وارونگي در مفاهيم و بحران‌هاي آخرالزّمان

مريم سادات هدايت، نفيسه سيف الّلهي

امر به معروف و نهي از منکر که شاهرگ حياتي اسلام و جامعة اسلامي به شمار مي‌آيند، به تعبير روايات، فريضه‌اي بزرگ است که ديگر فرايض با آن قوام مي‌يابند1 و هرگاه که بدان‌ها عمل شود، امّت اسلام روي خوشي و خير خواهد ديد. عمل بدان‌ها عزّت يافتن از جانب حقّ متعال را به دنبال خواهد داشت و ترک آنها، خذلان و خواري2 و نيز بغض و قهر الهي را.3 امر به معروف و نهي از منكر، بر خلاف تصوّر عوام، نه امر کننده و ناهي را به استقبال مرگ مي‌کشانند و نه او را از آنچه که به عنوان روزي، مقدّر او گشته، محروم مي‌سازند.4 در عين حال در دورة آخرالزّمان باعث تغيير در نگرش انسان‌ها نسبت به همة امور و مسائل در جوامع مختلف و از جمله جامعة اسلامي خواهند شد. يکي از اين موارد که در جامعة اسلامي به شدّت دچار تغيير و تحوّل مي‌شود، امر به معروف و نهي از منکر است. اين تغيير و تحوّل زمينه‌ساز تمام تحوّلات بعدي است.محتواي روايات ناظر بر اين موضوع، بيانگر چهار ويژگي يا تغيير و تحوّل در حوزة امر به معروف و نهي از منکر است:

ترک امر به معروف و نهي از منکر در آخرالزّمان

به رغم تمام آنچه دربارة اهمّيت امر به معروف و نهي از منکر و جايگاه اين دو در اسلام آمده، در دورة آخرالزّمان، علاوه بر ترک امر به معروف توسط جوانان و پيران و نيز خواري امر به معروف‌کننده، کار تا آنجا پيش مي‌رود که مؤمن قدرت بر انکار و نهي ندارد؛ مگر در دل خويش و اگر کسي به حق تکلّم نموده يا امر به معروف و نهي از منکر کند، ديگري به سوي او برخيزد و او را نصيحت کند که اين امر از تو برداشته شده است.5 در دورة آخرالزّمان اين دو فريضة اسلامي به طور چشمگيري کنار گذاشته مي‌شوند. علّت اين امر را مي‌توان ناشي از ترس جاني، مالي، نيافتن شرايط مناسب و غربت اسلام و حق دانست؛ زيرا در اين دوره، دين به همان غربت صدر اسلام بازگشته6 و در ميان مردمان، تنها نامي از دين و اسلام باقي مي‌ماند و اساساً دين‌داري در ميان آنان، امري خوار شمرده مي‌شود.7

ترويج امر به منکر و نهي از معروف در آخرالزّمان

يکي از آسيب‌هايي که به طور جدّي جامعة اسلامي را دچار بحران مي‌سازد، قلب حقايق و واقعيّت‌هاست تا جايي که در منظر بسياري و به تعبيري در جريان عمومي جوامع، جاي منکر و معروف عوض شده و به دنبال آن با کثرت ظهور منکرات و ترک معروف‌ها، به جاي امر به معروف، به منکر دستور داده شده و در مقابل، افراد از انجام معروف و کارهاي پسنديده بازداشته مي‌شوند.8 اين بازداشت گاه با امر و اجبار است و گاه با تمسخر و استهزاء. در اين دوره، اساساً امر به معروف و نهي از منکر، خود از جمله منکراتي دانسته مي‌شود که ديگران را از آن نهي مي‌کنند و به طور کلّي، اين امر را از دين خارج مي‌دانند و نزد مردمان و در شهرها، منکرتر از معروف و معروف‌تر از منکر وجود نخواهد داشت.9 در نتيجة چنين جرياني، دين‌داري براي مؤمنان و افراد متشرّع به طور جدّي سخت مي‌شود.10

باز تعريف و تغيير در تعريف مصاديق معروف‌هاي متروک و منکرات رايج در آخرالزّمان

از جمله معروف‌هايي که در آخرالزّمان و در عرصه‌هاي مختلف کنار گذاشته مي‌شوند و نيز منکراتي که رواج مي‌يابند، مي‌توان به موارد ذيل اشاره نمود:

وارونگي‌ها و بحران‌ها در عرصة حکومتي و سياسي

هر چند در بسيار و حتّي اکثر موارد مي‌توان گفت که حکومت‌ها بر زيردستان خود ستم روا مي‌داشته‌اند و اين، جريان عمومي حکومت‌ها در طول قرون متمادي است؛ ليکن اين ظلم و جورها در آخرالزّمان و آستانة ظهور چنان فراگير مي‌شود که به تمام خانه‌ها جنگ و هراس وارد مي‌شود.11 متأسّفانه اين جريان ظلم و ستم در جوامع اسلامي، جلوه‌اي جدّي و غيرقابل تصوّر مي‌يابد.

رسول اکرم(ص) در اين باره فرمودند:

«در آخرالزّمان بلاي شديدي که سخت‌تر از آن شنيده نشده باشد، از سوي فرمان‌روايان اسلامي بر امّت من وارد خواهد شد؛ به گونه‌اي که فرخناي زمين بر آنان تنگ خواهد گشت و زمين از بيداد و ستم لبريز گردد؛ آن‌چنان که مؤمن براي رهايي از ستم، پناهگاهي که بدان پناهنده شود، نمي‌يابد.»12

در روايات اسلامي، آخرالزّمان را دوره‌اي توصيف نموده‌اند که فرمانروايان، ستم‌پيشه؛ فرماندهان، خيانت‌کار؛ قاضيان، فاسق و وزيران، ستمگر مي‌شوند.13 اين در حالتي است که اگر بنا باشد هر چيز و هر کسبه جاي خويش باشد، تمام اين موارد به عکس مي‌شود؛ يعني بايد فرمان‌روا، عدالت پيشه؛ فرمانده امين و وفادار؛ قاضي، عادل و وزيران خدمتکار باشند و همة تلاش خويش را براي تحقّق عدالت و رفاه و امنيّت در جامعه به کار برند. حضرت امير(ع) در توصيف اين دوران فرمودند:

«زماني خواهد رسيد که افراد فاسد و زناکار به ناز و نعمت مي‌رسند و فرومايگان، مقام و موقعيّتي پيدا مي‌کنند و انسان‌هاي با انصاف ضعيف مي‌شوند.» وقتي از ايشان دربارة زمان آمدن آن دوره پرسيدند، فرمودند: «هنگامي که زنان و کنيزان بر امور مردم مسلّط گردند و خردسالان به فرمان‌روايي برسند.»14 با نگاهي به کشورهايي مانند «پاکستان»، «انگلستان»، «آلمان»، «آمريکا» و ... مي‌توان به وضوح حکمراني زنان و سلطة آنان را بر مناسبات اجتماعي جهاني آن کشورها دريافت. در اين دوران، مردمان رياست را براي متاع دنيا، ظلم کردن به همديگر و فخرفروشي مي‌طلبند و در همين راستا و براي به دست آوردن آن از هيچ خلاف شرعي کوتاهي نمي‌ورزند. در نتيجة اين رقابت ناسالم به طور طبيعي، اهل خير و صواب از مناصب دور شده و در جوامع اسلامي، کفّار، منافقان، فاجران و فاسقان متصدّي امور مسلمانان مي‌شوند که لياقت اين تصدّي را ندارند و سفاهتشان بر همگان عيان است.15 البتّه به تصريح روايات، تمام اينها ناشي از ترک امر به معروف و نهي از منکر است که اوّلين اثر ترک اين دو فريضه سلطة نااهلان و مستجاب نشدن، دعاي نيکان است. لازم به يادآوري است که براي تحقّق اين پيش‌گويي‌ها لازم نيست تمام جوامع اسلامي به اين آفت مبتلا شوند و اگر برخي موارد معدود، محدود و حتّي کمتر از تعداد انگشتان يک دست، به مانند «ايران» و برخي موارد در «لبنان» و امثال آن در جريان کلّي جوامع اسلامي مشاهده شود، قاعدة کلّي را نقض نمي‌کنند، به خصوص که اين استثنائات معدودند و پيش از آن، خود از بارزترين مصاديق اين آسيب‌زدگي آخرالزّماني بوده‌اند و به برکت قدوم و نفس‌هاي پاک امام خميني(ره) است که جريان عمومي آسيب‌زدگي از اين مناطق رخت برچيده است.

وارونگي‌ها و بحران‌ها در عرصة ديني

وارونگي و دگرگوني ديني مردم آخرالزّمان و به خصوص مسلمانان در يک پيش‌گويي عجيب نبوي آمده که فرمودند:

«دوراني بر امّت من مي‌آيد که در آن، از اسلام جز نامي نمانده و از قرآن جز تصويري و نقشي نباشد. مسلمانان به نام، مسلمان خوانده مي‌شوند؛ ولي نسبت به اسلام از هر کس بيگانه‌‌ترند.»16

در اين دوران، چنان انسان‌ها دچار فتنه مي‌شوند که براي حفظ دنياي خويش به دين‌فروشي روي مي‌آورند. پيامبر(ص) فرمودند:

«... فتنه‌هايي چون پاره‌هاي شب تاريک و ظلماني. [درآن دوره] صبحگاهان، مرد مؤمن است و به هنگام غروب، کافر. گروهي دين خود را به بهاي ناچيز و متاع اندک مي‌فروشند. کسي که در آن روز به دين خود چنگ زده و پاي‌بند است، همانند کسي است که گلوله‌اي از آتش را در دست گرفته يا

بوته‌اي از خار را در دست ‌مي‌فشرد.17

در اين دوران، سنّت‌ها کنار گذاشته شده و خلوص در اعمال ديده نمي‌شود. در طاعت خدا به مراتب كمتر از آنچه که در طاعت غير اوست، خرج مي‌کنند. به طور کلّي از خدا غافل گشته و به دنيا مشغول مي‌شوند و از همين رو، امور دنيا بر آخرت رجحان مي‌يابد. ساکنان آخرالزّمان، نماز را بميرانند و در حقّ آن و نيز اوقاتش استخفاف کنند. زکات را نيز ترک کنند و اغنيا براي تفريح و تفرّج حج کنند و متوسطان براي تجارت و فقرا براي ريا و گوشزد مردم. مساجد را زينت کنند؛ در حالي که خالي از ايمان باشد و محلّ پذيرايي و مجلس غذا شود. قرآن چنان متروک و مهجور شود که شنيدن صوت آن براي گوش‌ها سنگين باشد؛ در حالي که براي شنيدن باطل مشتاق باشند. عمدة عبادات به ماه رمضان محدود شود و عالم نزد مردم جايگاه خود را از دست بدهد.»18

وارونگي‌ها و انحرافات در عرصة اخلاق اجتماعي و فردي

در مشکلات و بحران‌ها، اوّلين ملجأيي که براي استمداد در ميان افراد، به ذهن هر کس خطور مي‌کند، خويشان و نزديکان است و بنا بر فطرت و دستورات شرعي و اسلامي و عرفي نيز اوّلين موضع دستگيري و دفع صدقات و زکات، خويشان و اقوامند و تا وقتي فقير و نيازمندي از ميان نزديکان وجود داشته باشد، نمي‌توان سراغ ديگران رفت؛ امّا اين نيز در آخرالزّمان دچار تحوّل و دگرگوني مي‌شود:

«در آن روزگار، بزرگتران به زير دستان و کوچک‌تران رحم نمي‏کنند و قوي بر ضعيف‌ ترّحم نمي‏نمايد ... قيامت بر پا نمي‏شود تا آنکه زماني فرا رسد که مردي (از شدّت فقر) به اقوام و بستگان خود مراجعه کند و آنان را به خويشاوندي سوگند دهد تا بلکه به او کمک کنند؛ ولي چيزي به او نمي‏دهند. همسايه از همساية خود کمک مي‏طلبد و او را به حقّ همسايگي سوگند مي‏دهد؛ ولي همسايه کمکش نمي‏کند».19

«قطع رحم مي‌شود و به پدر و مادر آشکارا بي‌احترامي مي‌شود. مرد با اطاعت ازهمسرخود، از والدينش نافرماني مي‌کند و در عين جفا به والدين، به رفقا نيکي مي‌کند. همسايه‌ها همديگر را بيازارند و جز از ترس زبان، همديگر را اکرام نکنند. در امانت‌ها خيانت مي‌کنند. وفا کم مي‌شود و پيمان‌ها را نقض مي‌کنند. کمترين چيزي که يافت مي‌شود، برادري است که بتوان در راه خدا به او اعتماد نمود. حليم را مکّار و مکّار را حليم، حلم را ضعف و ظلم را فخر بشمارند و از نمّام استقبال کنند.»20

وارونگي‌ها و انحرافات در عرصه‌هاي امنيّت اجتماعي و فردي

هر چند انسان هميشه به دنبال رفاه و آسايش خويش بوده و هست؛ امّا در دورة آخرالزّمان به دنبال افتراق و جدايي جدّي جوامع اسلامي و نبود اتّحاد ميان آنان، به راحتي دشمنان بر آنان سلطه يافته و سرنوشت مسلمانان به دست آنان رقم مي‌خورد: «به زودي امّت‏ها (پيروان ديگر آيين‏ها و مکاتب) بر ضدّ شما وارد عمل خواهند شد؛ آن ‏گونه که گرسنگان به ظروف غذا حمله‏ور مي‏شوند». شخصي گفت: از آن جهت که در آن زمان در اقليّت به سر مي‏بريم، اين ‏گونه مورد هجوم قرار خواهيم گرفت؟ پيامبر(ص) فرمود: «تعداد شما در آن زمان بسيار خواهدبود؛ ولي چون خس و خاشاک روي سيل خواهيد بود. خداوند مهابت و عظمت شما را از دل دشمنانتان خارج ساخته، بر دل‏هايتان

سستي خواهد افکند». کسي پرسيد: اي رسول خدا! اين وهن و سستي به علّت چيست؟ فرمود: «دنيا دوستي و ناخوش داشتن مرگ».21 به طور طبيعي اين ناامني در ابعاد مختلف اجتماعي قابل مشاهده است: «جهان را هرج و مرج و نابساماني فرا گيرد و فتنه‏ها [يکي پس از ديگري] آشکار گردد. جادّه‏ها و راه‏ها ناامن شود و برخي بر عدّه‏اي هجوم برند؛ نه بزرگ بر کوچک ‌ترحّم کند و نه کوچک بر بزرگ احترام گذارد.»22 در چنين دوران آکنده از ناامني اوّلين ثمره‌اي که به بار مي‌آيد، چيزي جز قتل و غارت نخواهد بود. حضرت فرمودند: «دوستان من، در دوران [پيش از ظهور] او خوار و ذليل باشند و سرهايشان، همانند سرهاي اهالي ترک و ديلم [براي حکّام و ظالمان] هديه برده مي‏شود. آنان کشته شوند و سوزانده گردند و ترسان، وحشت‌زده و هراسناک باشند. زمين ازخونشان رنگين شود و ناله و فرياد در ميان زنانشان زياد گردد».23

هر چقدر انسان در زندگي احساس آرامش و امنيّت بيشتري داشته باشد، ميل و علاقه‌اش به زندگي بيشتر است و به عکس هر قدر که فشار مشکلات و مصائب بر او بيشتر باشد، از ميل و علاقة او به زندگي کاسته مي‌گردد تا جايي که آرزوي مرگ مي‌نمايد:

«در دوراني که خوف و ترس شديد و مصيبت‏ها و فتنه‏ها [بر جامعه] حاکم باشد و گرفتاري و بلا دامنگير مردم شود و پيش از آن، بيماري طاعون شيوع يابد، درگيري شديد و مهلکي ميان عرب اتّفاق افتد، اختلاف شديدي بين مردم حاکم شود، از هم‌گسيختگي در دين و آيين آنان رخ دهد و وضعيّت مردم تغيير کند تا جايي که هر آرزومندي هر شب و روز ـ از آنچه که از درنده‌خويي مردم و تجاوز آنان به حقوق يکديگر مي‏بيند ـ آرزوي مرگ مي‏کند».24

مصاديق معروف‌ها و منکرات وارونه شده در آخرالزّمان

همان طور که پيش از اين گفته شد، در آخرالزّمان بخشي از منکرها به جاي معروف‌ها نشسته و معروف‌ها نيز جاي منکرات مي‌نشينند؛ از اين دست جابه‌جايي‌ها و انحطاطات مي‌توان به اين موارد اشاره نمود:

در عرصة ديني

به طور خلاصه مي‌توان گفت که در اين دوران، احکام دين تعطيل شده و مردم با اهواء و آراي خويش دين‌داري مي‌کنند و چنان بدعت‌ها زياد مي‌شود که جاي خود را با سنّت عوض مي‌کند و بسياري از حلال‌ها، حرام گشته و محرّمات زيادي حلال شمرده مي‌شوند.

در عرصة اخلاقي

در اين دوره، اگر کسي روزي را بدون گناه سپري کند، افسرده شود. دروغ چه در گفتار و چه در قسم خوردن، شايع شده و صداقت از مردمان رخت بربندد و بر اساس هواهاي نفساني شهادت دهند و غيبت را ملاحت شمرند.25 در اين دوران، زنان و جوانان فاسدند. مردان لباس‌هاي زنانه به تن کنند و خود را بسان آنان آرايش کنند. آمار طلاق و بي‌عفّتي بالا مي‌رود. از فسق و فجور، ارتزاق مي‌کنند. کلام مردمان آخرالزّمان فحشاست و عملشان وحشت‌انگيز و تنفّرآور. مردم با چهرة آدمي و قلب شيطانند. سخنان حکيمانه بر زبان مي‌رانند و اعمالشان درد بي‌دواست.26

در عرصة اجتماعي

به طور خلاصه مي‌توان گفت: ‌اين زمان، دورة‌ سلطة ظلم و جور بر حقّ و عدالت است. در آخرالزّمان، جور و فساد و هرج و مرج و بغي و تعدّي شيوع دارد. مردمان يا گرگند يا خوراک گرگان. قتل و خون‌ريزي به بهانه‌هاي مختلف فراوان شود. اختلافات و تفرقه‌ها بسيار باشد و در غير ذکر خدا با هم بجنگند. عموماً مردم با کسي هستند که غلبه مي‌يابد. نسبت به هم بي‌مهرند و به مسکين صدقه ندهند و اگر به محتاجي کمک کنند يا براي تمسخر و خنده است يا ترّحم.27

عمق فاجعه‌اي را که جوامع بدان مبتلا خواهند شد، از لابه‌لاي برخي روايات روشن مي‌شود؛ مانند «قيامت برپا نمي‏شود تا آنکه زني را در روز روشن و به‏ طور آشکار [و در پيش روي همگان از چنگ صاحبش] گرفته، در وسط راه به او تعدّي کنند؛ ولي

احدي اين کار را نکوهش نکند و از آن جلوگيري ننمايد. بهترين آن مردم، کسي است که مي‏گويد: اي کاش کمي از وسط راه کنار مي‏رفتي وکارت را انجام مي‏دادي.»28

«آن مردمان چون حيوانات، در وسط راه بر هم مي‏شورند و با هم مي‏ستيزند و آنگاه يکي از آنان به مادر، خواهر و دختر او در وسط راه و در حضور همگان تجاوز مي‏کند، سپس آنان را در معرض تعدّي ديگران قرار مي‏دهد و يکي پس از ديگري عمل زشت را انجام مي‏دهند؛ ولي کسي اين کردار زشت را نکوهش نمي‏کند و تغيير نمي‏دهد. بهترين آنان کسي است که مي‏گويد: اگر از جادّه و از نظر مردم دور مي‏شديد، بهتر بود».29

علاوه بر اين، نياز فطري و غريزي مرد و زن با جنس مخالف تأمين و تکميل مي‌شود؛

در آخرالزّمان «مردها خود را شبيه زنان کنند و زنان شبيه مردان شوند. آنگاه مردان به مردان اکتفا کنند؛ يعني لواط کنند و زنان به زنان».30

«نه تنها شراب و قمار حلال شمرده شود و آشکارا استفاده شود که بدان تفاخر کنند. در اين دوران، زنا شايع شده و زنازادگان بسيار مي‌شوند و جمعي از زنان به اين امر تفاخر کنند و براي جلب رضايت شوهر خود به او رشوه دهند. مانند همين فاجعه دربارة لواط و مساحقه (به تعبير امروزي، هم‌جنس‌بازي‌ زنان و مردان) نيز اتّفاق مي‌افتد. همّت مردم، شکم و فرجشان باشد.»31

«کشتارهاي عالم‌گير و ناگوار و پي‌درپي32 جمعيّت جهان را به طور جدّي کاهش مي‌دهد.»33

پي‌نوشت‌ها: