همه چيز دربارة جنگ‌هاي صليبي

محمود كريمي شروداني

در سال ۱۰۹۵ م. جنگ‌هاي صليبي ميان مسلمانان و مسيحيان آغاز شد.

جنگ‌هاي صليبي به جنگ‌هايي گفته مي‌شود که در آن، مسيحيان با مسلمانان طيّ چندين دوره براي به دست آوردن «بيت المقدّس» مبارزه کردند.

نخستين کسي که پرچم جنگ را برافراشت، مردي از افراد کليسا بود، به نام ادمار دو لوپويي. جنگ‌هاي صليبي هشت جنگ است که در جنگ اوّل و چهارم هيچ يک از پادشاهان اروپايي دخالت نداشتند و فقط نجبا و اصيل‌زادگان بودند که بر صليبي‌ها فرمانروايي مي‌کردند. غير از جنگ اوّل در باقي جنگ‌ها مسيحيان از مسلمانان شکست خوردند.

در سال ۱۰۹۵ م. پاپ اوربانوس دوم همة مسيحيان اروپايي را مجبور کرد تا عليه ترکان مسلمان قيام کنند و شهر «اورشليم» (بيت المقدّس) واقع در «فلسطين» را اشغال کنند. در همان سال، سپاه بزرگي مهيّا و رهسپار نخستين جنگ صليبي گرديد. عدّة زيادي از جنگجويان صليبي در طول سفر خطرناک از «اروپا» تا «خاورميانه» جان خود را از دست دادند. آنها که زنده ماندند در سال ۱۰۹۹ م. بيت المقدّس را تسخير کردند. بين سال‌هاي ۱۰۹۹ م. تا ۱۲۵۰ م. شش جنگ صليبي ديگر رخ داد؛ ولي در هيچ يک از آنها صليبيون موفّقيتي به دست نياوردند.

اين جنگ‌ها به دعوت‌ مقامات‌ «كليساي‌ كاتوليك رومي» و همراهي‌ و حمايت امپراتور «روم شرقي»‌، با اعلام هدف آزادسازي بيت المقدّس (اورشليم‌) و زادگاه‌حضرت مسيح(ع) و ديگر معالم مسيحي در فلسطين از دست مسلمانان و ايجاد دولت‌هاي صليبي در نقاط مختلف فلسطين صورت گرفت‌. جنگ‌هاي صليبي مجموعاً هشت بار به وقوع‌ پيوست‌. اروپاييان دست يافتن به ثروت‌هاي عظيم شرق را مطمح‌ نظر داشتند و رسيدن به اهداف اقتصادي و اجتماعي نتايجي بسيار مهم و تأثيرات متقابل زيادي بر طرفين جنگ‌ داشت‌.

وجه تسميه و مفهوم عبارت «جنگ صليبي»

تعبير «جنگ صليبي‌» معادل واژة انگليسي Crusade است كه خود از واژة اسپانيايي Cruzada (داراي نشانِ صليب‌) برگرفته شده است؛ زيرا شركت‌‌كنندگان ‌مسيحي‌ در اين‌ جنگ، ‌به ‌دستور پاپ ‌اوربانوس‌ دوم ‌(دورة ‌پاپي‌: 481ـ492/ 1088ـ1099)، منادي ‌اين‌جنگ‌ها، بر روي‌ شانة ‌راست‌ لباس‌ يا زره ‌خود نشان ‌صليب ‌مي‌دوختند. واژة ‌Crusade در سدة هجدهم ميلادي ابداع شد كه‌ تاكنون‌ نيز به كار مي‌رود. از نظر تاريخي‌، يك قرن بعد از شروع نخستين جنگ‌، در 596 ه‍‌..ق./ 1199 م. در زمان پاپ اينوكنتيوس سوم واژة لاتيني Crucesignati/ Crusesignati به معناي ‌«داراي ‌نشان‌ صليب‌» پديدار شد؛ ولي در آغاز اين نبردها، مهاجمان، حُجّاج‌ ناميده مي‌شدند، مورخّان غربي معاصرِ نخستين‌ جنگ صليبي نيز اغلب از واژه‌هايي چون «سفر حج‌»، «حمله‌»، «سفر به‌ سرزمين مقدّس‌»، «جنگ مقدّس‌»، «حملة صليب‌»، «حملة عمومي‌»، «طرح عيسي مسيح‌» استفاده كرده‌اند.

جنگ‌هاي امپراتور بيزانس‌، نيكفوروس فوكاس و جانشين‌ وي‌، يوحنّاي اوّل، ملقّب به زيميسكس (در عربي‌: ابن شِمِشقيق يا شمشقيق‌)، از معروف‌ترينِ اين رويارويي‌ها بوده ‌است‌، برخي مورّخان‌، اكتشافات جغرافيايي غربيان و سپس فعّاليت‌هاي استعماري‌ آنها را استمرار همان جنگ‌ها مي‌دانند. از اين رو، نبردهاي مسيحيان‌ بر ضدّ مسلمانان را در «اندلس»‌، صِقِليه‌ (سيسيل‌) و جنوب «ايتاليا» در سده‌هاي چهارم ‌ـ نهم‌/ دهم ‌ـ پانزدهم كه از نظر كليسا جنبة قداست داشتند و نيز جنگ‌هاي اروپاييان بر ضدّ دولت‌ عثماني‌، هم‌دستي‌ آمريكا، «فرانسه‌»، «انگلستان‌» و ايتاليا بر ضدّ جهان عرب و مسلمانان‌، تجاوز نيروهاي ايتاليا و فرانسه به «ليبي»، «الجزاير»، «تونس» و «مغرب‌» در قرن اخير و تأسيس رژيم صهيونيستي در فلسطين را تداوم جنگ‌هاي صليبي مي‌شمارند، جملة مشهور ژنرال انگليسي‌، لرد النّبي، پس از شكست عثماني در جنگ جهاني ‌اوّل‌، هنگامي‌كه در 1335 ه‍‌ .ش. /1917 م.

فاتحانه وارد قدس ‌شد، همين نظر را تأييد مي‌كند، وي ‌گفت‌: اكنون جنگ‌هاي صليبي به پايان رسيد.

معمولاً مورّخان‌ معاصر، جنگ‌هاي صليبي ‌را به هشت جنگ اصلي‌ و چند جنگ فرعي كم اهمّيت تقسيم مي‌كنند، برخي‌ هم‌ معتقدند كه جريان حوادث به هم پيوسته بوده و بين جنگ‌ها مرزبندي دقيق‌ وجود نداشته‌ است، از اين رو در تقسيمي كلّي‌تر، جنگ‌هاي صليبي را شامل دو مرحله دانسته‌اند: يكي از سقوط‌ شهرهاي‌ اسلامي‌ تا پيشروي صليبيون به نزديكي دروازه‌هاي «حلب» در 518 ه‍ .ش. /

1124 م. و ديگري‌، مرحلة ‌ايستادگي ‌مسلمانان ‌تا راندن اشغالگران در 691 ه‍ .ش. / 1291 م. كه مرحلة اخير در چهار دوره صورت گرفت و به نام چهار شهر مشهور شد. برخي نيز جنگ‌هاي صليبي را به‌ سه مرحله تقسيم كرده‌اند.

نگرش مسيحيان به مسلمانان طيّ جنگ‏هاي صليبي‏

نويسندگان مسيحي سده‏هاي هشتم تا سيزدهم ميلادي، تصويري مخدوش از اسلام ارائه كرده‏اند. از نظر آنها، اسلام، مذهبي غير صادق، متمايل به بت‌پرستي و نوعي بدعت مسيحي محسوب مي‏شد. آنان نه تنها نبوّت پيامبر اكرم(ص) را انكار كرده و او را ضدّ مسيح دانسته‏اند؛ بلكه ضعف‏هاي اخلاقي زيادي براي دين اسلام و پيامبرش بر شمرده‏اند، از جمله آنكه محمّد(ص) مطالب درستي از «عهد عتيق» و «عهد جديد» را در قرآن آورده؛ امّا پاره‏اي از بدعت‏ها، نظير برخي از ويژگي‏هاي آيين مانويّت و نيز مطالبي از خود را بدان افزوده است.

گمان مي‏رود ايجاد اين تصوير مخدوش از اسلام، عمدتاً واكنش مسيحيان در برابر برتري فرهنگي مسلمانان، به ويژه در اندلس بوده باشد. در آن دوران، مسيحيان تصوّر مي‏كردند كه نسبت به مسلمانان نه تنها از جنبة مذهبي، بلكه از نظر اخلاقي نيز برترند. در چشم مسيحيان حاضر در جنگ‏هاي صليبي، مسلمانان جنگ‏جويان خشني به نظر مي‏آمدند، از اين رو تمسخر و ذكر نقاط ضعف مسلمانان و اسلام در قالب ترسيم و تحريف دين اسلام مطرح شد.

حتّي در منصفانه‏ترين توصيف‏هاي قرون وسطايي از حيات حضرت محمّد(ص) نكات فراواني مكتوم مانده‏اند. از اين رو، توجّه مسيحيان در شناخت شخصيّت پيامبر(ص) متمركز بود. يوحنّاي دمشقي و تئوفان معترف در ميان مورّخان بيزانسي مطالبي را ارائه دادند؛ امّا ادامة جنگ‏هاي صليبي مانع از اطّلاع رساني مستمر مي‏شد.

بدين ترتيب، مسيحيان سدة دوازدهم ميلادي بينش كافي از اسلام نداشتند. با فتح جزيرة «ايبري» به دست صليبيون و تماس نزديك مسيحيان با مسلمانان، رهبران مسيحي به كسب اطّلاعات دقيق‏تر از مسلمانان پرداختند. در اين زمينه پدر آلفونسو كتاب «گفت و شنود با اسلام» را نوشت؛ امّا در اين باره پيتر معزّز Peter the Venerable رئيس «صومعة كلوني» با نوشتن رديّه‏اي بر مطالب اسلام كه لازم مي‏ديد مسيحيان، آن مطالب را باطل بدانند، قدم جدّي‏تر را برداشت. روبركتوني نيز ترجمه‏اي از قرآن تهيه كرد. توماس آكويناس و پيتر معزّز به دنبال تغيير ديانت مسلمانان بودند، خصوصاً آنهايي كه تحت حاكميّت مسيحيان اسپانيا قرار داشتند.

با گسترش اسلام در ميان مسيحيان، برداشت مخدوش از اسلام بسيار كم‏رنگ شد و افرادي مانند پيتر معزّز، برداشت جديدي از اسلام را در ديدگاه مسيحيان ارائه كردند. ادوارد گيبون نيز فصل پنجاهم كتاب «انحطاط و سقوط امپراتوري روم» را به بررسي

مذهب اعراب، وصف عربستان قبل از ظهور اسلام، ظهور حضرت محمّد(ص) و نيز تعاليم، خصايص و شخصيّت ايشان تا وفات اختصاص داد. او در اين كتاب مي‏نويسد:

حضرت محمّد(ص) به مسلمانان آموخته است كه مبدع دين عيسوي را عزيز و محترم بدارند، احترامي كه در فكر مرد مسلمان آميخته به اسرار است ... .

عيسويان لاتيني يكي از اصول اعتقادي خود كه بارور شدن مادر باكرة عيسي از نفحة روح القدس است، از قرآن كريم گرفته‏اند و اين كار را «عار» ندانسته‏اند.

ميدان‏هاي جنگ، اشتياق مسيحيان را براي گردآوري اطّلاعات بيشتر و دقيق‏تر از اسلام تقويت كرد. برداشت مسلمانان و مسيحيان آن زمان از جنگ‏هاي صليبي به كلّي متفاوت از يكديگر بود؛ زيرا جنگ‏هاي صليبي نزد اكثر مسلمانان، حادثه‏اي بود كه در مناطق دور دست و مرزي رخ داده است. دربارة نحوة رفتار مسلمانان با صليبيون، ادوارد گيبون، شكيب ارسلان، رنو، گوستاو لوبون و ... مطالبي را در كتاب‏هاي خود ذكر كرده‏اند.

علل و عوامل آغاز نبرد

اوّلين علّت

اوّلين علّت مستقيم جنگ‌هاي صليبي، پيشتازي تركان سلجوقي بود. دنيا خود را با سلطة مسلمانان بر «خاور نزديك» وفق داده بود؛ خلفاي فاطميِ مصر در حكومت بر فلسطين، طريق مدارا پيش گرفته بودند و صرف نظر از چند واقعة استثنايي، فرقه‌هاي مسيحي آن سامان از آزادي زيادي در پيروي از تعاليم ديني خويش برخوردار بودند.

حاكم، خليفة ديوانة «قاهره»، كليساي قيامت را ويران كرده بود (1010 م.)، ليكن خود مسلمانان هزينه‌هاي فراواني خرج تعمير مجدّد آن كردند.

اين فقط يكي از كليساهاي متعدّد در بيت‌المقدّس بود.

زائران مسيحي حق داشتند آزادانه به اماكن متبرّكه رفت‌ و آمد كنند. ساليان سال بود كه زيارت فلسطين، نوعي عبادت يا كفّاره محسوب مي‌شد. همه جاي اروپا، انسان كساني را مي‌ديد كه برگ‌هاي نخل فلسطين را چليپا‌وار، به نشانة زيارت از اماكن متبرّكه، زيور خويش مي‌كردند. پيرز پلومن معتقد بود كه:

اين قبيل افراد رخصت داشتند كه از آن پس، تمام عمر سخن دروغ بگويند.

ليكن در 1070 م. تركان، بيت‌المقدّس را از چنگ فاطميون بيرون آوردند و زائران مسيحي از اين پس ناقل رواياتي بودند دربارة تعدّي تركان و بي‌حرمتي آنها نسبت اماكن و شخصيّت‌هاي مذهبي‌شان.

دومين علّت

دومين علّت مستقيم جنگ‌هاي صليبي، تضعيف خطرناك امپراتوري بيزانس بود. امپراتوري مزبور مدّت هفت قرن ميان تقاطع بزرگراه‌هاي اروپا و آسيا قرار داشت و مانع تهاجم لشكريان آسيايي و خيل جماعات چادرنشين استپ‌ها به اروپا بود.

اكنون اين امپراتوري بر اثر نفاق‌هاي داخلي، بدعت‌هاي مخرّب و شقاق 1054 م. كه ماية جدايي آن از غرب شده بود، آن قدر ضعيف بود كه ديگر نمي‌توانست موفّق به انجام اين امر خطير تاريخي شود؛ در حالي كه بلغارها، پچنگ‌ها، كومان‌ها و روس‌ها بر دروازه‌هاي اروپايي آن هجوم مي‌بردند، تركان مشغول تكّه تكّه كردن ايالات

آسيايي آن امپراتوري بودند.

در 1071 م. سپاهيان بيزانس تقريباً در «مناذگرد» تارومار شدند. تركان سلجوقي ادسا، انطاكيه (1058 م.)، طرسوس، حتّي نيقيه را تسخير كردند و از آن سوي بوسفور، چشم بر خودِ شهر قسطنطنيه دوختند. امپراتور آلكسيوس اوّل (1081-1118 م.) با امضاي عهدنامة خفّت‌آوري، بخشي از آسياي صغير را نجات بخشيد؛ ليكن براي مقابله با هجوم‌هاي بيشتر، فاقد قواي نظامي بود.

اگر قسطنطنيه به دست تركان مي‌افتاد، تمامي اروپاي خاوري در برابر لشكريان آنها مفتوح مي‌شد و فتح تور (732 ه‍‌ .ق.) بي‌نتيجه مي‌ماند. آلكسيوس غرور مذهبي را فراموش كرد، سفرايي نزد پاپ اوربانوس دوم و شوراي پياچنتسا گسيل داشت و اروپاي لاتين را تشويق كرد تا او را در هزيمت دادن تركان از اروپا ياري كند.

آلكسيوس مي‌گفت كه مبارزه با اين جماعت كفّار در خاك آسيا، عاقلانه‌تر خواهد بود تا آنكه دست روي دست نهند و منتظر سيل آنها از طريق شبه جزيرة بالكان به پايتخت‌هاي اروپايي باشند.

سومين علّت

سومين علّت مستقيم جنگ‌هاي صليبي، حسّ جاه‌طلبي شهرهاي ايتاليايي مانند «پيزا»، «جنووا»، «ونيز» و «آمالفي» بود كه مي‌خواستند دامنة قدرت تجاري روزافزون خود را بسط دهند.

هنگامي كه نورمان‌ها «سيسيل» را از دست مسلمانان بيرون آوردند (1060-1091 م.) و لشكريان مسيحي حوزة حكومت مسلمانان را در اسپانيا كاهش دادند (از 1085 م.

به بعد)، مديترانة باختري به روي بازرگانان مسيحي باز شد.

شهرهاي ايتاليايي از راه بنادر صادر كنندة كالاهاي داخلي و مصنوعات وراي آلپ ثروتمند شدند و درصدد برآمدند به برتري مسلمانان در مديترانة خاوري پايان داده، بازارهاي خاور نزديك را به روي كالاهاي اروپاي باختري بگشايند. اطّلاع نداريم كه اين سوداگران ايتاليايي تا چه حد به شخص پاپ تقرّب داشتند.

تصميم نهايي از جانب خود اوربانوس گرفته شد

اين فكر به ذهن ساير پاپ‌ها هم خطور كرده بود؛ مثلاً ژربر كه به اسم سيلوستر دوم مقام پاپي را احراز كرد، از عالم مسيحيّت خواستار نجات بيت‌المقدّس شد و بنا به اصرار او جماعتي از مبارزان مسيحي ـ بي‌نتيجه ـ قدم به خاك سوريه گذاشتند. (حدود 1001 م.)

گرگوريوس هفتم در گرماگرم مبارزة سختي با هانري چهارم گفته بود:

جان بركف نهادن در راه نجات اماكن متبرّكه در نظر من، به مراتب خوش‌تر است تا حكومت بر عالمي.

هنگامي كه اوربانوس در مارس 1095 م. رياست «شوراي پياچنتسا» را به عهده گرفت، آتش آن مبارزه هنوز سرد نشده بود.

در اين شورا اوربانوس به حمايت از تقاضاي سفيران «آلكسيوس» سخن گفت؛ امّا توصيه كرد تا زماني كه مجمع عظيم‌تري به نمايندگي از جانب قاطبة مسيحيان براي اعلام جنگ عليه اسلام تشكيل نشده است، در گرفتن تصميم شتاب نورزند. احاطة وي بر اوضاع زيادتر از آن بود كه تصوّر كند در چنين امر خطيري، در يك سرزمين دوردست، پيروزي مسيحيان قطعي باشد.

بي‌شك اوربانوس پيش‌بيني مي‌كرد كه شكست در اين مهم به حيثيّت مسيحيّت و كليسا سخت لطمه خواهد زد.

شايد اشتياق داشت كه جنگجويي نامرتّب بارون‌هاي فئودال و دزدان دريايي نورمان را به صورت مبارزه‌اي مقدّس درآورد و اروپا و امپراتوري بيزانس را از خطر مسلمانان برهاند.

آرزوي اوربانوس آن بود كه كليساي شرقي را دوباره به زير سلطة حكومت پاپي و عالم مسيحي را به صورت جهان نيرومندي تحت فرمان پاپ‌ها درآورد و بار ديگر شهر رم را به پايتخت جهان مبدّل كند. اين مفهوم ذهني ناشي از نهايت دولتمردي بود.