اسماعیل شفیعی سروستانی
پس از بانك‌داران بين‌المللي، نظير راكفلر2، مورگان3، واربرگ، شيف، باروخ و واندرليپ، در جست‌وجوي گروه محارم و نخبگان توطئه‌گر كه مهم‌ترين نقش را در سياست و اقتصاد جهاني ايفا مي‌كنند، بايد به سراغ «بنيادها» رفت.
بنيادهايي چون «فورد1، كارنگي و راكفلر» را عموماً به عنوان بنيادهايي خيريّه، انسان دوست و فعّال در امور فرهنگي و اجتماعي مي‌شناسند؛ پوششي رياكارانه كه بر مقاصد اصلي اين بنيادهاي سياسي با تمايلات جهاني سايه مي‌افكند.
سخن‌گويان اين بنيادها، تلاش مي‌كنند تا ماهيّت فعّاليت‌ها را نوع دوستانه معرفي كنند؛ در حالي كه اين بنيادها، پس از جنگ دوم جهاني، با گسترش فعّاليت‌هاي برون‌مرزي خود، اهداف ديگري را به سرعت دنبال كرده‌اند؛ به ويژه حضور و نقش بنيادها در سياست خارجي ايالات متّحدة آمريكا را نمي‌توان انكار كرد، هر چند مزوّرانه دربارة فعّاليت‌هاي سياسي و نظامي خارجي آمريكا سكوت اختيار مي‌كنند؛ امّا با حمايت از سياست خارجي آمريكا، هر چند پوشيده، حافظ اين نظام سلطه‌جو به شمار مي‌روند.
عموم مردم با مشاهدة ستون‌هاي نظامي و لشكر سياست‌مداران حرفه‌اي كاخ سفيد و واكينگ‌هام، تير ملامت و نفرت خود را متوجّه سيبل مردان سياسي و نظامي مي‌سازند؛ در حالي كه نظام سرمايه‌داري و كاپيتاليستي به جز دو ركن سياسي و نظامي، دوام و بقاي خود را مرهون ركن فرهنگي است. ركني كه سلطه‌جويي سياست‌مداران و مردان نظامي را توجيه مي‌كند و به اين نظام مشروعيت مي‌بخشد و باعث تداوم سلطة فرهنگي آنها مي‌شود. در واقع، اين سلطة فرهنگي است كه جادة سلطه‌جويان سياسي و نظامي را هموار مي‌سازد. ارتش واقعي سلطه‌جويان را در ميان جرياني بايد جست‌وجو كرد كه به غرب مدد دهد تا كنترل فرهنگي خود را تداوم بخشد.
ادوارد برمن در كتاب «كنترل فرهنگ» كه به نقش بنيادها در سياست خارجي آمريكا مي‌پردازد، مي‌نويسد:
پنجاه سال پيش از اين، آنتونيو گرامشي،4 پژوهشگر ماركسيست ايتاليايي، نظريّة «سلطة فرهنگي» را توضيح داد و نشان داد كه طبقات حاكم جامعه، حاكميت خود را از طريق كنترل باورها و فرهنگ تداوم مي‌بخشند. بنيادهاي عمده، همگام با نهادهاي رسمي حكومتي و سازمان‌هاي اداره كننده «كمك‌هاي چند جانبه» از سال 1945 م. به بعد، به فعّاليت‌هايي اساسي در اشاعة باورهايي معيّن در ميان كشورهاي در حال توسعة آفريقا، آسيا و آمريكاي لاتين مبادرت ورزيده‌اند، تا از راه حمايت آنان، اهداف سياست خارجي ايالات متّحده را تضمين كنند.
قسمت اوّل از نخستين فصل اين كتاب، رابطة برنامه‌هاي اين بنيادها را با امر كنترل فرهنگ بررسي مي‌كند و صحّت الگويي را كه گرامشي ارائه داده است، براي درك نقش بنيادها در پيشبرد امپرياليسم فرهنگي آمريكا تأييد مي‌كند.5
مهم‌ترين محورهاي فعّاليت بنيادها را در عناوين زير مي‌توان خلاصه نمود:
1. حمايت از دانشگاه‌هاي برگزيده؛
2. حمايت از اشخاص حقيقي و حقوقي تأثيرگذار؛
3. حمايت از نخبگان داخلي تماميت خواه غربي؛
4. توجيه عملكرد مردان سياسي و نظامي غربي؛
5. توجيه تناقضاتي كه بنيان نظام فرهنگي، سياسي غرب را به چالش مي‌كشد؛
6. تدوين سياست خارجي و تنظيم سياست خارجي و داخلي آمريكا؛
7. اهداي كمك‌هاي به ظاهر انسان دوستانه براي گسترش تأسيسات اقتصادي و تقويت نهادهاي آموزشي و فرهنگي همسو با سياست خارجي آمريكا؛
8. اعطاي كمك هزينة تحصيلي به دانشجويان برگزيده در (آفريقا، آسيا، آمريكاي لاتين) براي تحصيل در آمريكا (نخبه‌پروي)؛
9. پايه‌گذاري شبكة جهاني نخبگان؛
10. جلوگيري از تغييرات ريشه‌اي در كشورها، در ازاي اصلاحات محدود و كنترل شده.
ترديدي نيست كه «يكسان سازي فرهنگي» و «همسوسازي سياست‌ها» دو محور اساسي براي سلطة فرهنگي و كنترل فرهنگي غرب است.
امروزه، به هر كجاي جهان كه سفر كنيد، فرهنگ و تمدّن غربي را غالب مي‌بينيد و تمامي فرهنگ‌ها و تمدّن‌هاي غير غربي را (مذهبي، ملّي، منطقه‌اي) مستحيل در فرهنگ و تمدّن غربي مشاهده مي‌نماييد.
تأسيس حكومت جهاني در گرو سلطة سياسي، فرهنگي بر تمام نقاط جهان است و اين سلطه تنها از طريق نظام مالي و پليسي واحد ممكن نيست. «يكسان‌سازي فرهنگي» به نحوي كه عموم مردم جهان خود با رغبت تمام پذيراي فرهنگ و سياست سلطه‌جو شوند، از تنش‌ها و چالش‌ها عليه غرب مي‌كاهد؛ بلكه تمامي عوامل مزاحم را حذف نموده و از حجم هزينه‌ها نيز مي‌كاهد.
جز اين، وقتي كمپاني‌هاي بين‌المللي با حجم انبوهي از توليدات صنعتي روبه‌رو باشند، اين بازارهاي مصرف بزرگ در شرق و غرب عالم است كه اين حجم انبوه توليدات صنعتي را در خود مستحيل مي‌سازد.
وجود اقوام عقب‌افتادة درگير با سنّت‌هاي بومي و مذهبي فاقد جادّه و شهر و خيابان پذيرندة كالاهاي صنعتي به هيچ روي به نفع صاحبان سرمايه و كمپاني‌هاي توليد كننده نيست و اين اقوام، تنها وقتي درهاي خود را بر روي محصولات فرهنگي و صنعتي غرب مي‌گشايند كه آن را پذيرفته و طالبش شوند. در آن زمان است كه همة سرمايه‌هاي خود را تقديم مي‌كنند، از سنّت‌هاي خويش مي‌گذرند و تجدّد را امام خويش مي‌سازند.
تربيت نخبگان روشنفكر تجدّد طلب، تزريق مصنوعي تجدّد و مدرنيزاسيون و ايجاد تشنگي كاذب، همة آغوش اقوام و ملل را بر روي فرهنگ و تمدّن سلطه‌جو مي‌گشايد.
اين اقوام بي‌آنكه بدانند مبتلا و معتاد به محصولات غربي شده‌اند، توسعة ديكته شده را به گونه‌اي پذيرفته و قواعدش را در سرزمين‌هاي خود اعمال كرده‌اند كه «تداوم حيات سلطه‌جويان را تضمين مي‌كند»؛ در حالي كه هيچ اختياري براي پس زدن و عقب‌نشيني ندارند.
محورهاي ياد شده در موضوع فعّاليت‌هاي بنيادها ما را متذكّر نقش اصلي و كليدي بنيادها در اعمال سياست خارجي نظام سلطه و بسط حكومت واحد نخبگان مي‌شود.
اين بنيادها، براي اعمال برنامه‌هاي خود، از مجموعه‌اي از سازمان‌هاي به ظاهر مستقل و غير سياسي مدد مي‌گيرند كه بنيادها را در پيشبرد برنامه‌هايشان ياري مي‌دهد.
سازماني‌هايي همچون «صندوق پيشبرد آموزشي»،6 «مركز مطالعاتي عالي علوم رفتاري»،7 «شوراي بين‌المللي توسعة آموزش»،8 «شوراي پژوهشهاي علوم اجتماعي»،9 «كميتة خارجي شوراي آموزشي آمريكا»،10 «مؤسّسة توسعة خارجي»11 و ...
اين سازمان‌ها ارتباط تنگاتنگي با بنيادها دارند.
شايد بتوان ايجاد تغييرات اجتماعي براي هموار شدن طريق سلطه‌جويان در كشورهاي غير غربي و به ويژه معارض با سلطه جويي غرب را در زمرة مهم‌ترين اهداف بنيادها شناخت.
امروزه در ايران، موضوع «جنگ نرم» شناخته شده است، ايجاد
جنگ نرم در كشورهايي كه همسويي با غرب و نظام سلطة غربي ندارند، يكي از برنامه‌هاي اين بنيادهاست.
بنيادها در مجموع، عمل سخت مردان سياسي، نظامي را با «نرمي» به ثمر مي‌رسانند. در واقع اقوام و كشورها را براي راحت‌تر خورده شدن مهيّا مي‌سازند.
ادوارد برمن، دربارة شروع توسعة فعّاليت بنيادها مي‌نويسد:
پس از جنگ جهاني دوم، زماني كه رفاه ملّي ايالات متّحده، ابعاد جهاني يافت، بنيادهاي عمده به طور روزافزون به حمايت از نهادهاي آموزشي در مناطق مهمّ استراتژيكي جهان مبادرت ورزيدند؛ با اين اميد كه اين نهادها بتوانند به تربيت افرادي توفيق يابند كه نگرش آنان در مورد منافع ملّي ايالات متّحده، سازگار با همان ديدگاهي باشد كه از سوي بنيادهاي حامي چنين نهادهايي پذيرفته شده است. اين افراد نيز به نوبة خود، جهان پيرامون خود را به گونه‌اي شكل مي‌دهند كه متضمّن حفظ و گسترش منافع آمريكا باشد.12
چنان‌كه از تعابير برمن بر مي‌آيد، بنيادها «وظيفة پرورش نخبگان بي‌تعصّب و همسو با منافع آمريكا را در جهان»، بر عهده دارند. شايد خوانندة گرامي در خاطر داشته باشد كه در سال‌هاي اوّلية آشنايي ايران با غرب، در طيّ چند مرحله، جواناني را براي آموزش علوم و فنون جديد بورسيه و به اروپا بردند. اينان هستة اوّليه از فرنگ برگشتگاني را تشكيل دادند كه منوّرالفكري را در ايران شايع ساختند، سنن ديني و شرقي را به سخره گرفتند، در دربار قاجار صاحب منصب شدند و همچون ابوالحسن خان ايلچي قرارداد «گلستان» و «تركمنچاي» را امضا كردند.
با قدرت يافتن آمريكا در جهان و تضعيف موقعيّت انگلستان، بنيادهاي آمريكايي «نخبه‌پروري» را آغاز كردند. اين جريان از سال‌هاي 1930 م. تاكنون روندي پيش‌رونده داشته است.
آنان دريافته بودند كه اين جوانان، آنگاه كه به كشور خود برگردند؛ چونان بيماري مبتلا به ويروس، البتّه ويروس روشنفكري، آلودگي مي‌پراكنند و در مسند حكومتي، تصميمات بزرگ، به نفع استعمارگران اخذ مي‌كنند؛ چنين نيز شد. اين حربه در كشورهايي با سابقة بزرگ تاريخي و فرهنگي، همچون ايران، مصر، تركيه كه امكان حضور عيني نظاميان غربي را فراهم نمي‌آورد، تأثير فراواني داشته است.
تلاش‌هاي فرهنگي و آموزشي بنيادها در خارج ايالات متّحده را «لش 13 ؛ جنگ سرد فرهنگي» مي‌نامند.
«رند كورپوريشن»،14 يكي ديگر از مؤسّساتي است كه توسط بنياد فورد در سال 1945 م. در شهر «سانتامونيكا»15 تأسيس شد. اين مؤسّسه مشهورترين سازماني است كه تشكّلي از روشنفكران و انديشمندان و دانشمنداني را كه براي صنايع نظامي كار مي‌كنند، در اختيار دارد.
فهرست برخي ديگر از بنيادهاي آمريكايي بدين قرار است:
مؤسّسات: لينكلن،16 استنفورد،17 سالومول،18 استفن بچل19 از ديگر نهادهاي وابستة بنيادهاي فورد و كارنگي و راكفلر و ...
بنياد جنايي «پاروين»20 كه به گفتة خود آمريكايي‌ها بنياد مافيا يا اتّحادية جنايت‌كاران است و توسط آلبرت پاروين، صاحب قمارخانه و مهمان‌خانة مشهور «فلامينگو» در شهر «لاس وگاس» در سال 1960 م. تأسيس شد.
پاروين از سال 1945 م. به اين سو، نامش درصدر فهرست اعضاي مافيا و جنايت‌كاران كه از طرف وزارت دادگستري آمريكا تهيه شده، ثبت گرديده است؛
«شوراي آتلانتيك»21 يكي ديگر از مراكز حسّاس و تصميم‌گير در ايالات متّحده است كه از بطن خود «باشگاه بيلدربرگ»22 و طرح‌هاي جنجالي همچون «جهاني‌سازي» و «حكومت جهاني» به رهبري آمريكا را بيرون داده است؛
«بنياد نيكسون» كه توسط ريچارد نيكسون، رئيس‌جمهور اسبق اين كشور تأسيس شد و «بنياد سوروس» كه توسط جرج سوروس سرمايه‌دار يهودي مجاري‌تبار تأسيس شد.
«بنياد هرتييج» كه توسط هنري كسينجر پايه‌گذاري شد.23
جنگ سردي كه مي‌خواهد به تربيت آن دسته از رهبران جهان سومي توفيق يابد كه راه ميانه، بين فاشيسم و كمونيسم را برمي‌گزينند، به عبارت ساده‌تر، برنامه‌هاي بنيادها به منظور تربيت رهبران اصلاح‌طلب طرّاحي شده‌اند.
اصلاح‌طلبان تربيت شده به نمايندگي از طرف بنيادها، با تبديل كردن ابزار نرم فرهنگي به جاي اسلحة نظامي از حجم سرمايه‌گذاري آمريكا براي سلطه‌جويي و حضور در كشورهاي شرقي و آمريكاي لاتين كاستند و احساس نفرت مردم از استعمارگران را به احساس شيرين دوستي تبديل كردند.
جرج وينسنت،24 رئيس بنياد راكفلر در سال 1917 م.
دربارة فعّاليت‌هاي بنياد در «فيليپين» به اين موضوع اشاره كرد. وي گفت:
مراكز ارائة خدمات درماني و نيز پزشكان، اخيراً به طور مسالمت‌آميز به مناطقي از جزاير فيليپين نفوذ كرده‌اند و اين واقعيّت را نشان داده‌اند كه براي رام كردن اقوام بدوي و بدبين نسبت به بيگانگان، طبّ بر مسلسل امتيازاتي دارد.25
اروپاييان 200 سال قبل، از طريق گسيل داشتن ميسيونرها و تأسيس بيمارستان‌هاي مسيحي، اين روش را به تجربه نشستند. در آن زمان، كه كم و بيش همچنان ادامه دارد، ميسيونرها جمع كثيري از مردم ساده‌دل روستايي و شهرستاني مسلمان را مسيحي كردند.
در سال‌هاي اوج و حضور استعمارگران در شرق، ميسيونرها، نقش جادّه صاف‌كن مردان نظامي و سياسي را ايفا مي‌كردند؛ امّا در دوران جديد، بنيادها با اعمال كنترل بر توليد و اشاعة فرهنگ [خاص]، به گسترش سلطة طبقة مسلّط كمك مي‌كنند. ارائة منابع مالي، به طور استراتژيك آنها را قادر مي‌كند كه ديدگاه‌هاي خاصّي را مشروعيّت بخشيده و به طور هم‌زمان ديدگاه‌هاي ديگر را بي‌ارزش جلوه دهند. نمي‌توان تصوّر كرد كه بدون حمايت محسوس بنيادها، نظريّة نخبه‌گرايي دمكراتيك و نظريّة كثرت‌گرايي26 مرتبط با آن، مي‌توانست اين گونه در انديشه‌هاي سياسي آمريكاي پس از جنگ جهاني دوم حاكميّت يابد.27
به قول ادوارد برمن، نخبگان حاكم بر بنيادها خطّ مشي‌ها را تعيين مي‌كنند و با اتّكاء بر منابع مالي سرشار خود، اجراي آن را تضمين مي‌كنند.
ارقام زير، ميزان نفوذي را كه بنيادها از طريق سرمايه‌گذاري‌هاي استراتژيك داخلي و خارجي خود كسب مي‌كنند، به خوبي نشان مي‌دهد:
ـ در سال 1955 م. امناي بنياد راكفلر حدود 19 ميليون دلار را به اعطاي بورس‌هاي جديد اختصاص دادند؛
ـ براي سال مالي 1955 ـ 1956 م. امناي «بنياد كارنگي» بودجه‌اي معادل 7 ميليون و 200 هزار دلار را به تصويب رساندند؛
ـ در سال مالي 1955 ـ 1956 م. «بنياد فورد»، مبلغ حيرت‌آور 557 ميليون دلار را به اين امر اختصاص داد؛
ـ بودجة پيش‌بيني شدة بنياد راكفلر براي سال 1960 م. به حدود سي ميليون دلار رسيد؛
ـ كمك‌هاي «بنياد راكفلر»، در سال 1966 م. مجموعاً چهل و يك ميليون و هشتصد هزار دلار براي اجراي طرح‌هاي خود، به تصويب رساند كه تقريباً هشت ميليون دلار از اين مبلغ، به برنامة توسعة دانشگاهي اختصاص يافت.
اهمّيت و نقش بنيادهاي كارنگي، فورد و راكفلر وقتي درك مي‌شود كه دانسته شود كه از دهة 1930 م. اين بنيادها در رابطه با CFR (شوراي روابط خارجي)28 ايالات متّحده نقش حسّاسي را در سياست خارجي ايفا كرده‌اند. دربارة جايگاه CFR و نقش آن در سلطة نخبگان، پس از اين سخن به ميان خواهد آمد.
بردمن مي‌نويسد:
نخبگان مرتبط با بنيادها، شوراي روابط خارجي و دستگاه تنظيم سياست خارجي، به طور مستمر از سال 1945 م. به بعد، مقامات عالي اداري و عضويّت در گروه‌هاي تنظيم سياست‌ها را در انحصار خود داشته‌اند.
او در جاي ديگر مي‌نويسد:
معماران سياست خارجي آمريكا از سال 1945 م. به بعد، مرتّباً بين مراكز سياست‌گزاري واشينگتن و دفاتر بنيادها در «نيويورك» در تردّد بودند. بسياري از آنان همچنين در مقام مديريّت شركت‌هاي بزرگ، مؤسّسات مالي يا به عنوان وكلاي برجسته خدمت كرده‌اند.
جناب سيّد مصطفي فرقاني، طيّ مقاله‌اي با عنوان «سيطرة بنيادهاي آمريكا بر دمكراسي» گوشه‌هايي از فعّاليت‌هاي اين بنيادها را معرفي كرده است كه براي مزيد اطّلاع، به بخش‌هايي از آن اشاره مي‌شود:
در حال حاضر در ايالات متّحده بيش از 25 هزار مؤسّسه تحت عنوان Foundation يا بنياد، با شرح وظيفه و مأموريت‌هاي مختلف وجود دارد كه در حكم چشم و گوش و بازوهاي شركت‌هاي بزرگ بوده و براي معدودي از سرمايه‌سالاران نظام كاپتاليستي غرب، به انجام وظيفه مشغولند.
چنان‌كه اشاره شد، اين بنيادها با سوءاستفاده از پوشش خدمات غيرانتفاعي و عام المنفعه، براي فعّاليت‌هايشان، ضمن در امان ماندن از سوءظن‌ها و ترديدها، خود را از الزامات قانوني و پرداخت ماليات مي‌رهانند. هر يك از اين بنيادها، بر صدها مؤسّسة علمي و پژوهشي فرعي اشراف دارند و هر كدام بر بخشي از بدنة اجرايي يا نظام
سياسي آمريكا و مراكز حسّاس اين كشور اشراف دارند.
از سال 1945 م. تا زمان حاضر، هيچ شخصيّت آمريكايي كه مشاغل و پست‌هاي سياسي را عهده‌دار شده است، وجود ندارد كه مدّتي در اين بنيادها كار نكرده و از آنها حقوق دريافت نكرده باشد، در واقع اين بنيادها به منزلة اتاق رخت‌كني براي ورود به مقامات عالي هستند.
آيزنهاور، رئيس جمهور اسبق ايالات متّحده مدّت‌ها عضو هيئت مديرة بنيادهاي «فورد» و «كارنگي» بود.
دين راسك و جان فاستر دالاس از وزاري خارجة اسبق آمريكا، هر كدام مدّت‌ها رياست بنيادهاي «كارنگي» و «راكفلر» را بر عهده داشتند.
رابرت ناك مارا، رالف بانچ، سايروس وني و هنري كسينجر نيز هر كدام ساليان طولاني در هيئت مديره و ديگر بخش‌هاي بنيادهاي «فورد» و «راكفلر» و «كارنگي» حضور داشتند.
طيّ سال‌هاي دهة 60، از ميان 191 مركز فرهنگي و پژوهشي عمدة آمريكا، 107 مركز با بودجة مالي «بنياد فورد» اداره مي‌شدند و 18 مركز نيز تحت قيوميّت بنياد راكفر قرار داشتند. گذشته از اينها 11 دانشگاه از ميان 12 دانشگاه بلند آوازة آمريكا كه مؤسّسة مطالعات بين‌المللي دارند با اعانة مالي بنياد فورد به حيات خود ادامه مي‌دهند. از ميان آنها مي‌توان به دانشگاه‌هاي «كلمبيا»، دانشگاه معروف و قديمي «نيويورك» كه قسمت ايران‌شناسي آن شهرت جهاني دارد، دانشگاه «هاروارد» دانشگاه «استنفورد»، دانشگاه «بركلي» (A.L.C.U) و «انستيتوتكنولوژي ماساچوست» (M.I.T) اشاره كرد.
اين مؤسّسات فرهنگي و آموزش عالي، 95 مركز تحقيقات دارند كه 83 مركز از كمك مالي «بنياد فورد» و 5 مركز از «بنياد كارنگي» تغذيه مي‌كنند.
بخشي از فعّاليت بنيادهاي آمريكا بت‌سازي از داخل اين كشور با چهره‌هاي بيروني و جهاني است كه توسط آنان، افكار و ايده‌هاي مخالفان آمريكا، شناسايي و بررسي مي‌شود. از جملة اين اشخاص مي‌توان به زبان‌شناس معروف آمريكايي ـ كه اكثراً او را مي‌شناسند ـ آقاي نوام چامسكي30 اشاره كرد. او ساليان طولاني سعي داشت كه آمريكا را به سبب جنگ ويتنام محكوم سازد و گرايشات فاشيستي ايالات متّحده را برملا كند و به طور مداوم عواقب بمباران‌هاي ناپالم را گوشزد مي‌كرد؛ امّا همين قدّيس سياسي كه مظهر و سخنگوي آمريكاييان مبارز است، ساليان طولاني به عنوان استاد، در مؤسّسة علمي M.I.T يا همان كارخانة آدم‌سازي پنتاگون تدريس مي‌كرد. او ارتباط تنگاتنگي نيز با نيروي هوايي آمريكا، نيرويي كه بمب‌هاي ناپالم را بر سر ويتنامي‌ها مي‌ريخت، دارد.
فعّاليت‌هاي «بنياد فورد»، نسبت به ساير بنيادها متنوّع‌تر است. بخشي از فعّاليت‌هاي برون مرزي اين بنياد كه از سال 1973 م. با مساعدت 850 نفر برنامه‌ريز در داخل آمريكا و 920 نفر كادر متخصّص در خارج از اين كشور انجام گرفته، تأسيس درمانگاه‌هاي صحرايي در «هندوستان»، «برزيل»، «اندونزي» و «سنگاپور» براي عقيم‌سازي مردم اين كشورها بوده است.
براي درك پيوند و رابطة ميان بانك‌هاي بين المللي، بنيادها و سياست خارجي آمريكا كه توسط «شوراي روابط خارجي» تنظيم و كنترل مي‌شود، كافي است كه بدانيم، ديويد راكفلر در سال 1969 ـ 1970 م. رياست «شوراي روابط خارجي» و «چيس مانهاتان بانك» را به طور هم‌زمان داشت.
حاكميّت مورگان، در بدو امر و راكفلر در مراحل بعدي، در «شوراي روابط خارجي» نبايد به مثابه يك نوع رابطة ديكتاتوري يا فرماندهي در مقابل نمايندگان گروه‌هاي مالي ديگر تلقّي شود؛ بلكه به نظر مي‌آيد اين نوع رابطه، شكلي از يك رهبري و هماهنگي غيررسمي در يك چارچوب كلّي همكاري باشد. همان‌طور كه قبلاً يادآور شده‌ايم، نمايندگان تمامي گروه‌هاي مالي عمدة نيويورك در رهبري شورا شركت داشته و برخي از آنها به طور منظّم در مواضع مهمّي قرار داشته‌اند. بر اين اساس است كه مي‌بينيم آلن دالس از شركت «سوليوان و كرامول» و نيز «سازمان سيا» به مدّت 42 سال مواضع دبيري، نيابت رياست كل و بالأخره رياست كل، نقشي فعّال در شورا داشته است.31
دانيل يرگين، تاريخ‌نگار آمريكايي، در پژوهش خود، دربارة مسائل دورة پس از جنگ جهاني دوم، از نوعي «ليبراليسم مسيحايي» ياد مي‌كند كه دستگاه تدوين سياست خارجي را بر آن داشت تا به جست‌وجوي «راه‌هايي براي ايجاد جهاني امن براي دمكراسي و سرمايه‌داري ليبرال بپردازد.» طرح‌هاي كلّي سياست خارجي براي تحقّق اين آرمان، زاييدة «پروژة مطالعات جنگ و صلح» بود كه در سال 1939 م. آغاز شد.
تا سال 1345 م. كه آخرين گزارش اين پروژه تكميل شد، «بنياد راكفلر» بيش از 600 هزار دلار به اين پژوهش كه ويتني شپردسون32 نايب رئيس بنياد كارنگي، عضو كميتة هماهنگ كنندة آن بود، اختصاص داده بود. نتايج پروژة مطالعات جنگ و صلح، خطوط كلّي مباني سياست خارجي ايالات متّحده را پس از جنگ جهاني دوم به نمايش مي‌گذارند. در همان حال، حمايت مالي «بنياد راكفلر» و مشاركت افرادي كه در آن زمان، يا بعداً با يكي از بنيادهاي عمده به همكاري پرداختند ـ در امر تدوين گزارش‌هاي اين پروژه ـ نشان دهندة اين است كه چگونه ديدگاه بنيادها در تنظيم سياست خارجي گنجانده مي‌شود.33
اين پژوهش تاريخ‌نگار آمريكايي نشان مي‌دهد كه گروه محارم يا همان نخبگان، چگونه در هرم مديريتي و سياست خارجي ايالات متّحده، نقش‌آفريني مي‌كنند.
پروژة معروف به «پروژة مطالعات جنگ و صلح» در واقع، به تحقّق اهداف و سياست‌هايي مي‌انجامد كه همة موانع فراروي بسط سرمايه‌داري ليبرال را حذف مي‌كند و در واقع مي‌توان گفت: اين پروژه، به روند استحالة فرهنگ‌ها و تمدّن‌هاي غيرغربي در كشورهاي آسيايي، آفريقايي و آمريكاي لاتين سرعت مي‌بخشد.
اعطاي كمك‌هاي نرم افزاري و سخت‌افزاري (فرهنگي و مادّي) به كشورهاي به اصطلاح توسعه‌نيافته براي جبران عقب‌ماندگي‌ها و ورود به «جرگة توسعه‌يافته‌هاي تحت كنترل غرب» از طريق سازمان‌هاي جهاني، بانك جهاني و خط‌دهي بنيادها، در همين راستا قابل شناسايي است.
نطفة بانك جهاني و صندوق بين المللي پول19 در توصيه‌نامة پي.بي (P.B)، 24 ژوئية 1941 م. در پروژة مطالعات جنگ و صلح بسته
شد. اين يادداشت، لزوم ايجاد نهادهاي مالي بين المللي‌اي را يادآور مي‌شد كه بتواند [نرخ برابري] ارزها را تثبيت و سرمايه‌گذاري در امور سازندگي در مناطق عقب‌مانده و توسعه نيافته را تسهيل كند. سال بعد يادداشت‌هاي تفصيلي در همين مورد، تسليم پرزيدنت روزولت و «وزارت خارجه» شد. در سال 1944 م. يك كنفرانس بين المللي در «برتون وودز»20 در ايالت «نيوهمپشاير» تشكيل شد و به ايجاد صندوق المللي پول و بانك جهاني رأي داد.21
بانك جهاني، به ظاهر نهادي مستقل است كه وظيفة اعطاي وام به ممالك در حال توسعه را جهت نوسازي اقتصاد خود و بهبود زندگي مردمشان بر عهده دارد؛ امّا درواقع بانك جهاني كه ظاهراً داراي يك هيئت امناي بين المللي است، مستمرّاً سياست‌هايي را در جهت پيشبرد اهداف سياست خارجي ايالات متّحده و نفوذ سرمايه‌داري در كشورهاي كمتر توسعه‌يافته، تعقيب كرده است. اين بانك هيچ گاه تحت رياست فردي غير آمريكايي قرار نداشته است. ايالات متّحده بيش از يك چهارم مجموع آراء را در اختيار خود دارد؛ اگرچه در انتشارات رسمي بانك، هيچ گاه به اين موضوع اشاره نمي‌شود؛ امّا اجراي تصميمات عمده، موكول به تصويب وزارت خارجة ايالات متّحده است.37
از ميان دانشكده‌ها و رشته‌هاي مختلف علمي و دانشگاهي، علوم اجتماعي، بزرگ‌ترين نقش را در بسط ادبيات توسعه و مشيّ روشنفكري ليبرال در ميان ساكنان و تحصيل كرده‌هاي كشورهاي در حال توسعه ايفا كرده است.
به طور خلاصه، اساتيد، منابع و رويكردهاي عمومي علوم اجتماعي با تأثيرپذيري از ايدئولوژي ليبرال سرمايه‌داري، زمينه‌هاي فراواني را براي سياست‌گزاري كشورها، مبتني بر خاستگاه بنيادهاي آمريكا و بانك‌هاي جهاني فراهم آورده است.
1. ايجاد ترديد و تشكيك در برابر آموزه‌هاي سنّتي، بومي، ملّي و مذهبي كشورهاي توسعه نيافته، يا در حال توسعه؛
2. دامن زدن به چالش‌ها و فاصله‌هاي ميان سنّت‌گرايي و مدرنيته؛
3. محتوم جلوه دادن مدرنيزاسيون به عنوان پروسه‌اي ناگزير براي تجربة مدرنتيه؛
4. زمينه‌سازي براي توسعة فرهنگي (پذيرش گرايشات ليبرالي و گذار از سنّت‌ها) به عنوان زيرساخت توسعة اقتصادي؛
5. بسط ادبيات توسعه38 و بومي كردن آموزه‌هاي آن ميان فرهيختگان جوامع توسعه نيافته با استفاده از ابزار رسانه‌ها؛
6. تربيت مديران نوگرا و مهيّاي پذيرش توسعة ديكته شده، در ميان كشورهاي توسعه نيافته؛
كاركردهاي ياد شده، حمايت‌هاي بنيادهاي آمريكا را از علوم اجتماعي، در كشورهاي در حال توسعه در پي داشته است. به قول آقاي بردمن: راهبردهاي علوم اجتماعي كه مورد حمايت بنيادها بوده است، براي تربيت رهبراني مورد استفاده قرار گرفت كه كشورهاي خود را در زمرة متّحدان ايالات متّحده قرار دادند.39
به اين مجموعه، اعطاي فرصت‌هاي مطالعاتي و كمك هزينه به اساتيد و محقّقان غيرغربي را كه در واقع يكي از اجزاي مهمّ تلاش‌هاي بنيادها براي تربيت اساتيد بومي، همراه با خطّ مشيّ آمريكايي است، اضافه كنيد.
بين سال‌هاي 1953 و 1965 م. برنامة «ارائة كمك هزينه در زمينة مطالعات منطقه‌اي خارجي» حدود ده ميليون دلار را در اختيار يك هزار و دويست و چهارده تن از پژوهشگران قرار دارد كه عمدتاً صرف مطالعات تخصّصي پيشرفتة مربوط به مناطق مختلف جهان شد.40
رواج اصطلاحات و ادبيات توسعة سياسي، توسعة اقتصادي، توسعة فرهنگي و امثالهم كه طيّ سي سال گذشته صفحات مطبوعات، اخبار همايش‌ها، عناوين نشست‌ها و مقالات دانشگاهي را از خود مشحون ساخته، جملگي مرهون اين ديدگاه آمريكايي بود كه نوسازي و توسعة ملل جهان سوم را راه حلّي بلند مدّت براي توسعه و بسط ارزش‌هاي عصر آمريكايي مي‌شناخت.
اين جريان، زيرساخت فرهنگي تجدّد و مدرنيزاسيون قرن بيستمي را مطابق خاستگاه آمريكاييان، براي ممالك توسعه نيافته فراهم مي‌آورد.
بنيادها به دليل آنكه در ظاهر غيروابسته و غيرانتفاعي شناخته مي‌شوند، امكان ايجاد رابطه با نخبگان غيرغربي را داشتند؛ نخبگاني كه مأمور مي‌شدند تا به نمايندگي از طرف ايالات متّحده، زمينه‌هاي نوسازي در كشور خود را فراهم سازند. برخي ساده‌انديشان (يا مأموران دوست نما) در ايران، تحقّق توسعة اقتصادي را با همة پيش‌فرض‌هايش، شرط ضروري رسيدن به عدالت اجتماعي معرفي مي‌كردند و بدين وسيله، همگان را مي‌فريفتند تا آنجا كه برخي براي نشان دادن ضرورت دست‌يابي به توسعة اقتصادي، اقدام به جمع‌آوري شواهد قرآني و حديثي مي‌كردند؛ در حالي كه از اين نكته غفلت داشتند كه استراتژي توسعه، تحت نظارت نخبگان بومي مورد حمايت آمريكا به اجرا در مي‌آيد و نسخة تجويز شده براي ـ به قول آنها ـ جهان سومي‌هاست.
بنيادهاي فورد، كارنگي و راكفلر به طور مستقيم يا از طريق «شوراي پژوهشهاي علوم اجتماعي» با اعطاي كمك‌هاي سنگين، اين استراتژي را به گونه‌اي هدايت مي‌كردند كه منافع ايالات متّحده در جهان سوم حفظ شود. اين منافع ـ آن سان كه در ميان سياست‌گزاران و علماي اجتماعي وابسته به جريان فكري حاكم درك مي‌شد ـ عبارت بود از:
1. حركت تدريجي به سوي شكلي از دمكراسي غربي؛
2. ادامة اتّحاد با نظام جهاني سرمايه‌داري؛
3. ادامة دسترسي غرب به موادّ اوّليه‌اي كه اهمّيت استراتژيك دارند؛
4. نظم، ثبات و در بهترين حالت، حصول خطّ مشي‌اي كه با ايالات متّحده خصومت نداشته باشد.
و همة اينها مي‌بايست از طريق پرورش نخبگان بومي انجام مي‌گرفت كه مي‌توانستند منافع حاصل از چنين سياست‌هايي را درك كنند.
بِرمَن اين نكته را خاطرنشان مي‌كند كه اين ديدگاه مشترك در مورد توسعه، نقش رهبري و نخبگان بوروكرات و تكنوكرات را تأييد مي‌كند.41
گمان مي‌كنم تا همين جا و به استناد مطالب مطرح شده، جايگاه بانك‌هاي بين المللي و بنيادهاي آمريكا و نقش آنان در تربيت نخبگان، براي هدايت جهان به سوي نظمي جهاني و البتّه بني‌اسرائيل مكشوف شده باشد.
پي‌نوشت‌ها:
پانویس‌های این مقاله
- ۱
1. Ford Foundation
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. Carnegie Endoment Foundation
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. Rockefeller foundation
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. Antonio Gramsci
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. برمن، ادوارد، كنترل فرهنگ، ترجمة حميد الماسي، صص 7 و 8.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. Fund for Advancement of Education
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. Center for advaced studies in Behavioral sciencos
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. Internationl couneil fo Educational Development
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. Social sciences Researeh codbeil
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10. American - Afriean Institvte.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. Education and Overseasaffairs.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. كنترل فرهنگ،، ص 19.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13. Lasch.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۴
14. Rand Coraption.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۵
15. Santamonica.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۶
16. Lincoln.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۷
17. Stanford.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۸
18. Salamon.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۹
19. Stepen Bechel.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۰
20. Parvin Foundation.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۱
21. Atlantic Council.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۲
22. Bildberg.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۳
23. خبرگزاري فارس: بنيادهاي آمريكايي، از نگهباني نظام سلطه تا بت كردن چامسكي.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۴
24. George Vincent.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۵
25. كنترل فرهنگ، ص 39.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۶
26. Pluralism.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۷
27. كنترل فرهنگ، ص 46.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۸
28. Council on foreign Relations.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۹
29. كنترل فرهنگ، ص 55.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۰
30. Noam Chomski.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۱
31. انتقال قدرت از مورگان به راكفلر، روزنامة دنياي اقتصاد، ش 1953، ص 32.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۲
32. Whitney Sheperdson.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۳
33. كنترل فرهنگ، ص 64.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۴
34. International Monetary fond.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۵
35. Bertton Woods.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۶
36. كنترل فرهنگ، ص 75.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۷
37. همان.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۸
38. Development.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۹
39. كنترل فرهنگ، ص 123. در ايران در دوران سازندگي و در مقدّمة آن، دانشكدة علوم اجتماعي و اساتيد آن نقش عمده‌اي را در برگزاري دوره‌هاي آموزشي، همايش‌ها و بومي كردن ادبيات توسعه در ايران ايفا كردند.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۰
40. همان، ص 157.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۱
41. همان، ص 177.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑