌نمايد:
«لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ وَلَا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَدًا أَبَدًا وَإِن قُوتِلْتُمْ لَنَنصُرَنَّكُمْ .... ؛20
اگر اخراج شديد حتماً با شما بيرون خواهيم آمد و عليه شما هرگز از كسي فرمان نخواهيم برد و اگر با شما جنگيدند، حتماً شما را ياري خواهيم كرد و خدا گواهي ميدهد كه قطعاً آنان دروغگويانند».
اين وعده يك وعدة دروغين بود كه قرآن كريم دربارة آن مي‌فرمايد: «وَاللهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ؛21 و خدا گواهي ميدهد كه قطعاً آنان دروغگويانند.»
اين وعدة دروغين بر جرئت يهوديان افزود، فكر آنان دگرگون شد و از رفتن منصرف گرديدند». از اين رو، پيامبر پيغام دادند: ما از اينجا بيرون نمي‌رويم، هر چه مي‌خواهي بكن.!
رسول گرامي(ص) پس از اينكه از پيام عبدالله آگاه شد، ابن امّ مكتوم
را در مدينه جانشين خود ساخت و تكبيرگويان براي محاصرة قلعة بني نضير حركت كرد. به مدّت شش شبانه‌روز22 يا 15 روز، قلعة آنها را محاصره كرد؛ ولي يهوديان بر پايداري خود افزودند. پيامبر(ص) دستور دادند نخل‌هاي اطراف قلعه را ببرند تا يهوديان يك باره دندان طمع از اين سرزمين بكنند. خداوند متعال مي‌فرمايد: «مَا قَطَعْتُم مِّن لِّينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَي أُصُولِهَا فَبِإِذْنِ اللهِ وَلِيُخْزِيَ الْفَاسِقِينَ؛23 چه آنكه درخت خرما را بريدند يا آنها را بر ريشه‌هايشان برجاي نهاديد، به فرمان خدا بود، تا نافرمانان را خوار گرداند.»
سرانجام، يهوديان تسليم شدند، مشروط بر اينكه اموال منقول خود را ببرند. پيامبر اعظم(ص) موافقت كرد كه آنان آنچه از اموال دارند ببرند، غير از سلاح كه بايد به مسلمانان تسليم نمايند. يهوديان آزمند در نقل اموال خود، حدّاكثر كوشش را كردند، حتّي درهاي خانه‌ها را با چهارچوبه از جايش كندند و باقي ماندة خانه‌ها را با دست خود ويران كردند. قرآن كريم مي‌فرمايد: «يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُم بِأَيْدِيهِمْ؛24 با دست‌هاي خودشان، خانه‌هايشان را ويران مي‌ساختند.»
3. غزوة بني قريظه
هنوز كاملاً افق روشن نشده بود كه آخرين سربازان احزاب با ترس و دلهرة عجيبي مدينه را ترك كردند. مسلمانان با اينكه در مدّت اين محاصرة طاقت‌فرسا، خسته و فرسوده شده بودند؛ امّا هنگام ظهر، جبرئيل فرمود آمد و رسول خدا(ص) را مأمور نمود كه كار بني قريظه را يكسره نمايد. رسول خدا(ص) بلال را فرمود تا در ميان مردم اعلام كند كه هر كس مطيع و شنواي امر خدا و رسول است، بايد نماز عصر را جز در بني قريظه نخواند: «مَن كان سامعاً مطيعاً يصلّين العصر الّا ببني قريظه» آنگاه پرچم را به دست حضرت علي(ع) داد و با سه هزار نفر از مسلمانان، كه 36 اسب داشتند، رهسپار بني قريظه شدند و سرتاسر دژ بني‌قريظه را به محاصره در آوردند. يهوديان از روزنه‌هاي برج، به پيامبر(ص) فحش و ناسزا مي‌دادند. امام علي(ع) مي‌خواست از نزديك شدن پيامبر(ص) به برج جلوگيري نمايد تا آن حضرت ناسزاهاي يهوديان را نشنود؛ امّا پيامبر(ص) فرمود: اگر به آنها نزديك شوم، دست از فحش و ناسزا برمي‌دارند. سپس آن حضرت در پاي قلعه آمد و فرمود: «آيا خداوند شما را خوار و ذليل نساخت؟» يهوديان گفتند: اي ابوالقاسم! تو كه فردي تند زبان نبودي! اين سخن چنان رسول خدا(ص) را منقلب كرد كه بي‌اختيار عقب رفت.25 رسول خدا(ص) 25 روز بني قريظه را در محاصره داشت تا آنان از محاصره به تنگ آمدند و كعب بن اسد به ايشان گفت:
اي گروه يهود! مي‌بينيد چه بر سرتان آمده است؟
اكنون سه كار را به شما پيشنهاد مي‌كنم تا هر كدام را خواستيد، انتخاب كنيد: يا تسليم شويد و به او ايمان آوريد تا خون، اموال و زن و فرزندانتان در امان باشند. سوگند به خدا! برايتان روشن شده است و مي‌دانيد كه او پيامبري مرسل است كه نامش در كتابتان آمده است. يا اينكه بياييد فرزندان و زنانمان را بكشيم، آنگاه با شمشيرهاي آخته حمله بريم يا اينكه امشب، كه شنبه است، از آن بهره گيريم. ممكن است محمّد[ص] و يارانش از حملة ما آسوده خاطر باشند؛ پس حمله ببريم و شبيخون بزنيم؛ امّا يهوديان هيچ كدام از اين پيشنهادها را نپذيرفتند، كعب كه به شدّت ناراحت شده بود، گفت: پس معلوم مي‌شود در ميان شما، يك نفر دورانديش و خردمند وجود ندارد.26
در ماجراي غزوة بني‌قريظه گويا لغزشي از جانب ابولبابه سر زد. او امور داخلي و اسرار مسلمانان را نزد دشمن فاش ساخته بود؛ امّا خود به زودي متوجّه گرديد كه خيانتي از او سر زده است. از اين رو، خود را به يكي از ستون‌هاي مسجد بست تا توبه‌اش قبول شد و رسول خدا(ص) او را باز كرد. 27
بني قريظه در نهايت، با اين شرط كه سعد بن معاذ دربارة آنان حكم نمايد، تسليم رسول خدا(ص) شدند. سعد بن معاذ كه در جنگ خندق زخمي شده بود، در خيمة زني از قبيلة «اسلم» بستري بود. مردان «اوس» سعد بن معاذ را نزد پيامبر(ص) آوردند. رسول خدا(ص) فرمودند:
«به احترام سعد به پا خيزيد و از وي استقبال كنيد.» به وي گفتند: اي ابوعمرو! رسول خدا(ص) تو را حَكَم قرار داده است تا دربارة اينان حكم كني. گفت: به عهدة ميثاق خدا ملتزم هستيد كه آنچه حكم مي‌كنم، دربارة ايشان اجرا شود؟ گفتند: آري. گفت: حكم من آن است كه مردانشان كشته شوند و مال‌هايشان قسمت شود و فرزندان و زنانشان اسير شوند. به روايت ابن اسحاق و ديگران، رسول خدا(ص) گفت: «راستي اين حكم تو دربارة ايشان ـ به حكم خدا از بالاي هفت آسمان ـ بود.»28
دلايل برخورد شديد پيامبر اعظم(ص) با بني قريظه
در اينجا ممكن است اين سؤال پيش بيايد كه چرا پيامبر اعظم(ص) با بني قريظه اين گونه برخورد شديد داشت؟ چطور آن حضرت با يهوديان بني‌قريظه همچون يهوديان پيمان‌شكن بني‌قينقاع و بني‌نضير، رفتار نكرد؟
پيامبر(ص) براي اين برخورد شديد، با توجّه به سيرة آن حضرت كه مي‌كوشيد با مخالفان با مدارا رفتار نمايد، بدون شك، دلايلي داشت. برخي از دلايل اين برخورد كه موجب خواري و ذلّت يهوديان بني قريظه گرديد، عبارت است از:
1. پيمان‌شكني و توطئه عليه مسلمانان؛
2. تصميم حمله به مدينه و درگيري با رسول خدا(ص) و مسلمانان؛
3. عمل به قانون جزايي تورات (مجازات مرگ براي محارب)؛ 29
4. حفظ اساس اسلام و اقتدار حكومت
4. غزوة خيبر
اين غزوه در محرّم سال هفتم هجري قمري اتّفاق افتاد. ساكنان خيبر قريب بيست هزار نفر بودند كه در ميان آنها، پهلوانان و مردان دلير و جنگاور قرار داشتند. علّت اين درگيري آن بود كه يهوديان خيبر
تمام قبايل عرب را تشويق كرده و با كمك مالي، آنان را براي در هم كوبيدن حكومت اسلامي گرد آورده و زمينة جنگ احزاب را فراهم كرده بودند.30
رسول خدا(ص) پس از بازگشت از حديبيّه و مدّتي اقامت در مدينه، رهسپار خيبر شد. پرچم را به حضرت علي(ع) سپرد و با سپاه خويش تا وادي «رجيع» پيش رفت و ميان اهل خيبر و قبيلة «غطفان» و «فزاره» فرود آمد كه اين قبيله را از كمك كردن به اهالي خيبر باز دارد. قبيلة غطفان مي‌خواست با كمك و پشتيباني خويش، يهوديان را همراهي كند؛ زيرا آنان متّحد و هم‌پيمان خيبر بودند؛ امّا با اين تدبير پيامبر(ص)، توفيق نيافتند و يهوديان تنها ماندند.31
رسول خدا(ص) هنگامي كه نزديك خيبر رسيد، توقّف نمود و فرمود: «پروردگارا! خير اين قريه و خير اهلش را و خير آنچه را در آن است، از تو مي‌خواهيم و از شرّ اين قريه و شرّ اهلش و شر آنچه در آن است، به تو پناه مي‌برم.» سپس فرمود: «به نام خدا، پيش رويد!»32
قلعه‌هاي «ناعم»، «قموص»، «صعب بن معاذ»، «نطاة»، «شق»، «نزار»، «كتيبة»، «ابي»، «وطيح» و «سلالم» يكي پس از ديگري به دست مسلمانان فتح گرديد. در اين دو قلعة اخير بود كه چهارصد زره و چهارصد شتر و هزار نيزه و پانصد كمان عربي به دست مسلمانان افتاد.33
كار فتح يكي از قلعه‌هاي خيبر كه رياست آن را مرحب، يكي از پلهوانان نامي عهده‌دار بود، دشوار شد و بيش از ده روز طول كشيد. رسول خدا(ص) ابتدا دو مرد از مهاجران و مردي از انصار يا به ترتيب، ابوبكر و عمر را براي فتح آن فرستاد؛ امّا فتح قلعه صورت نگرفت. اين وضعيّت پيامبر اعظم(ص) و سرداران اسلام را به شدّت ناراحت كرده بود. سرانجام، رسول خدا(ص) افسران و سربازان اسلام را فرا خواند و در جمع آنان، جمله‌اي تاريخي فرمود: «لاعطين الراية غداً رجلاً يحبّ الله و رسوله و يحبّ الله و رسوله يفتح الله علي يديه كراراً غير فرار؛34 فردا همين رايت را به مردي خواهم داد كه خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسولش هم او را دوست دارند. خدا به دست وي فتح را به سرانجام خواهد رساند؛ مردي كه به دشمن حمله برد و هرگز پشت به دشمن نكرده و فرار نكرده است.»
فرداي آن روز، رسول خدا(ص)، حضرت علي(ع) را خواست و فرمود: «اين رايت را بگير و پيش برو تا خدا تو را پيروز گرداند!» حضرت علي(ع) پرچم را گرفت و قلعه را فتح نمود.35 امام علي(ع) در اين جنگ شجاعت بي‌نظيري از خود نشان داد. ابورافع مي‌گويد: من در كنار امام بودم كه سپرش افتاد. ايشان درِ قلعه را برداشت و به عنوان سپر استفاده كرد و تا پايان جنگ، در دستش بود. ابورافع مي‌گويد: پس از جنگ، من و هفت نفر ديگر هر چه كوشيديم، نتوانستيم كه آن را از جا بلند كنيم.36
رسول خدا(ص) پس از فتح قلعه‌هاي خيبر، يهوديان باقي مانده را محاصره كرد و سرانجام، آنان تسليم شدند و پيشنهاد كردند كه در سرزمين خيبر، سكنا گزينند، اراضي و نخل‌هايشان در اختيارشان بمانند و تنها نيمي از درآمد را به مسلمانان بدهند. رسول خدا(ص) پيشنهادشان را پذيرفت. مسلمانان آن‌قدر به اين قرارداد معتقد و پاي‌بند بودند كه اگر چيزي مي‌خواستند بگيرند، براي آن پول پرداخت مي‌كردند.37 «فدك» يكي از مراكز يهوديان بود و در نزديكي «خيبر» قرار داشت. پيامبر اعظم(ص) كساني را فرستاد كه آنان را به اسلام دعوت نمايند و چون اهل فدك از ماجراي خيبر خبر يافتند، از رسول خدا(ص) خواستند تا با آنان نيز به همان صورت رفتار كند. رسول خدا(ص) پذيرفت و چون فدك بدون جنگ
در اختيار پيامبر اعظم(ص) قرار گرفت، خالصة رسول خدا(ص) گرديد. پيامبر گرامي(ص) نيز فدك را به دخترش، حضرت فاطمه زهرا(س) بخشيد.38
5. نمونه‌هاي ديگري از برخورد پيامبر با يهود
مواردي ديگر نيز از برخورد پيامبر(ص) با يهود كه بيشتر جنبة فردي دارد و افراد مشهور و جاني را هدف قرار داده است، وجود دارد: يكي از برخوردهاي پيامبر(ص) دستور قتل ابوعفك، شاعر يهودي است كه پيامبر(ص) را هجو نموده بود و سالم بن عمير اين دستور را در سال دوم هجري اجرا كرد.39
ديگري دستور قتل عصماء بنت مروان، شاعرة يهودي زوجة يزيد الخطمي است كه اشعاري عليه پيامبر(ص) و اسلام سرود و آن حضرت دستور قتل او را صادر كرد. بنا به قول مشهور، عمير بن عدي در 24 رمضان سال دوم هجري اين حكم را اجرا كرد و او را به قتل رساند.40
علّت اصلي برخورد پيامبر(ص) با اين دو نفر، تبليغ بر ضدّ اسلام و تحريك و تهييج دشمنان براي مبارزه با دولت نوپاي اسلامي بود. ابوعفك در اشعاري مي‌گفت:
مدّت‌ها زندگي كردم و جمعي را با وفاتر از اوس و خزرج نديدم كه كوه‌ها را به لرزه در آوردند و سستي در آنان راه ندارد؛ امّا سواري [پيامبر اكرم(ص)] نزد آنان آمد و به اسم حلال و حرام، ميان آنها جدايي افكند. اي قوم من! اگر خواهان عزّت و پادشاهي بوديد، بهتر بود از «تُبّع» پيروي مي‌كرديد.41
كعب ابن اشرف كه در ميان يهوديان جايگاه بلندي داشت، دائم به فتنه‌انگيزي عليه مسلمانان دست مي‌زد و پيامبر(ص) همواره تحمّل مي‌نمود تا اينكه فتنه‌گري او از حد گذشت. به همين دليل، پيامبر(ص) فرمودند: «كيست كه شرّ او را كم كند؟» محمّد بن مسلمه داوطلب شد و به همراه ابونائله و سه تن ديگر از اوسيان، شبانه او را به قتل رساندند.42
ابورافع سلّام بن ابي حقيق يكي از عناصر خطرناك يهود از قبيلة بني نضير بود و همراه آنان به خيبر كوچ كرد. اين بار خزرجيان از پيامبر(ص) دستور قتل ابورافع، اين عنصر خطرناك و فتنه‌انگيز را گرفتند. آن حضرت دستور صادر نمود، مشروط بر اينكه متعرّض زن و فرزندانش نشوند. پنج تن از آنان به نام‌هاي عبدالله بن عتيك، عبدالله بن انيس، مسعودبن سنان، ابوفتاده و خزاعي بن اسود به راه افتاده، شبانه به خانة ابورافع رفتند و با ترفندي او را به قتل رساندند.43 مهم‌ترين جرمي كه علّت قتل او به شمار مي‌آيد، تحريك مشركان و يهوديان براي برپايي جنگ احزاب و همراهي با حيّ بن اخطب، كنانةبن ربيع بن ابي حقيق و برخي ديگر از يهوديان بود. به طور مسلّم، او از آن به بعد نيز آرام نمي‌نشست.44
ضرورت مقابله با شخصي مانند ابورافع زماني بيشتر روشن مي‌شود كه بدانيم او با وجود يقين و اعتراف به پيامبري رسول اكرم(ص) چنين فتنه‌انگيزي مي‌كرد. واقدي گزارش كرده است: سلام بن ابي حقيق
مي‌گفت: ما به محمّد[ص] حسادت مي‌ورزيم؛ چون پيامبري از ميان فرزندان هارون بيرون رفت و حال آنكه او فرستادة خداست.45
در مجموع مي‌توان گفت، برخورد پيامبر(ص) با يهوديان مدينه بر اساس پيماني بود كه آنان خود با ايشان بسته بودند. در پيمان‌نامه‌ها قيد شده بوده در صورت پيمان‌شكني، پيامبر(ص) مجاز به كشتن مردان، به اسارت بردن زنان و فرزندان و به غنيمت بردن اموال آنان است؛ امّا يهوديان همواره عليه رسول خدا(ص) و مسلمانان اقداماتي انجام دادند و به مبارزة علني يا فتنه‌انگيزي‌ها و توطئه‌هاي پنهاني پرداختند و با دشمنان اسلام مشاركت نمودند و بدين سان، به نقض قرار داد و پيمان‌شكني پرداختند و چنان‌كه برخي از تواريخ و گزارش‌ها نشان مي‌دهند46 يهوديان خود به نتيجة عملشان آگاه بودند.
پي‌نوشت‌ها:
پانویس‌های این مقاله
- •
به علّت كثرت، پي‌نوشت‌ها در سايت موعود و دفتر مجلّه موجودند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑