احتمال بداء در نشانه‌هاي ظهور

يکي از باورهاي شيعة اماميه که به غلط مورد اعتراض ديگر فرقه‌ها قرارمي‌گيرد، بداء است؛ زيرا تصوّر مي‌شود، مقصود از آن (ظهور بعد الخفاء) است، در حالي که شيعه بداء را به معني (ابداء) مي‌داند؛ نه آشکار شدن امري بر خداوند،1 به اين معنا که خداوند مقصود حقيقي خود را آشکار مي‌كند؛ ولي مردم تصوّر ديگري دارند، مانند تغيير قبله، ذبح اسماعيل(ع) و رفع عذاب از قوم يونس(ع) که خداوند متعال ابتدا از موضوع تغيير قبله، امتحاني بودن ذبح و رفع عذاب به دليل توبة قوم يونس(ع) را خبر نداد؛ بلکه به جهت برخي مصلحت‌ها، پس از مدّتي حقيقت را آشکار کرد. بنابراين (بداء) نزد غير شيعه نيز مورد قبول است وسوء استفادة برخي غلات از آن، باعث شده است که شيعه نيز متّهم شود.2

بر اساس برخي روايت‌ها، در موضوع علائم ظهور نيز احتمال بداء وجود دارد. کليني در باب «البداء» از امام صادق(ع) نقل مي‌کند:

«خداوند دو گونه علم دارد؛ يکي علم پنهان و مخزون که غير او کسي نمي‌داند واز آن بداء به وجود مي‌آيد و دوم علمي که به فرشتگان و پيامبران خود داده و ما از آن آگاهيم».3

آيا ممکن است که دانش امامان دربارة نشانه‌هاي ظهور، از اين نوع باشد؟ يعني از نوعي که بداء در آن روشن نشده است. در تفسير آية «قضي اجلاً و اجلٌ مسمّي عنده»4 به نقل از امام باقر(ع) آمده است که «مراد اجل حتمي و اجل موقوف است.»5 در روايت‌هاي علائم ظهور نيز به اين دو گونه اشاره شده و از آنها استفاده مي‌شود که نشانه‌هاي حتمي، چنان که از نامش پيداست به طور حتم، رخ خواهد داد؛ ولي علائم موقوفه ممکن است تغيير کند.6 چنان که امام باقر(ع) در ادامة همان حديث «کافي» که نعماني آورده است، دربارة

موقوف فرمودند:

«آن چيزي است که در آن، خواست الهي دخالت دارد».7

يعني ممکن است به مشيّت خداوند تغيير کند. بايد توجّه داشت، بيشتر علامت‌هاي ظهور که در روايت‌ها از جمله نمونه‌هاي حتمي، شمرده نشده‌اند، به قرينة مقابله، جزو موقوفاتند و در آنها احتمال بداء وجود دارد.

با اين همه، در روايتي از امام نهم(ع)، در نشانه‌هاي حتمي نيز، وجود بداء احتمال داده شده است. نعماني به نقل از ابو‌هاشم جعفري مي‌گويد:

در حضور ابوجعفر الجواد(ع) از سفياني و حتمي بودن آن در روايت‌ها، سخن به ميان آمد. پرسيدم: آيا در امر حتمي هم بداء پيش مي‌آيد؟ فرمود: «آري»، گفتم که مي‌ترسم دربارة قائم(ع) هم بداء پيش مي‌آيد. فرمود: «قائم وعدة الهي است و در آن تخلّف نمي‌شود».8

پي‌نوشت‌ها: